Akademik / MKC 516 / Hafta 1 / Ders 1.2

Hafta 1 · Ders 1.2 · ~70 dk

Özgül rijitlik, özgül mukavemet ve hafif tasarım

“Kompozit metalden hafiftir” sözü tek başına doğru da değil, yanlış da. Doğru soru, hangi yükleme ve hangi kısıt altında, aynı görevi yapan parçanın ne kadar hafif olduğudur. Bu derste o soruyu sayıya çeviren malzeme indislerini türetiyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Özgül modül ve özgül mukavemeti tanımlamak, birimlerini doğru kullanmak
  • Çekme çubuğu, burkulan kolon ve eğilen panel için kütleyi en aza indiren malzeme indislerini türetmek
  • Tek yönlü, çapraz katlı ve yarı izotrop kompozitleri metallerle adil biçimde karşılaştırmak
  • Bir tasarımın rijitlik mi mukavemet mi tarafından belirlendiğini hesapla göstermek
  • Kompozitlerin özgül özellikler dışında kalan sınırlarını (tokluk, sıcaklık, maliyet, onarım) açıklamak
Hafta
Hafta 1 — Kompozit malzemelerin genel kavramları, sınıflandırılması, kullanım alanları
Süre
~70 dk
Ön koşul
Ders 1.1; mukavemetten çubuk uzaması, Euler burkulması ve kiriş sehimi (bölüm 2'de özetlendi).
Resmî çıktı
  • ÖÇ 1. Kompozit malzemelerin tanımı, karakteristikleri ve davranışları hakkında bilgi sahibi olacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Bir rüzgâr türbini kanadının ucu kuleye çarpmamalıdır; bu yüzden kanadın rijitliği kritik bir tasarım ölçütüdür. Aynı kanat ne kadar ağırsa göbeğe, yataklara ve kuleye o kadar yük bindirir. Kanat malzemesi tartışmalarında belirleyici büyüklüğün “rijitliğin ağırlığa oranı” olması bu yüzdendir [Mishnaevsky vd. 2017]. Uçaklarda da tablo benzer: Kaw'ın aktardığı bir tahmine göre ticari bir uçakta bir librelik (0,453 kg) kütle azalması yılda 1360 litreye kadar yakıt tasarrufu sağlayabilir [Kaw, s. 3].

Ama “kompozit çelikten hafiftir” demek eksik bir cümledir. Bu derste aynı görevi yapan iki parçayı karşılaştırmayı öğreneceğiz: önce görevi (çekme, burkulma, eğilme) ve kısıtı (rijitlik ya da mukavemet) yazacağız, sonra serbest bırakılan boyutu yok edip kütleyi malzeme özelliklerine bağlayacağız. Sonuç, her yükleme için ayrı bir malzeme indisidir (İng. material index (performance index); sembol ör. $E^{1/2}/\rho$; birim: duruma göre) ve sıralama yüklemeye göre değişir.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Kullanacağımız üç mukavemet bağıntısı

  • Eksenel çubuk: uzunluğu $L$, kesit alanı $A$ olan çubuğa $P$ kuvveti uygulanınca uzama $u = PL/(AE)$, gerilme $\sigma = P/A$.
  • Euler burkulması: iki ucu mafsallı, ince ve doğrusal elastik bir kolon Euler burkulma yükünde (İng. Euler (critical) buckling load; sembol $P_{kr}$; birim: N) burkulur: $P_{kr} = \pi^2 EI/L^2$. Dolu dairesel kesitte alan atalet momenti (İng. second moment of area; sembol $I$; birim: mm⁴) $I = \pi d^4/64$; $EI$ çarpımı eğilme rijitliğidir (İng. bending (flexural) stiffness; sembol $EI$ (birim genişlik için $D$); birim: N·mm² (N·mm²/mm)). Ayrıntı: MAK 613 — Euler kolon burkulması.
  • Basit mesnetli kiriş, düzgün yayılı yük: birim boydaki yük $q$ ise orta noktadaki sehim $\delta = 5qL^4/(384EI)$, en büyük moment $M = qL^2/8$. Dikdörtgen kesitte $I = bh^3/12$.

Yoğunluk kg/m³, modül Pa ya da GPa olarak girilir. Tablolarda sık görülen bağıl yoğunluk (İng. specific gravity; birim: boyutsuz), g/cm³ cinsinden yoğunlukla aynı sayıdır: bağıl yoğunluğu 1,6 olan malzemenin yoğunluğu 1600 kg/m³'tür.

3. Özgül modül ve özgül mukavemet

En basit görevden başlayalım: uzunluğu $L$ olan bir çubuk $P$ kuvvetini taşıyacak ve uzaması $u$'yu geçmeyecek. Kesit alanını ($A$) istediğimiz gibi seçebiliriz. Hangi malzeme en hafif çubuğu verir?

