Bu derste öğrenecekleriniz
- α₁ ve α₂ bağıntılarını mukavemet malzemesi yaklaşımıyla türetmek
- Lif nem almadığında β₁ ve β₂'yi hesaplamak
- Enine izotrop lif için α₂ bağıntısını genelleştirmek
- Sıfır boyuna genleşme için lif oranını bulmak ve sınırlarını yorumlamak
1. Neden öğreniyoruz?
Ders 6.2'de $\alpha_1$, $\alpha_2$, $\beta_1$, $\beta_2$'yi veri olarak aldık ve ısı ile nemin tabakada nasıl şekil değiştirme yarattığını gördük. Bu katsayılar nereden geliyor? Lif ve matrisin genleşmeleri çok farklıdır: epoksi yaklaşık 63 μm/m/°C genleşirken grafit lif kendi ekseninde kısalır (−1,3 μm/m/°C). Bu derste bileşenlerden tabaka katsayılarını hesaplıyor ve uydu antenleri gibi boyutsal kararlılık isteyen parçalarda kullanılan sıfır genleşmeli tabakanın nasıl tasarlandığını görüyoruz.
2. Ön bilgiler
Ders 6.2 ve 7.2'den
Serbest ısıl şekil değiştirme $\varepsilon = \alpha\Delta T$; mekanik şekil değiştirme = toplam − serbest. Mukavemet malzemesi yaklaşımında boyunda lif ve matrisin şekil değiştirmesi aynıdır; $E_1 = E_fV_f + E_mV_m$, $\nu_{12} = \nu_fV_f + \nu_mV_m$.
3. Isıl genleşme katsayıları
Kaw, Schapery'nin termoelastik ekstremum ilkesinden elde edilen iki bağıntıyı verir [Kaw, Bölüm 3.5, Eş. 3.194–3.195, s. 296–297] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 187–196]:
$$ \alpha_1 = \frac{1}{E_1}\left(\alpha_fE_fV_f + \alpha_mE_mV_m\right) \tag{1} $$ $$ \alpha_2 = (1 + \nu_f)\alpha_fV_f + (1 + \nu_m)\alpha_mV_m - \alpha_1\nu_{12} \tag{2} $$Türetme (1)'in mukavemet malzemesi yaklaşımıyla türetimi (Kaw s. 297–298)
Yalnız $\Delta T$ uygulanan tabakada boyuna bileşke kuvvet sıfırdır: $\sigma_fV_f + \sigma_mV_m = 0$. Lif ve matrisin mekanik gerilmeleri $\sigma_f = E_f(\varepsilon_1 - \alpha_f\Delta T)$, $\sigma_m = E_m(\varepsilon_1 - \alpha_m\Delta T)$ (boyunda şekil değiştirmeler eşit). Yerine koyunca
$$ \varepsilon_1 = \frac{\alpha_fE_fV_f + \alpha_mE_mV_m}{E_fV_f + E_mV_m}\Delta T $$ve $\varepsilon_1 = \alpha_1\Delta T$ ile $E_1 = E_fV_f + E_mV_m$ kullanılınca (1) çıkar. Yani $\alpha_1$, modüllerle ağırlıklandırılmış bir karışım kuralıdır: rijit bileşen (lif) tabakanın boyuna genleşmesini kendine çeker.
