Akademik / MKC 516 / Hafta 9 / Ders 9.2

Hafta 9 · Ders 9.2 · ~45 dk

Isıl ve nem genleşme katsayıları

Epoksi ısınınca genleşir, grafit lif ise kendi ekseninde kısalır. Bu derste iki bileşenin genleşmesinden tabakanın genleşme katsayılarını hesaplıyor ve boyuna doğrultuda hiç genleşmeyen bir tabakanın lif oranını buluyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • α₁ ve α₂ bağıntılarını mukavemet malzemesi yaklaşımıyla türetmek
  • Lif nem almadığında β₁ ve β₂'yi hesaplamak
  • Enine izotrop lif için α₂ bağıntısını genelleştirmek
  • Sıfır boyuna genleşme için lif oranını bulmak ve sınırlarını yorumlamak
Hafta
Hafta 9 — Tabakanın mukavemet değerleri; ısıl ve nem genleşme katsayıları
Süre
~45 dk
Ön koşul
Ders 7.2 (E₁, ν₁₂), Ders 6.2 (serbest genleşme).
Resmî çıktı
  • ÖÇ 4. Kompozit malzemelerin bileşenlerinin özelliklerini kullanarak mühendislik sabitlerini hesaplayacaktır.
  • ÖÇ 5. Açılı tabakanın rijitlik ve esneklik matrislerinin elemanlarını hesaplama yeteneği kazanacaktır.
  • ÖÇ 6. Mekanik yük, ısı ve nem nedeniyle tabakadaki gerilme ve şekil değiştirme büyüklüklerini hesaplayacaktır.
Kaynak: ders katalog formu (Tüfekçi, Bölüm 1, slayt 4 ve 7)

1. Neden öğreniyoruz?

Ders 6.2'de $\alpha_1$, $\alpha_2$, $\beta_1$, $\beta_2$'yi veri olarak aldık ve ısı ile nemin tabakada nasıl şekil değiştirme yarattığını gördük. Bu katsayılar nereden geliyor? Lif ve matrisin genleşmeleri çok farklıdır: epoksi yaklaşık 63 μm/m/°C genleşirken grafit lif kendi ekseninde kısalır (−1,3 μm/m/°C). Bu derste bileşenlerden tabaka katsayılarını hesaplıyor ve uydu antenleri gibi boyutsal kararlılık isteyen parçalarda kullanılan sıfır genleşmeli tabakanın nasıl tasarlandığını görüyoruz.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Ders 6.2 ve 7.2'den

Serbest ısıl şekil değiştirme $\varepsilon = \alpha\Delta T$; mekanik şekil değiştirme = toplam − serbest. Mukavemet malzemesi yaklaşımında boyunda lif ve matrisin şekil değiştirmesi aynıdır; $E_1 = E_fV_f + E_mV_m$, $\nu_{12} = \nu_fV_f + \nu_mV_m$.

3. Isıl genleşme katsayıları

Kaw, Schapery'nin termoelastik ekstremum ilkesinden elde edilen iki bağıntıyı verir [Kaw, Bölüm 3.5, Eş. 3.194–3.195, s. 296–297] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 187–196]:

$$ \alpha_1 = \frac{1}{E_1}\left(\alpha_fE_fV_f + \alpha_mE_mV_m\right) \tag{1} $$ $$ \alpha_2 = (1 + \nu_f)\alpha_fV_f + (1 + \nu_m)\alpha_mV_m - \alpha_1\nu_{12} \tag{2} $$
Türetme (1)'in mukavemet malzemesi yaklaşımıyla türetimi (Kaw s. 297–298)

Yalnız $\Delta T$ uygulanan tabakada boyuna bileşke kuvvet sıfırdır: $\sigma_fV_f + \sigma_mV_m = 0$. Lif ve matrisin mekanik gerilmeleri $\sigma_f = E_f(\varepsilon_1 - \alpha_f\Delta T)$, $\sigma_m = E_m(\varepsilon_1 - \alpha_m\Delta T)$ (boyunda şekil değiştirmeler eşit). Yerine koyunca

$$ \varepsilon_1 = \frac{\alpha_fE_fV_f + \alpha_mE_mV_m}{E_fV_f + E_mV_m}\Delta T $$

ve $\varepsilon_1 = \alpha_1\Delta T$ ile $E_1 = E_fV_f + E_mV_m$ kullanılınca (1) çıkar. Yani $\alpha_1$, modüllerle ağırlıklandırılmış bir karışım kuralıdır: rijit bileşen (lif) tabakanın boyuna genleşmesini kendine çeker.