Kabuller
  • Doğrusal elastik malzeme; yük çubuk ekseni doğrultusunda ve çubuk boyunca sabit.
  • $L$, $P$ ve $u$ tasarım şartnamesiyle sabit; yalnız $A$ serbest.
  • Kompozitte $E$, yük doğrultusundaki modüldür (tek yönlü tabakada lifler yük doğrultusunda).

Adım 1 — Amaç: kütle $M = \rho A L$.

Adım 2 — Kısıt: $u = PL/(AE)$ → gereken alan $A = PL/(uE)$.

Adım 3 — Serbest değişkeni yok et:

$$ M = \rho L\,\frac{PL}{uE} = \underbrace{\frac{PL^2}{u}}_{\text{tasarım}}\;\underbrace{\frac{1}{E/\rho}}_{\text{malzeme}} \tag{1} $$

Kütle, tasarımın belirlediği bir çarpan ile yalnız malzemeye bağlı bir çarpanın çarpımıdır. En hafif çubuğu, özgül modülü (İng. specific modulus; sembol $E/\rho$; birim: GPa·m³/kg (veya GPa/(g/cm³))) $E/\rho$ en büyük olan malzeme verir [Kaw, s. 3–4].

Kısıt rijitlik değil de mukavemetse ($S$ emniyet katsayısıyla $P/A \le \sigma_{\ult}/S$), aynı adımlar şunu verir:

$$ A = \frac{SP}{\sigma_{\ult}} \quad\Rightarrow\quad M = SPL\,\frac{1}{\sigma_{\ult}/\rho} \tag{2} $$

Bu kez ölçüt özgül mukavemettir (İng. specific strength; sembol $\sigma_{\ult}/\rho$; birim: MPa·m³/kg (veya MPa/(g/cm³))) $\sigma_{\ult}/\rho$.

Dikkat

Birimler ve iki farklı tanım

$E/\rho$'nun SI birimi Pa·m³/kg = m²/s²'dir; tablolarda okunaklı olsun diye GPa·m³/kg ya da GPa/(g/cm³) kullanılır. Bazı kaynaklar özgül modülü $E/(\rho g)$ olarak tanımlar; o zaman birim uzunluktur (m veya inç) [Kaw, s. 4]. İki tanım aynı sıralamayı verir; yeter ki karşılaştırılan bütün malzemelerde aynı tanım kullanılsın.

4. Kolon ve panel: yükleme değişince indis değişir

Çekme çubuğunda kesit şekli önemsizdir, yalnız alan önemlidir. Eğilme ve burkulmada ise rijitlik kesitin boyutunun yüksek kuvvetleriyle artar; bu yüzden serbest boyut farklı bir üsle yok olur ve indis değişir [Kaw, s. 6–8] [Ashby].

Burkulan kolon: $E^{1/2}/\rho$

Kabuller: iki ucu mafsallı, dolu dairesel kesitli ince kolon; $L$ ve gereken burkulma yükü $P_{kr}$ sabit, çap $d$ serbest.

Türetme Kolon indisinin türetimi

Kısıt: $P_{kr} = \pi^2 E (\pi d^4/64)/L^2$ → $d^4 = 64 P_{kr}L^2/(\pi^3 E)$ → $d^2 = 8L\sqrt{P_{kr}}\,/(\pi^{3/2}\sqrt{E})$.

Amaç: $M = \rho\,(\pi d^2/4)\,L$. Yerleştirince:

$$ M = \rho\,\frac{\pi L}{4}\cdot\frac{8L\sqrt{P_{kr}}}{\pi^{3/2}\sqrt{E}} = 2L^2\sqrt{\frac{P_{kr}}{\pi}}\;\frac{\rho}{E^{1/2}} $$
$$ M_{\text{kolon}} = 2L^2\sqrt{\frac{P_{kr}}{\pi}}\;\frac{1}{E^{1/2}/\rho} \tag{3} $$

Eğilen panel: $E^{1/3}/\rho$

Kabuller: genişliği $b$ ve açıklığı $L$ sabit, kalınlığı $h$ serbest olan dikdörtgen kesitli bir şerit (tek yönde eğilen panel); izin verilen sehim $\delta$ ve yük sabit. Panelin plak davranışı (iki yönde eğilme) ve kayma şekil değiştirmesi ihmal ediliyor.

Türetme Panel indisinin türetimi (düzgün yayılı yük)

Kısıt: $\delta = 5qL^4/(384EI)$, $I = bh^3/12$ → $h^3 = \dfrac{60\,qL^4}{384\,E\,b\,\delta}$ (burada $q$ birim boydaki toplam yük).