Türetme (2)'nin türetimi ve enine izotrop lif için genelleştirme (Kaw s. 298–299)
Boyuna kuvvet dengesi lif ve matriste $\Delta T$ ile orantılı iç gerilmeler bırakır: $\sigma_f = E_f(\alpha_1 - \alpha_f)\Delta T$, $\sigma_m = -E_m(\alpha_m - \alpha_1)\Delta T$. Bu gerilmeler Poisson etkisiyle enine şekil değiştirme yaratır:
$$ (\varepsilon_f)_2 = \alpha_f\Delta T - \nu_f\frac{\sigma_f}{E_f},\qquad (\varepsilon_m)_2 = \alpha_m\Delta T - \nu_m\frac{\sigma_m}{E_m} $$Enine şekil değiştirme seri bağlanmadan karışım kuralıyla toplanır: $\varepsilon_2 = (\varepsilon_f)_2V_f + (\varepsilon_m)_2V_m$. Sonuç
$$ \alpha_2 = \left[\alpha_f - \nu_f(\alpha_1 - \alpha_f)\right]V_f + \left[\alpha_m + \nu_m(\alpha_m - \alpha_1)\right]V_m $$olur ve $\nu_{12} = \nu_fV_f + \nu_mV_m$ ile (2)'ye dönüşür (Kaw Eş. 3.211–3.213). Grafit ve aramid gibi enine izotrop liflerde aynı adımlar, lifin enine şekil değiştirmesi $(\varepsilon_f)_2 = \alpha_{fT}\Delta T - \nu_{f12}\sigma_f/E_{fL}$ ile yapılırsa
$$ \alpha_2 = \left[\alpha_{fT} - \nu_{f12}(\alpha_1 - \alpha_{fL})\right]V_f + \left[\alpha_m + \nu_m(\alpha_m - \alpha_1)\right]V_m \tag{2a} $$bulunur. Kaw bu genelleştirmeyi yazmaz; (2a) aynı türetimin enine izotrop lif için uygulanmasıdır ve bu sitede o şekilde kullanılmıştır.
4. Nem genleşme katsayıları
Nem genleşmesinde bileşenlerin nem tutma kapasiteleri farklı olduğundan bağıntılar nem derişimlerini de içerir (Kaw Eş. 3.214–3.215). Polimer matrisli kompozitlerin çoğunda lifler nem almaz ($\Delta C_f = 0$) ve bağıntılar sadeleşir [Kaw, Bölüm 3.6, Eş. 3.216–3.217, s. 303–304] [Tüfekçi, Bölüm 3, slayt 198–203]:
$$ \beta_1 = \frac{E_m}{E_1}\frac{\rho_c}{\rho_m}\beta_m,\qquad \beta_2 = (1 + \nu_m)\frac{\rho_c}{\rho_m}\beta_m - \beta_1\nu_{12} \tag{3} $$Burada $\rho_c/\rho_m$ oranı, nem derişiminin kompozitin kütlesine göre tanımlanmasından gelir: nemin tamamını matris aldığı hâlde $\Delta C$ tüm kütleye bölünür (Kaw Eş. 3.226–3.229).
Bağıntı (1)–(3) için dört soru
- Nereden geliyor? Boyunda eşit şekil değiştirme ve sıfır bileşke kuvvet; enine Poisson etkisi ve karışım kuralı. (1)–(2) aynı zamanda Schapery'nin enerji ilkesinden elde edilen sonuçlardır.
- Hangi şartlarda geçerli? Doğrusal elastik bileşenler, tam yapışma, sıcaklıkla değişmeyen özellikler, $\Delta T$ ve $\Delta C$ küçük. (3) lifin nem almadığını kabul eder; aramid gibi nem alan liflerde (Kaw 3.214–3.215) kullanılmalıdır.
- Nasıl uygulanır? Önce $E_1$, $\nu_{12}$ (Ders 7.2) ve $\rho_c$ (Ders 7.1), sonra (1)–(3). Lif enine izotropsa $\alpha_2$ için (2a).
- Sonuç ne anlama gelir? Polimer matrisli tabakada $\alpha_2 \gg \alpha_1$ ve $\beta_2 \gg \beta_1$: genleşme life dik doğrultuda yoğunlaşır. Bu fark katmanlı yapıda kür sonrası artık gerilme ve çarpılmanın kaynağıdır (Ders 11.2).
5. Çözümlü örnekler
Cam/epoksi, Vf = 0,70: dört katsayı
Verilenler
Cam: $E_f = 85$ GPa, $\nu_f = 0{,}2$, $\alpha_f = 5$ μm/m/°C, $\rho_f = 2500$ kg/m³, nem almaz. Epoksi: $E_m = 3{,}4$ GPa, $\nu_m = 0{,}3$, $\alpha_m = 63$ μm/m/°C, $\beta_m = 0{,}33$ m/m/(kg/kg), $\rho_m = 1200$ kg/m³. $V_f = 0{,}70$ [Kaw, Örnek 3.18–3.19, s. 300–307] [Vize 2, Soru 1].