Türetme (2)'nin türetimi ve enine izotrop lif için genelleştirme (Kaw s. 298–299)

Boyuna kuvvet dengesi lif ve matriste $\Delta T$ ile orantılı iç gerilmeler bırakır: $\sigma_f = E_f(\alpha_1 - \alpha_f)\Delta T$, $\sigma_m = -E_m(\alpha_m - \alpha_1)\Delta T$. Bu gerilmeler Poisson etkisiyle enine şekil değiştirme yaratır:

$$ (\varepsilon_f)_2 = \alpha_f\Delta T - \nu_f\frac{\sigma_f}{E_f},\qquad (\varepsilon_m)_2 = \alpha_m\Delta T - \nu_m\frac{\sigma_m}{E_m} $$

Enine şekil değiştirme seri bağlanmadan karışım kuralıyla toplanır: $\varepsilon_2 = (\varepsilon_f)_2V_f + (\varepsilon_m)_2V_m$. Sonuç

$$ \alpha_2 = \left[\alpha_f - \nu_f(\alpha_1 - \alpha_f)\right]V_f + \left[\alpha_m + \nu_m(\alpha_m - \alpha_1)\right]V_m $$

olur ve $\nu_{12} = \nu_fV_f + \nu_mV_m$ ile (2)'ye dönüşür (Kaw Eş. 3.211–3.213). Grafit ve aramid gibi enine izotrop liflerde aynı adımlar, lifin enine şekil değiştirmesi $(\varepsilon_f)_2 = \alpha_{fT}\Delta T - \nu_{f12}\sigma_f/E_{fL}$ ile yapılırsa

$$ \alpha_2 = \left[\alpha_{fT} - \nu_{f12}(\alpha_1 - \alpha_{fL})\right]V_f + \left[\alpha_m + \nu_m(\alpha_m - \alpha_1)\right]V_m \tag{2a} $$

bulunur. Kaw bu genelleştirmeyi yazmaz; (2a) aynı türetimin enine izotrop lif için uygulanmasıdır ve bu sitede o şekilde kullanılmıştır.

Isıl genleşme katsayılarının lif oranıyla değişimi Yatay eksen lif hacim oranı 0 ile 1 arasında, düşey eksen ısıl genleşme katsayısı μm/m/°C. Cam/epoksi için α1 (düz çizgi) 63'ten hızla düşerek Vf = 0,2 civarında 15'in altına iner ve 5'e yaklaşır. Cam/epoksi α2 (kesikli) önce 63'ün üstüne, yaklaşık 70'e çıkar, sonra 5'e iner. Grafit/epoksi α1 (noktalı) Vf yaklaşık 0,42'de sıfırı keser ve eksi 1,3'e yaklaşır. 0 20 40 60 80 0 0,2 0,4 0,6 0,8 1 lif hacim oranı Vfα (μm/m/°C) cam/epoksi α₁ (düz) cam/epoksi α₂ (kesikli) grafit/epoksi α₁ (noktalı)
Şekil 1. Isıl genleşme katsayılarının lif oranıyla değişimi: cam/epoksi $\alpha_1$, $\alpha_2$ (Kaw Şekil 3.38'in yeniden hesaplanmışı) ve grafit/epoksi $\alpha_1$ (Kaw Tablo 3.1–3.2 özellikleri; $\alpha_2$ için (2a)). Düşük lif oranında $\alpha_2$ matrisinkinden büyüktür: boyunda tutulan matris, Poisson etkisiyle enine daha fazla genleşir.

4. Nem genleşme katsayıları

Nem genleşmesinde bileşenlerin nem tutma kapasiteleri farklı olduğundan bağıntılar nem derişimlerini de içerir (Kaw Eş. 3.214–3.215). Polimer matrisli kompozitlerin çoğunda lifler nem almaz ($\Delta C_f = 0$) ve bağıntılar sadeleşir [Kaw, Bölüm 3.6, Eş. 3.216–3.217, s. 303–304] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 198–203]:

$$ \beta_1 = \frac{E_m}{E_1}\frac{\rho_c}{\rho_m}\beta_m,\qquad \beta_2 = (1 + \nu_m)\frac{\rho_c}{\rho_m}\beta_m - \beta_1\nu_{12} \tag{3} $$

Burada $\rho_c/\rho_m$ oranı, nem derişiminin kompozitin kütlesine göre tanımlanmasından gelir: nemin tamamını matris aldığı hâlde $\Delta C$ tüm kütleye bölünür (Kaw Eş. 3.226–3.229).