Amaç: $M = \rho\,b\,h\,L$. $h \propto E^{-1/3}$ olduğu için:

$$ M = bL\left(\frac{60\,qL^4}{384\,b\,\delta}\right)^{1/3}\frac{\rho}{E^{1/3}} $$
$$ M_{\text{panel}} = bL\left(\frac{5\,qL^4}{32\,b\,\delta}\right)^{1/3}\;\frac{1}{E^{1/3}/\rho} \tag{4} $$
Dört soru

İndisler (1)–(4) için dört soru

  • Nereden geliyor? Her biri “amaç (kütle) + kısıt (rijitlik ya da mukavemet) + tek serbest boyut” üçlüsünden. Serbest boyut kısıtta hangi üsle geçiyorsa indisteki $E$'nin üssü onun tersidir: çubukta $A^1$ → $E^1$; kolonda $d^4$ ama kütle $d^2$ ile → $E^{1/2}$; panelde $h^3$, kütle $h^1$ ile → $E^{1/3}$.
  • Hangi şartlarda geçerli? Yalnız bir boyut serbestse ve diğerleri sabitse. Kirişin hem genişliği hem yüksekliği aynı oranda büyütülürse (kesit şekli sabit) indis $E^{1/2}/\rho$ olur; yalnız yüksekliği serbest bırakılırsa $E^{1/3}/\rho$. Kaw ikinci durumu “kirişte en küçük sehim” olarak anar [Kaw, s. 8]. Kompozitte $E$, yük doğrultusundaki (panelde eğilme doğrultusundaki) modüldür. Kesit, burkulma ya da yerel burkulma gibi başka bir göçme biçimini tetikleyecek kadar incelirse ek kontrol gerekir.
  • Nasıl uygulanır? Önce malzemeleri indise göre sıralayın; mutlak kütle gerekiyorsa tasarım çarpanını da hesaplayın. Bütün indisler “büyük olan iyidir”.
  • Sonuç ne anlama gelir? Alüminyumun $E/\rho$'su çeliğinkiyle neredeyse aynıdır; ama panelde $E^{1/3}/\rho$ alüminyumu çelikten iki kat iyi yapar (aşağıdaki tablo). Uçak gövdesinin yüzyıl boyunca alüminyumdan yapılmasının nedeni budur. Düşük yoğunluk, üs küçüldükçe daha çok kazandırır.

5. Kaynak verisiyle karşılaştırma

Kaw'ın Tablo 1.1 ve 1.2'sindeki SI değerleri, ders notlarında da aynen kullanılır [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 79, 81]. Son dört sütun, aynı görevi yapan parçanın kütlesinin çelik parçaya oranıdır; (1)–(4)'ten $M/M_{\text{çelik}} = (\text{indis})_{\text{çelik}}/(\text{indis})$ olarak hesapladık.

Özgül özellikler ve çeliğe göre bağıl kütle (değerler Kaw Tablo 1.1–1.2; oranlar bu kaynakta hesaplandı)
MalzemeBağıl yoğ.E (GPa)σult (MPa)Çubuk, rijitlikÇubuk, mukavemetKolonPanel
Tek yönlü grafit/epoksi1,6181,015000,230,090,220,21
Tek yönlü cam/epoksi1,838,610621,240,140,530,40
Çapraz katlı grafit/epoksi1,695,98373,00,440,360,300,26
Çapraz katlı cam/epoksi1,823,5888,252,021,700,680,48
Yarı izotrop grafit/epoksi1,669,64276,50,610,480,350,29
Yarı izotrop cam/epoksi1,818,9673,082,522,050,760,51
Çelik7,8206,84648,11111
Alüminyum2,668,95275,81,000,780,580,48

Kaynak: A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı (2006), Tablo 1.1, s. 6 ve Tablo 1.2, s. 9 (SI). Bağıl kütle sütunları bu sayfada hesaplandı.

Tablodan üç sonuç çıkıyor:

  1. Lif doğrultusunda tek yönlü grafit/epoksi her görevde açık ara en iyisi: aynı işi çeliğin kütlesinin beşte biriyle yapar. Ama bu yalnız yükün tek bir doğrultudan geldiği durumlar için geçerlidir.
  2. Adil karşılaştırma çok yönlü dizilimlerle yapılır. Yük her yönden gelebiliyorsa yarı izotrop (İng. quasi-isotropic; sembol ör. $[0/\pm45/90]_s$) dizilimi seçmek gerekir (lifleri yalnız 0° ve 90°'de olan çapraz katlı (İng. cross-ply; sembol ör. $[0/90]_s$) dizilim ikisinin arasında kalır); o zaman çekme rijitliğinde grafit/epoksinin avantajı 0,23'ten 0,61'e iner [Kaw, s. 5]. Tek yönlüde 0,40 olan cam/epoksi, yarı izotropta panelde ancak alüminyum kadar iyidir (0,51'e karşı 0,48), çekme rijitliğinde ise çelikten 2,5 kat ağırdır.
  3. Üs küçüldükçe hafif malzeme kazanır. Bütün malzemelerin oranı çubuktan panele doğru 1'e yaklaşmaz, aksine düşük yoğunluklular lehine iyileşir.
Çözümlü örnek 1.2.1Temel