İstenenler
$\alpha_1$, $\alpha_2$, $\beta_1$, $\beta_2$.
Model ve kabuller
(1)–(3); $E_1 = 60{,}52$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}23$, $\rho_c = 2110$ kg/m³ (Ders 7.1–7.2).
Çözüm
$\alpha_1 = [5(85)(0{,}7) + 63(3{,}4)(0{,}3)]/60{,}52 = (297{,}5 + 64{,}26)/60{,}52 = 5{,}978$ μm/m/°C.
$\alpha_2 = 1{,}2(5)(0{,}7) + 1{,}3(63)(0{,}3) - 5{,}978(0{,}23) = 4{,}2 + 24{,}57 - 1{,}375 = 27{,}40$ μm/m/°C.
$\beta_1 = (3{,}4/60{,}52)(2110/1200)(0{,}33) = 0{,}03260$; $\beta_2 = 1{,}3(2110/1200)(0{,}33) - 0{,}03260(0{,}23) = 0{,}7543 - 0{,}0075 = 0{,}7468$ m/m/(kg/kg).
Birim kontrolü
$\alpha$: GPa·(μm/m/°C)/GPa = μm/m/°C ✓; $\beta$: m/m/(kg/kg) ✓. Kaw: 5,978; 27,40; 0,3260×10⁻¹; 0,7468 ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Enine katsayılar boyunakilerin 4,6 ve 23 katı. Ders 6.2'deki Kaw Tablo 2.1 cam/epoksi değerleri ($V_f = 0{,}45$: $\alpha_1 = 8{,}6$, $\alpha_2 = 22{,}1$ μm/m/°C) ile sonuçlar aynı mertebededir; farklı lif oranı ve malzeme partisi farkı açıklar.
Benzer problem — kendinizi sınayınÖdev 2: grafit/epoksi, Vf = 0,60
Grafit (Kaw Tablo 3.1: $E_{fL} = 230$ GPa, $\nu_{f12} = 0{,}3$, $\alpha_{fL} = -1{,}3$, $\alpha_{fT} = 7{,}0$ μm/m/°C, özgül ağırlık 1,8, nem almaz) ve epoksi için $V_f = 0{,}60$'da dört katsayıyı bulun [Ödev 2, Soru 1].
İpucu
$E_1 = 139{,}4$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}30$, $\rho_c = 1560$ kg/m³; $\alpha_2$ için (2a).
Çözümü göster
$\alpha_1 = [-1{,}3(230)(0{,}6) + 63(3{,}4)(0{,}4)]/139{,}36 = (-179{,}4 + 85{,}68)/139{,}36 = -0{,}673$ μm/m/°C. (2a): $[7{,}0 - 0{,}3(-0{,}673 + 1{,}3)](0{,}6) + [63 + 0{,}3(63 + 0{,}673)](0{,}4) = 4{,}09 + 32{,}84 = 36{,}9$ μm/m/°C. $\beta_1 = (3{,}4/139{,}36)(1560/1200)(0{,}33) = 0{,}01047$; $\beta_2 = 1{,}3(1{,}3)(0{,}33) - 0{,}01047(0{,}3) = 0{,}5546$. Boyuna katsayı negatif: tabaka ısınınca lif doğrultusunda kısalır. Kaw'ın aktardığı deneysel grafit/epoksi değerleri $\alpha_1 = -1{,}3$, $\alpha_2 = 33{,}9$ μm/m/°C'dir (s. 302); işaret ve mertebe uyumlu.
Sıfır boyuna genleşmeli tabaka
Verilenler
Grafit/epoksi, özellikler yukarıdaki gibi. Bir uydu anteni destek çubuğu sıcaklık değişiminde boyunu korumalı.
İstenenler
$\alpha_1 = 0$ olan lif hacim oranı; bu oranda $\alpha_2$.
Model ve kabuller
(1)'in payı sıfır: $\alpha_{fL}E_{fL}V_f + \alpha_mE_m(1 - V_f) = 0$.