Dört soru

Bağıntı (1)–(3) için dört soru

  • Nereden geliyor? Boyunda eşit şekil değiştirme ve sıfır bileşke kuvvet; enine Poisson etkisi ve karışım kuralı. (1)–(2) aynı zamanda Schapery'nin enerji ilkesinden elde edilen sonuçlardır.
  • Hangi şartlarda geçerli? Doğrusal elastik bileşenler, tam yapışma, sıcaklıkla değişmeyen özellikler, $\Delta T$ ve $\Delta C$ küçük. (3) lifin nem almadığını kabul eder; aramid gibi nem alan liflerde (Kaw 3.214–3.215) kullanılmalıdır.
  • Nasıl uygulanır? Önce $E_1$, $\nu_{12}$ (Ders 7.2) ve $\rho_c$ (Ders 7.1), sonra (1)–(3). Lif enine izotropsa $\alpha_2$ için (2a).
  • Sonuç ne anlama gelir? Polimer matrisli tabakada $\alpha_2 \gg \alpha_1$ ve $\beta_2 \gg \beta_1$: genleşme life dik doğrultuda yoğunlaşır. Bu fark katmanlı yapıda kür sonrası artık gerilme ve çarpılmanın kaynağıdır (Ders 11.2).

5. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 9.2.1Temel

Cam/epoksi, Vf = 0,70: dört katsayı

Verilenler

Cam: $E_f = 85$ GPa, $\nu_f = 0{,}2$, $\alpha_f = 5$ μm/m/°C, $\rho_f = 2500$ kg/m³, nem almaz. Epoksi: $E_m = 3{,}4$ GPa, $\nu_m = 0{,}3$, $\alpha_m = 63$ μm/m/°C, $\beta_m = 0{,}33$ m/m/(kg/kg), $\rho_m = 1200$ kg/m³. $V_f = 0{,}70$ [Kaw, Örnek 3.18–3.19, s. 300–307] [Vize 2, Soru 1].

İstenenler

$\alpha_1$, $\alpha_2$, $\beta_1$, $\beta_2$.

Model ve kabuller

(1)–(3); $E_1 = 60{,}52$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}23$, $\rho_c = 2110$ kg/m³ (Ders 7.1–7.2).

Çözüm

$\alpha_1 = [5(85)(0{,}7) + 63(3{,}4)(0{,}3)]/60{,}52 = (297{,}5 + 64{,}26)/60{,}52 = 5{,}978$ μm/m/°C.

$\alpha_2 = 1{,}2(5)(0{,}7) + 1{,}3(63)(0{,}3) - 5{,}978(0{,}23) = 4{,}2 + 24{,}57 - 1{,}375 = 27{,}40$ μm/m/°C.

$\beta_1 = (3{,}4/60{,}52)(2110/1200)(0{,}33) = 0{,}03260$; $\beta_2 = 1{,}3(2110/1200)(0{,}33) - 0{,}03260(0{,}23) = 0{,}7543 - 0{,}0075 = 0{,}7468$ m/m/(kg/kg).

Birim kontrolü

$\alpha$: GPa·(μm/m/°C)/GPa = μm/m/°C ✓; $\beta$: m/m/(kg/kg) ✓. Kaw: 5,978; 27,40; 0,3260×10⁻¹; 0,7468 ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Enine katsayılar boyunakilerin 4,6 ve 23 katı. Ders 6.2'deki Kaw Tablo 2.1 cam/epoksi değerleri ($V_f = 0{,}45$: $\alpha_1 = 8{,}6$, $\alpha_2 = 22{,}1$ μm/m/°C) ile sonuçlar aynı mertebededir; farklı lif oranı ve malzeme partisi farkı açıklar.

Benzer problem — kendinizi sınayınÖdev 2: grafit/epoksi, Vf = 0,60

Grafit (Kaw Tablo 3.1: $E_{fL} = 230$ GPa, $\nu_{f12} = 0{,}3$, $\alpha_{fL} = -1{,}3$, $\alpha_{fT} = 7{,}0$ μm/m/°C, özgül ağırlık 1,8, nem almaz) ve epoksi için $V_f = 0{,}60$'da dört katsayıyı bulun [Ödev 2, Soru 1].

İpucu

$E_1 = 139{,}4$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}30$, $\rho_c = 1560$ kg/m³; $\alpha_2$ için (2a).