Rijitliği belirlenmiş çekme çubuğu

Verilenler

Boy $L = 2$ m, eksenel kuvvet $P = 50$ kN, izin verilen uzama $u = 1$ mm. Malzemeler (Kaw Tablo 1.1): çelik (206,84 GPa; 7800 kg/m³), tek yönlü grafit/epoksi (181 GPa; 1600 kg/m³; lifler çubuk ekseninde), yarı izotrop grafit/epoksi (69,64 GPa; 1600 kg/m³).

İstenenler

Her malzeme için gereken kesit alanı ve çubuk kütlesi.

Model ve kabuller

Rijitlik sınırlı çekme çubuğu; bağıntı (1). Mukavemet ayrıca kontrol edilecek.

Çözüm

N–mm–MPa birimleriyle $A = PL/(uE)$:

  • Çelik: $A = 10^8/206\,840 = 483{,}5$ mm²; $M = 7800 \cdot 483{,}5\cdot10^{-6} \cdot 2 = 7{,}54$ kg.
  • Tek yönlü grafit/epoksi: $A = 10^8/181\,000 = 552{,}5$ mm²; $M = 1{,}77$ kg.
  • Yarı izotrop grafit/epoksi: $A = 10^8/69\,640 = 1436$ mm²; $M = 4{,}60$ kg.

Mukavemet kontrolü: çelikte $\sigma = 50\,000/483{,}5 = 103$ MPa, tek yönlüde 90,5 MPa, yarı izotropta 34,8 MPa; hepsi mukavemetlerinin çok altında.

Birim kontrolü

N·mm/(mm·MPa) = N/(N/mm²) = mm² ✓. kg/m³ × m² × m = kg ✓. Oran sağlaması: 1,77/7,54 = 0,234, tablodaki “çubuk, rijitlik” sütunuyla aynı ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Tek yönlü kompozit çubuk, çelikten daha büyük kesitli (552 mm²'ye karşı 483 mm²) ama dört kat hafif. Yarı izotrop çubuk üç kat kalın ve yalnız %39 hafif. Gerilmeler mukavemetlerin çok altında: bu tasarımı rijitlik belirliyor. Kompozit yapılarda bu sık görülür; yüksek mukavemetin tamamı çoğu zaman kullanılamaz.

Benzer problem — kendinizi sınayınAynı çubuk, bu kez mukavemet sınırlı

Aynı çubukta uzama sınırı kaldırılsın; emniyet katsayısı $S = 2$ ile yalnız mukavemet şartı aransın (çelik 648,1 MPa, tek yönlü grafit/epoksi 1500 MPa, yarı izotrop 276,48 MPa). Kesitleri ve kütleleri bulun.

Çözümü göster

$A = SP/\sigma_{\ult}$ ile çelik 154,3 mm² → 2,41 kg; tek yönlü 66,7 mm² → 0,213 kg; yarı izotrop 361,7 mm² → 1,16 kg. Tek yönlü kompozit bu kez çeliğin kütlesinin %9'u (tablodaki 0,09). Ama aynı çubuğun uzaması $u = PL/(AE) = 50\,000\times2000/(66{,}7\times181\,000) = 8{,}3$ mm olur; bir uzama sınırı varsa tasarımı yine rijitlik belirleyecektir. Not: çelik için Kaw çekme mukavemetini kullanır; gerçek tasarımda akma dayanımı esas alınır.

Çözümlü örnek 1.2.2Mühendislik uygulaması

Cephe paneli: rijitlik sınırlı eğilme

Verilenler

Dikey kenarlarından mesnetli bir cephe panelinin 1 m genişliğindeki şeridi: açıklık $L = 1{,}2$ m, rüzgâr basıncı $q = 1$ kPa (= 0,001 MPa), izin verilen sehim $L/100 = 12$ mm. Malzemeler: çelik, alüminyum, yarı izotrop cam/epoksi, yarı izotrop grafit/epoksi (Kaw Tablo 1.1).

İstenenler

Her malzeme için gereken levha kalınlığı $h$ ve birim alan kütlesi (kg/m²).

Model ve kabuller

Basit mesnetli, düzgün yayılı yüklü kiriş şeridi; tek yönde eğilme; levha tek parça (monolitik); kayma şekil değiştirmesi ihmal. Yarı izotrop dizilimin eğilme modülünün düzlem içi modülüne eşit olduğu varsayılıyor (bu, Hafta 11'de göreceğimiz gibi yalnız yaklaşıktır). Rüzgâr yükünün yönetmelikle belirlenmesi bu örneğin konusu değil; 1 kPa temsilî bir değer.