Çözüm
$V_f = \dfrac{\alpha_mE_m}{\alpha_mE_m - \alpha_{fL}E_{fL}} = \dfrac{63(3{,}4)}{214{,}2 + 1{,}3(230)} = \dfrac{214{,}2}{513{,}2} = 0{,}417$.
Bu oranda (2a): $E_1 = 230(0{,}417) + 3{,}4(0{,}583) = 97{,}9$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}3$; $\alpha_2 = [7{,}0 - 0{,}3(1{,}3)](0{,}417) + [63 + 0{,}3(63)](0{,}583) = 2{,}76 + 47{,}75 = 50{,}5$ μm/m/°C.
Birim kontrolü
Oran boyutsuz ✓.
Fiziksel ve mühendislik yorumu
Kaw, negatif genleşmeli liflerle sıfır genleşmenin anten ve kapak gibi parçalarda kullanıldığını not eder (s. 301). Ama 0,417 düşük bir lif oranıdır; gerçek tasarımda yüksek lif oranı korunur ve sıfır genleşme katmanlı yapının dizilimiyle (açılı katlar) sağlanır. Ayrıca $\alpha_2$ büyüktür: çubuk boyunu korur, ama kesiti genleşir.
Benzer problem — kendinizi sınayınAramid/epoksi için sıfır genleşme
Aramid lif (Kaw Tablo 3.1: $E_{fL} = 124$ GPa, $\alpha_{fL} = -5{,}0$ μm/m/°C) ve epoksi için $\alpha_1 = 0$ olan lif oranı nedir?
İpucu
Aynı formül.
Çözümü göster
$V_f = 214{,}2/(214{,}2 + 5(124)) = 214{,}2/834{,}2 = 0{,}257$. Aramidin eksenel negatif genleşmesi grafitten büyük olduğundan sıfır noktası daha düşük lif oranında.
6. Sık yapılan hatalar
- $\alpha_1$'i hacim oranlarıyla basit karışım kuralı sanmak. Ağırlık $E_fV_f/E_1$'dir; cam/epoksi $V_f = 0{,}7$'de basit karışım 22,4 verir, doğru değer 5,98 μm/m/°C.
- Enine izotrop lifte $\alpha_{fL}$'yi (2)'de kullanmak. Enine genleşmede lifin enine katsayısı girer; (2a).
- $\rho_c/\rho_m$ oranını unutmak. $\beta_m$ matrisin kendi nem derişimine, $\beta_1$ kompozitinkine göre tanımlıdır.
- Birim: $\alpha$ μm/m/°C = 10⁻⁶ 1/°C; formülde ×10⁻⁶ unutulursa şekil değiştirmeler milyon kat büyük çıkar.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalDüşük lif oranında α₂
Cam/epoksi için $V_f = 0{,}1$'de $\alpha_2$'yi hesaplayın ve matrisin $\alpha_m = 63$ değeriyle karşılaştırın.
İpucu
$E_1 = 11{,}56$ GPa, $\nu_{12} = 0{,}29$.
Çözümü göster
$\alpha_1 = (42{,}5 + 192{,}8)/11{,}56 = 20{,}35$; $\alpha_2 = 1{,}2(5)(0{,}1) + 1{,}3(63)(0{,}9) - 20{,}35(0{,}29) = 0{,}6 + 73{,}71 - 5{,}90 = 68{,}4$ μm/m/°C > 63. Lif boyuna genleşmeyi kısıtlayınca matris enine daha fazla genleşir (Şekil 1'deki tepe).
Alıştırma 2OrtaSayısalTabakanın ısıl şekil değiştirmesi
Örnek 9.2.1'in tabakası 120 °C'de kürlenip 20 °C'ye soğutuluyor. Serbest tabakanın 1 ve 2 doğrultusundaki şekil değiştirmeleri nedir? 100 mm × 100 mm bir parçanın boyutları ne kadar değişir?
İpucu
$\Delta T = -100$ °C.