Çözümü göster

$\alpha_1 = [-1{,}3(230)(0{,}6) + 63(3{,}4)(0{,}4)]/139{,}36 = (-179{,}4 + 85{,}68)/139{,}36 = -0{,}673$ μm/m/°C. (2a): $[7{,}0 - 0{,}3(-0{,}673 + 1{,}3)](0{,}6) + [63 + 0{,}3(63 + 0{,}673)](0{,}4) = 4{,}09 + 32{,}84 = 36{,}9$ μm/m/°C. $\beta_1 = (3{,}4/139{,}36)(1560/1200)(0{,}33) = 0{,}01047$; $\beta_2 = 1{,}3(1{,}3)(0{,}33) - 0{,}01047(0{,}3) = 0{,}5546$. Boyuna katsayı negatif: tabaka ısınınca lif doğrultusunda kısalır. Kaw'ın aktardığı deneysel grafit/epoksi değerleri $\alpha_1 = -1{,}3$, $\alpha_2 = 33{,}9$ μm/m/°C'dir (s. 302); işaret ve mertebe uyumlu.

Çözümlü örnek 9.2.2Mühendislik uygulaması

Sıfır boyuna genleşmeli tabaka

Verilenler

Grafit/epoksi, özellikler yukarıdaki gibi. Bir uydu anteni destek çubuğu sıcaklık değişiminde boyunu korumalı.

İstenenler

$\alpha_1 = 0$ olan lif hacim oranı; bu oranda $\alpha_2$.

Model ve kabuller

(1)'in payı sıfır: $\alpha_{fL}E_{fL}V_f + \alpha_mE_m(1 - V_f) = 0$.

Çözüm

$V_f = \dfrac{\alpha_mE_m}{\alpha_mE_m - \alpha_{fL}E_{fL}} = \dfrac{63(3{,}4)}{214{,}2 + 1{,}3(230)} = \dfrac{214{,}2}{513{,}2} = 0{,}417$.

Bu oranda (2a): $E_1 = 230(0{,}417) + 3{,}4(0{,}583) = 97{,}9$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}3$; $\alpha_2 = [7{,}0 - 0{,}3(1{,}3)](0{,}417) + [63 + 0{,}3(63)](0{,}583) = 2{,}76 + 47{,}75 = 50{,}5$ μm/m/°C.

Birim kontrolü

Oran boyutsuz ✓.

Fiziksel ve mühendislik yorumu

Kaw, negatif genleşmeli liflerle sıfır genleşmenin anten ve kapak gibi parçalarda kullanıldığını not eder (s. 301). Ama 0,417 düşük bir lif oranıdır; gerçek tasarımda yüksek lif oranı korunur ve sıfır genleşme katmanlı yapının dizilimiyle (açılı katlar) sağlanır. Ayrıca $\alpha_2$ büyüktür: çubuk boyunu korur, ama kesiti genleşir.

Benzer problem — kendinizi sınayınAramid/epoksi için sıfır genleşme

Aramid lif (Kaw Tablo 3.1: $E_{fL} = 124$ GPa, $\alpha_{fL} = -5{,}0$ μm/m/°C) ve epoksi için $\alpha_1 = 0$ olan lif oranı nedir?

İpucu

Aynı formül.

Çözümü göster

$V_f = 214{,}2/(214{,}2 + 5(124)) = 214{,}2/834{,}2 = 0{,}257$. Aramidin eksenel negatif genleşmesi grafitten büyük olduğundan sıfır noktası daha düşük lif oranında.

6. Sık yapılan hatalar

  • $\alpha_1$'i hacim oranlarıyla basit karışım kuralı sanmak. Ağırlık $E_fV_f/E_1$'dir; cam/epoksi $V_f = 0{,}7$'de basit karışım 22,4 verir, doğru değer 5,98 μm/m/°C.
  • Enine izotrop lifte $\alpha_{fL}$'yi (2)'de kullanmak. Enine genleşmede lifin enine katsayısı girer; (2a).
  • $\rho_c/\rho_m$ oranını unutmak. $\beta_m$ matrisin kendi nem derişimine, $\beta_1$ kompozitinkine göre tanımlıdır.
  • Birim: $\alpha$ μm/m/°C = 10⁻⁶ 1/°C; formülde ×10⁻⁶ unutulursa şekil değiştirmeler milyon kat büyük çıkar.

7. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalDüşük lif oranında α₂

Cam/epoksi için $V_f = 0{,}1$'de $\alpha_2$'yi hesaplayın ve matrisin $\alpha_m = 63$ değeriyle karşılaştırın.

İpucu

$E_1 = 11{,}56$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}29$.