Çözüm

Türetimdeki bağıntıyla, $b = 1000$ mm, N–mm–MPa birimlerinde:

$$ h^3 = \frac{60\,qL^4}{384\,E\,\delta} = \frac{60 \times 0{,}001 \times 1200^4}{384 \times E \times 12} = \frac{2{,}70\times10^{7}}{E\ [\text{MPa}]}\ \text{mm}^3 $$
Panel kalınlığı ve kütlesi
MalzemeE (MPa)h (mm)Kütle (kg/m²)σmax (MPa)
Çelik206 8405,0739,642,0
Alüminyum68 9507,3219,020,2
Yarı izotrop cam/epoksi18 96011,2520,38,5
Yarı izotrop grafit/epoksi69 6407,2911,720,3

En büyük gerilme $\sigma = M(h/2)/I$, $M = q b L^2/8 = 180\,000$ N·mm.

Birim kontrolü

MPa·mm⁴/(MPa·mm) = mm³ ✓. Kütle: g/cm³ × mm = kg/m² (1,8 g/cm³ × 11,25 mm = 20,25 kg/m²) ✓. Oran sağlaması: alüminyum/çelik = 19,0/39,6 = 0,48, tablodaki panel sütunu ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Tek parça yarı izotrop cam/epoksi levha alüminyumdan daha hafif değil (20,3'e karşı 19,0 kg/m²) ve 11 mm kalınlık gerçekçi değil. Grafit/epoksi alüminyumun %61'i kütlede, ama maliyeti bir cephe için çoğu zaman kabul edilmez. Gerilmeler her durumda mukavemetin çok altında: tasarımı rijitlik belirliyor. Cephede kullanılan kompozit panellerin neredeyse hep sandviç olmasının nedeni budur: iki ince yüz levhasını hafif bir çekirdekle ayırmak, aynı kütleyle eğilme rijitliğini katlarca artırır. Bunu Ders 1.3'te sayısal olarak göreceğiz.

Benzer problem — kendinizi sınayınBurkulan dikme

İki ucu mafsallı, boyu 1,5 m olan dolu dairesel bir dikme en az 20 kN'da burkulmalıdır. Çelik, alüminyum ve lifleri eksen doğrultusunda tek yönlü grafit/epoksiden yapılırsa çap ve kütle ne olur?

İpucu

(3)'ü SI birimlerinde kullanın; çap için $d^4 = 64P_{kr}L^2/(\pi^3E)$.

Çözümü göster
$$ 2L^2\sqrt{P_{kr}/\pi} = 2\times2{,}25\times\sqrt{20\,000/\pi} = 359{,}0\ \text{(SI)} $$

$\rho/\sqrt{E}$ değerleri: çelik 0,017151, alüminyum 0,009902, grafit/epoksi 0,003761.

Kütleler: çelik 6,16 kg ($d$ = 25,9 mm), alüminyum 3,56 kg ($d$ = 34,1 mm), grafit/epoksi 1,35 kg ($d$ = 26,8 mm). Oranlar 0,58 ve 0,22, tablonun kolon sütunuyla aynı. Kompozit dikmede basma gerilmesi 35,5 MPa; lif doğrultusundaki basma mukavemetinin (Kaw Tablo 2.1'de 1500 MPa) çok altında, yani burkulma belirleyici.

Kendiniz deneyin

Araçta bir yükleme biçimi seçin; tablo ve çubuklar, aynı görevi yapan parçanın kütlesini seçtiğiniz referans malzemeye göre gösterir. Tasarım değerlerini girerseniz mutlak kütleyi ve gereken boyutu da hesaplar. Kendi malzemenizi (ör. bir üreticinin kataloğundaki bir profil malzemesi) ekleyip sıralamadaki yerine bakabilirsiniz.

Hafif tasarım karşılaştırıcısıBağıntı (1)–(4) · Kaw Tablo 1.1 verisi

Bu araç JavaScript ile çalışır. Kapalıysa bölüm 5'teki tabloyu kullanabilirsiniz.