Çözümü göster
$\varepsilon_1 = 5{,}978\times10^{-6}(-100) = -598\,\mu$ → −0,060 mm; $\varepsilon_2 = -2740\,\mu$ → −0,274 mm. Serbest tabaka gerilmesizdir; farklı yönlü katlar birleştirildiğinde bu fark artık gerilmeye dönüşür (Ders 11.2).
Alıştırma 3OrtaKavramsalNeden β₁ küçük?
Cam/epoksi'de $\beta_1/\beta_2$ oranı yaklaşık 1/23'tür. Fiziksel nedenini açıklayın.
İpucu
Nemi kim alıyor, boyuna şekil değiştirmeyi kim belirliyor?
Çözümü göster
Nemi yalnız matris alır ve şişmek ister; boyunda rijit cam lifler matrisi tutar ($E_m/E_1 = 0{,}056$). Enine doğrultuda ise matris lifler arasında seri bağlıdır ve şişmesini neredeyse serbestçe gösterir.
Alıştırma 4ZorTüretmeβ₁ türetimi
(3)'teki $\beta_1$'i, boyuna sıfır kuvvet ve $\Delta C_c = \Delta C_fW_f + \Delta C_mW_m$ ilişkisinden türetin ($\Delta C_f = 0$).
İpucu
$W_m = \rho_mV_m/\rho_c$.
Çözümü göster
$\varepsilon_1 = \beta_m\Delta C_mE_mV_m/E_1$ ve $\varepsilon_1 = \beta_1\Delta C_c$, $\Delta C_c = \Delta C_m\rho_mV_m/\rho_c$ → $\beta_1 = \beta_mE_m\rho_c/(E_1\rho_m)$ ✓.
Alıştırma 5OrtaSayısalLif oranı ve α₁ işareti
Grafit/epoksi için $V_f$ = 0,3, 0,5 ve 0,7'de $\alpha_1$'i hesaplayın.
İpucu
(1); sıfır noktası 0,417.
Çözümü göster
0,3: +0,84; 0,5: −0,36; 0,7: −0,90 μm/m/°C. Sıfırın altındaki oranlarda pozitif, üstünde negatif.
8. Özet
- $\alpha_1 = (\alpha_fE_fV_f + \alpha_mE_mV_m)/E_1$: modülle ağırlıklı karışım; lif baskın.
- $\alpha_2 = (1 + \nu_f)\alpha_fV_f + (1 + \nu_m)\alpha_mV_m - \alpha_1\nu_{12}$; enine izotrop lif için (2a).
- Lif nem almıyorsa $\beta_1 = (E_m/E_1)(\rho_c/\rho_m)\beta_m$, $\beta_2 = (1 + \nu_m)(\rho_c/\rho_m)\beta_m - \beta_1\nu_{12}$.
- Negatif genleşmeli liflerle sıfır boyuna genleşme mümkün (grafit/epoksi $V_f \approx 0{,}42$).
- Enine katsayıların büyüklüğü katmanlı yapıda artık gerilmelerin kaynağıdır.
Mikromekanik burada bitiyor. Hafta 10'da tabakaları üst üste koyup katmanlı yapının davranışını klasik laminasyon teorisiyle kuruyoruz.
Kaynaklar
- A. K. Kaw, Mechanics of Composite Materials, 2. baskı, CRC Press (Taylor & Francis), Boca Raton, 2006. Dersin resmî ders kitabı. — Bölüm 3.5–3.6 (s. 296–307), Eş. 3.194–3.229, Örnek 3.18–3.19, Şekil 3.38
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Bölüm 3: Tabakanın Mikromekanik Analizi, ders notları (slayt, 204 s.), İTÜ, 2026. — slayt 187–203 (CTE, CME)
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Vize 2, İTÜ, 12 Mayıs 2026. — Soru 1 (genleşme katsayıları)
- E. Tüfekçi, MKC 516 Kompozit Malzemelerin Mekaniği — Ödev 2, İTÜ, 12 Mayıs 2026. — Soru 1 (genleşme katsayıları)
Bütün kurs için toplu liste: kaynakça. Sayfadaki hesaplar, kaynakların değerleri kullanılarak bağımsız olarak yeniden yapıldı. Hata görürseniz moc.kecicuktu@ofni adresine yazabilirsiniz.