Çözümü göster

$\alpha_1 = (42{,}5 + 192{,}8)/11{,}56 = 20{,}35$; $\alpha_2 = 1{,}2(5)(0{,}1) + 1{,}3(63)(0{,}9) - 20{,}35(0{,}29) = 0{,}6 + 73{,}71 - 5{,}90 = 68{,}4$ μm/m/°C > 63. Lif boyuna genleşmeyi kısıtlayınca matris enine daha fazla genleşir (Şekil 1'deki tepe).

Alıştırma 2OrtaSayısalTabakanın ısıl şekil değiştirmesi

Örnek 9.2.1'in tabakası 120 °C'de kürlenip 20 °C'ye soğutuluyor. Serbest tabakanın 1 ve 2 doğrultusundaki şekil değiştirmeleri nedir? 100 mm × 100 mm bir parçanın boyutları ne kadar değişir?

İpucu

$\Delta T = -100$ °C.

Çözümü göster

$\varepsilon_1 = 5{,}978\times10^{-6}(-100) = -598\,\mu$ → −0,060 mm; $\varepsilon_2 = -2740\,\mu$ → −0,274 mm. Serbest tabaka gerilmesizdir; farklı yönlü katlar birleştirildiğinde bu fark artık gerilmeye dönüşür (Ders 11.2).

Alıştırma 3OrtaKavramsalNeden β₁ küçük?

Cam/epoksi'de $\beta_1/\beta_2$ oranı yaklaşık 1/23'tür. Fiziksel nedenini açıklayın.

İpucu

Nemi kim alıyor, boyuna şekil değiştirmeyi kim belirliyor?

Çözümü göster

Nemi yalnız matris alır ve şişmek ister; boyunda rijit cam lifler matrisi tutar ($E_m/E_1 = 0{,}056$). Enine doğrultuda ise matris lifler arasında seri bağlıdır ve şişmesini neredeyse serbestçe gösterir.

Alıştırma 4ZorTüretmeβ₁ türetimi

(3)'teki $\beta_1$'i, boyuna sıfır kuvvet ve $\Delta C_c = \Delta C_fW_f + \Delta C_mW_m$ ilişkisinden türetin ($\Delta C_f = 0$).

İpucu

$W_m = \rho_mV_m/\rho_c$.

Çözümü göster

$\varepsilon_1 = \beta_m\Delta C_mE_mV_m/E_1$ ve $\varepsilon_1 = \beta_1\Delta C_c$, $\Delta C_c = \Delta C_m\rho_mV_m/\rho_c$ → $\beta_1 = \beta_mE_m\rho_c/(E_1\rho_m)$ ✓.

Alıştırma 5OrtaSayısalLif oranı ve α₁ işareti

Grafit/epoksi için $V_f$ = 0,3, 0,5 ve 0,7'de $\alpha_1$'i hesaplayın.

İpucu

(1); sıfır noktası 0,417.

Çözümü göster

0,3: +0,84; 0,5: −0,36; 0,7: −0,90 μm/m/°C. Sıfırın altındaki oranlarda pozitif, üstünde negatif.

8. Özet

Özet
  • $\alpha_1 = (\alpha_fE_fV_f + \alpha_mE_mV_m)/E_1$: modülle ağırlıklı karışım; lif baskın.
  • $\alpha_2 = (1 + \nu_f)\alpha_fV_f + (1 + \nu_m)\alpha_mV_m - \alpha_1\nu_{12}$; enine izotrop lif için (2a).
  • Lif nem almıyorsa $\beta_1 = (E_m/E_1)(\rho_c/\rho_m)\beta_m$, $\beta_2 = (1 + \nu_m)(\rho_c/\rho_m)\beta_m - \beta_1\nu_{12}$.
  • Negatif genleşmeli liflerle sıfır boyuna genleşme mümkün (grafit/epoksi $V_f \approx 0{,}42$).
  • Enine katsayıların büyüklüğü katmanlı yapıda artık gerilmelerin kaynağıdır.

Mikromekanik burada bitiyor. Hafta 10'da tabakaları üst üste koyup katmanlı yapının davranışını klasik laminasyon teorisiyle kuruyoruz.

Kaynaklar

  • A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 3.5–3.6 (s. 296–307), Eş. 3.194–3.229, Örnek 3.18–3.19, Şekil 3.38
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 3: Tabakanın Mikromekanik Analizi, ders notları (slayt, 204 s.), İTÜ, 2026. — slayt 187–203 (CTE, CME)
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Vize 2, İTÜ, 12 Mayıs 2026. — Soru 1 (genleşme katsayıları)
  • E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Ödev 2, İTÜ, 12 Mayıs 2026. — Soru 1 (genleşme katsayıları)

Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.