6. Özgül özelliklerin anlatmadıkları

Malzeme seçiminde ölçüt yalnız rijitlik ve mukavemet değildir. Ders notları kompozitlerin avantajlarını on, dezavantajlarını yedi–sekiz maddede sayar [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 36–53]. Bunları mekanik açıdan üç grupta toplayabiliriz:

  • Yön ve analiz karmaşıklığı. Tek bir grafit/epoksi tabakanın analizi için dokuz rijitlik ve mukavemet sabiti gerekir; çelik için dört yeter [Kaw, s. 8–9]. Enine özellikler düşüktür; tasarım her yük doğrultusunu ayrı ayrı düşünmeyi gerektirir.
  • Tokluk ve hasar. Kompozitler metallerin sahip olduğu yüksek mukavemet–yüksek kırılma tokluğu bileşimine sahip değildir [Kaw, s. 10–11]. Tabakalar arası ayrılma (delaminasyon (İng. delamination)), boşluk ve üretim kusurları görünmeden kalabilir; onarım metallerdeki gibi kaynakla yapılamaz.
  • Sıcaklık, nem, maliyet, geri dönüşüm. Polimer matrisler yüksek sıcaklıkta yumuşar (epoksiler genellikle 200 °C üstünde özelliklerini yitirmeye başlar [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 50]), nem alır, UV ışınından etkilenir. Termoset matrisli parçaların geri dönüşümü zordur.

Öte yandan kompozitler yüksek yorulma dayanımı (İng. fatigue strength; birim: MPa) (tek yönlü kompozitlerde statik mukavemetin yaklaşık %90'ı; alüminyumda %35, çelikte %50 civarı), korozyon direnci, iyi sönümleme ve az parçayla karmaşık biçim üretme olanağı sunar [Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 39–43]. Rüzgâr türbini kanatlarında 100 milyondan fazla yük çevrimi görüldüğü düşünülürse, yorulma bazen özgül rijitlikten de belirleyicidir [Mishnaevsky vd. 2017].

Mühendislik notu

Tokluk: neden sayı önemli?

Sonsuz bir levhada $2a$ boyunda bir çatlak varsa çatlak ucundaki gerilme şiddet faktörü (İng. stress intensity factor; sembol $K$; birim: MPa·√m) $K = \sigma\sqrt{\pi a}$'dır; $K$, malzemenin kırılma tokluğuna (İng. fracture toughness; sembol $K_{Ic}$; birim: MPa·√m) $K_{Ic}$ ulaşınca çatlak ilerler [Kaw, s. 10]. Buradan kritik çatlak yarı boyu $a_c = (K_{Ic}/\sigma)^2/\pi$ çıkar. Alüminyum ($K_{Ic} \approx 26$ MPa√m) 200 MPa'da 5,4 mm'lik çatlağa dayanabilirken, epoksi ($K_{Ic} \approx 3$ MPa√m) 50 MPa'da yalnız 1,2 mm'ye dayanır. Kompozitte lifler çatlağı durdurup saptırdığı için davranış tek başına matristen çok daha iyidir, ama bu basit formülle hesaplanamaz.

7. Sık yapılan hatalar

  • Lifi metalle karşılaştırmak. Lif tek başına yapı malzemesi değildir; karşılaştırma kompozitle (ve tercihen çok yönlü bir dizilimle) yapılır [Kaw, s. 5].
  • Her görevde $E/\rho$ kullanmak. Burkulmada $E^{1/2}/\rho$, kalınlığı serbest panelde $E^{1/3}/\rho$ gerekir. Yanlış indis, hafif malzemenin avantajını olduğundan küçük gösterir.
  • Tek yönlü değeri her yönde geçerli sanmak. Tablodaki tek yönlü değerler yalnız lif doğrultusu içindir; Ders 1.1'de 45°'de rijitliğin %9'a düştüğünü gördük.
  • Mukavemet kontrolünü atlamak ya da yalnız onu yapmak. Bir tasarımı hangi şartın belirlediğini görmek için ikisi de hesaplanır; kompozitlerde çoğu zaman rijitlik belirleyicidir (Alıştırma 4).
  • Birimleri karıştırmak. $E^{1/3}/\rho$ hesabında E'yi Pa ile GPa arasında değiştirmek indisi $1000^{1/3} = 10$ kat değiştirir; karşılaştırmada bütün malzemeler aynı birimle hesaplanmalıdır.

8. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalAlüminyum neden?

Çelik ve alüminyumun $E/\rho$ değerleri neredeyse aynıdır (0,02652 GPa·m³/kg). O hâlde uçak kaplamalarında ve hafif cephe panellerinde alüminyum neden çeliğe tercih edilir?

İpucu

Kaplama ve panel hangi yüklemeyle çalışır, hangi boyutu serbesttir?

Çözümü göster

Kaplama ve paneller eğilme ve burkulmayla çalışır; serbest boyut kalınlıktır. İndis $E^{1/3}/\rho$ olur: alüminyumda 1,577, çelikte 0,758. Aynı eğilme rijitliğindeki alüminyum panel, çelik panelin kütlesinin %48'idir. Düşük yoğunluk, daha kalın ve dolayısıyla eğilmede çok daha verimli bir kesit verir.

Alıştırma 2KolaySayısalKevlar 49

Kevlar 49 lifinin bağıl yoğunluğu 1,48, elastisite modülü 131,0 GPa'dır [Kaw, Tablo 1.9, s. 26]. $E/\rho$, $E^{1/2}/\rho$ ve $E^{1/3}/\rho$ değerlerini SI birimlerinde hesaplayın ve Tablo 1.2'deki “Kevlar lif” satırıyla (1,4; 124 GPa) karşılaştırın.

İpucu

$E$'yi Pa'ya çevirin (131×10⁹), $\rho$ = 1480 kg/m³.

Çözümü göster

$E/\rho = 131/1480 = 0{,}0885$ GPa·m³/kg; $E^{1/2}/\rho = \sqrt{1{,}31\times10^{11}}/1480 = 244{,}6$; $E^{1/3}/\rho = (1{,}31\times10^{11})^{1/3}/1480 = 3{,}432$. Tablo 1.2: 0,08857; 251,5; 3,562. $E/\rho$ aynı, diğer ikisi Kevlar 49'da biraz düşük: modül ve yoğunluk aynı oranda arttığı için $E/\rho$ değişmiyor, ama yoğunluk artışı küçük üslü indislerde daha çok cezalandırılıyor.

Alıştırma 3OrtaSayısalÖdev 1'den: üç malzeme, tek ölçüt

Ders ödevinde çelik (AISI 1025: $E$ = 208 GPa, $\rho$ = 7,85 g/cm³), lifleri x doğrultusunda karbon/epoksi (AS4/3501-6: $E_1$ = 142 GPa, $E_2$ = 10,3 GPa, $\nu_{12}$ = 0,27, $G_{12}$ = 7,2 GPa, $\rho$ = 1,58 g/cm³) ve lifleri x'e 45° olan aynı karbon/epoksi karşılaştırılıyor [Ödev 1]. Yalnız $\sigma_x$ etkidiğinde $E_x/\rho$ ölçütüne göre hangi malzeme seçilmelidir?

İpucu

45° tabakanın $E_x$'i için Ders 1.1'deki (4) bağıntısını kullanın.

Çözümü göster

Çelik: 208/7,85 = 26,5 GPa/(g/cm³). 0° karbon/epoksi: 142/1,58 = 89,9. 45°: $E_x$ = 16,72 GPa → 16,72/1,58 = 10,6. Sıralama 0° > çelik > 45°. Aynı malzeme, yalnız lif açısı değişince çelikten 3,4 kat iyi olmaktan 2,5 kat kötü olmaya düşüyor. (Ödevin geri kalanı, yerel gerilmeler ve kırılma ölçütleri, Hafta 4–6'nın konusu.)

Alıştırma 4OrtaSayısalRijitlik mi, mukavemet mi?

Boyu 1 m olan bir çekme elemanı 10 kN taşıyacak; uzama 0,5 mm'yi geçmemeli ve emniyet katsayısı 2 olmalı. Çelik, tek yönlü grafit/epoksi ve yarı izotrop cam/epoksi için tasarımı rijitlik mi mukavemet mi belirler?

İpucu

İki şartın ayrı ayrı verdiği kesit alanlarını hesaplayın; büyük olan belirleyicidir.

Çözümü göster

Rijitlik: $A = PL/(uE)$; mukavemet: $A = SP/\sigma_{\ult}$. Çelik 96,7 mm²'ye karşı 30,9 mm²; tek yönlü grafit/epoksi 110,5'e karşı 13,3; yarı izotrop cam/epoksi 1055'e karşı 274. Üçünde de rijitlik belirleyici; kompozitlerde fark daha da büyük (grafit/epoksi mukavemetinin yalnız %12'sini kullanıyor). Kompozit tasarımda mukavemetin yanında rijitliği ve burkulmayı da kontrol etmek bu yüzden şarttır.

Alıştırma 5ZorTüretmeBurulan ince cidarlı boru

Ortalama yarıçapı $r$ sabit, cidar kalınlığı $t$ serbest, boyu $L$ olan ince cidarlı bir boru $T$ burulma momentini en fazla $\phi$ dönme açısıyla taşımalıdır ($\phi = TL/(GJ)$, $J \approx 2\pi r^3 t$). Kütleyi en aza indiren indis nedir? Tahrik millerinde neden ±45° tabakalar kullanılır?

İpucu

Kütle $M = \rho\,2\pi r t L$. $t$'yi kısıttan çekip yerleştirin.

Çözümü göster

$t = TL/(2\pi r^3 G\phi)$; kütleye yerleştirince

$$ M = \rho\,2\pi rL\,\frac{TL}{2\pi r^3G\phi} = \frac{TL^2}{r^2\phi}\cdot\frac{\rho}{G} $$

İndis $G/\rho$'dur. Burulma boruda kayma gerilmesi oluşturur; kayma gerilmesi ±45° doğrultularında çekme ve basmaya denktir. Lifleri bu doğrultulara koymak kaymayı liflerle taşır ve $G_{xy}$'yi çok büyütür (Hafta 5 ve 13). Tek yönlü 0° tabakada ise burulmayı zayıf matris taşırdı ($G_{12}$ ≈ 7 GPa).

Alıştırma 6OrtaSayısalKritik çatlak boyu

Çelik ($K_{Ic}$ ≈ 28 MPa√m [Kaw, s. 10]) 400 MPa'lık bir gerilmede çalışıyor. Sonsuz levha yaklaşımıyla kritik çatlak yarı boyu nedir? Aynı soruyu 200 MPa'daki alüminyum (26 MPa√m) için yanıtlayın ve gerilmenin etkisini yorumlayın.

İpucu

$a_c = (K_{Ic}/\sigma)^2/\pi$; birimleri m cinsinden çıkar.

Çözümü göster

Çelik: $(28/400)^2/\pi = 1{,}56\times10^{-3}$ m = 1,56 mm. Alüminyum: $(26/200)^2/\pi = 5{,}38$ mm. Kritik boy gerilmenin karesiyle ters orantılı: gerilmeyi iki katına çıkarmak dayanılabilecek çatlağı dörtte bire indirir. Bu yüzden yüksek mukavemetli malzemeyi yüksek gerilmede kullanmak, hasar toleransını azaltır.

9. Özet

Özet
  • Hafif tasarımda ölçüt “aynı görevi yapan parçanın kütlesi”dir. Amaç + kısıt + serbest boyut üçlüsünden bir malzeme indisi çıkar.
  • Rijitlik sınırlı çubuk: $E/\rho$; mukavemet sınırlı çubuk: $\sigma_{\ult}/\rho$; burkulan dairesel kolon: $E^{1/2}/\rho$; kalınlığı serbest panel: $E^{1/3}/\rho$.
  • Tek yönlü grafit/epoksi lif doğrultusunda her görevde çeliğin kütlesinin beşte biri kadarını verir; yarı izotrop dizilimde bu avantaj belirgin biçimde küçülür, cam/epoksi için bazı görevlerde kaybolur.
  • Kompozit tasarımlarda rijitlik ve burkulma çoğu zaman mukavemetten önce belirleyici olur.
  • Tokluk, sıcaklık, nem, analiz karmaşıklığı, onarım ve maliyet özgül özelliklerin göstermediği sınırlardır.

Sonraki derste malzemeyi oluşturan lifleri ve matrisleri tanıyacak, liflerin neden bu kadar ince olduğunu üç ayrı hesapla göstereceğiz.

Bu dersteki terimler

Terimler ilk geçtikleri sırayla listelendi. Tanımların tamamı terimler sözlüğünde.

Bu derste tanımlanan terimler
TürkçeİngilizceSembolBirim
malzeme indisimaterial index (performance index)ör. $E^{1/2}/\rho$duruma göre
Euler burkulma yüküEuler (critical) buckling load$P_{kr}$N
alan atalet momentisecond moment of area$I$mm⁴
eğilme rijitliğibending (flexural) stiffness$EI$ (birim genişlik için $D$)N·mm² (N·mm²/mm)
bağıl yoğunlukspecific gravity—boyutsuz
özgül modülspecific modulus$E/\rho$GPa·m³/kg (veya GPa/(g/cm³))
özgül mukavemetspecific strength$\sigma_{\ult}/\rho$MPa·m³/kg (veya MPa/(g/cm³))
yarı izotropquasi-isotropicör. $[0/\pm45/90]_s$—
çapraz katlıcross-plyör. $[0/90]_s$—
delaminasyondelamination——
yorulma dayanımıfatigue strength—MPa
gerilme şiddet faktörüstress intensity factor$K$MPa·√m
kırılma tokluğufracture toughness$K_{Ic}$MPa·√m

Kaynaklar

  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 1.1 (s. 2–12), Tablo 1.1 (s. 6), Tablo 1.2 (s. 9), Alıştırma 1.7
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 1: Giriş, ders notları (slayt, 330 s.), İTÜ Makina Fakültesi, Katı Cisimlerin Mekaniği programı, 2026. — slayt 36–53 (avantaj ve dezavantajlar), 75–83 (özgül parametreler)
  • M. F. Ashby, Materials Selection in Mechanical Design, 4. baskı, Butterworth-Heinemann, Oxford, 2011. — malzeme indisi yöntemi
  • L. Mishnaevsky Jr., K. Branner, H. N. Petersen, J. Beauson, M. McGugan, B. F. Sørensen, “Materials for Wind Turbine Blades: An Overview”, Materials, 10(11), 1285, 2017. doi:10.3390/ma10111285 — rüzgâr türbini kanadında rijitlik/ağırlık ölçütü
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Ödev 1, İTÜ, 9 Nisan 2026. — Alıştırma 3'teki malzeme verileri

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.