Akademik / MMI 569 / Hafta 1 / Hafta 1 · 1.1

Hafta 1 · Ders 1.1 · ~50 dk

Yorulma nedir? Hasar türleri ve tarihten dersler

Bir parça, akma dayanımının çok altındaki bir yükü milyonlarca kez taşıdıktan sonra neden kırılır? Bu derste yorulmayı tanımlıyor, diğer hasar türleri arasındaki yerini görüyor, evrelerini kursun haritasıyla eşleştiriyor ve tarihî hasarlardan tasarım dersleri çıkarıyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Yorulmayı tanımlamak ve statik kırılmadan ayıran beş özelliği örnekle açıklamak
  • Mekanik hasar türlerini sınıflandırmak; yorulmanın korozyon, fretaj ve sürünmeyle nasıl birleştiğini söylemek
  • Yorulmanın evrelerini (çekirdeklenme, küçük çatlak, uzun çatlak, son kırılma) ve $N_f = N_i + N_p$ ayrımını açıklamak; her evre için kullanılan hesap yöntemini adlandırmak
  • Yüksek ve düşük çevrimli yorulmayı plastik şekil değiştirmenin varlığına göre ayırt etmek
  • Dönme hızı ve kullanım süresinden çevrim sayısını hesaplamak; çatlak ilerleme süresinden muayene için sonuç çıkarmak
  • Versailles, Comet, Silver Bridge, Kielland, Aloha ve Eschede vakalarının her birinden bir tasarım dersi çıkarmak

Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi

  • Çıktı 1. Yorulma mekanizmaları ve tasarım esasları konusunda bilgi sahibi olmak — yorulma mekanizmasına ve tasarım esaslarına ilk bakış; çevrim sayısı hesapları Çıktı 4'e hazırlıktır.
Hafta
Hafta 1 · Giriş ve tanımlar
Çıktılar
Çıktı 1
Süre
~50 dk
Ön koşul
Mukavemet: gerilme, şekil değiştirme, çekme deneyi (bölüm 2'de hatırlatılır)
Kitap
SFSF Böl. 1 (s. 1–17); evreler için §3.2 (s. 43–55) ve §7.5 (s. 231–234)

1. Neden öğreniyoruz? Bir aksın kırılması

8 Mayıs 1842'de Versailles'dan Paris'e giden bir yolcu treni Meudon yakınlarında raydan çıktı. Öndeki lokomotiflerden birinin aksı kırılmış, arkadan gelen vagonlar enkazın üzerine yığılıp alev almıştı. Kayıtlar ölü sayısını 52 ile 200 arasında verir; kesin sayı yangın yüzünden hiç belirlenemedi [Versailles 1842].

Akslar o yıllarda statik hesapla boyutlandırılıyordu: aksı eğen en büyük moment hesaplanır, buradan çıkan gerilme malzemenin dayanımıyla karşılaştırılırdı. Bu hesaba göre akslar güvenliydi. Yine de demiryollarında akslar düzenli olarak, çoğu zaman çap değiştiren omuzlarda kırılıyordu. Kırık yüzeyler, çekme deneyinde kopan çubuklara hiç benzemiyordu: neredeyse hiç kalıcı şekil değiştirme yoktu, yüzeyin bir bölümü pürüzsüzdü. Dönemin açıklaması, titreşimin metali “kristalleştirdiği” idi. Bu açıklamanın yanlış olduğu sonradan anlaşıldı; ama tekrarlı gerilmelerin yol açtığı bu hasara o yıllarda verilen ad kaldı: yorulma [SFSF, §1.3, s. 5].

Bu derste şu sorulara cevap arıyoruz: Statik olarak güvenli bir parça neden tekrarlı yük altında kırılır? Yorulma diğer hasar türlerinden nasıl ayırt edilir? Hasar hangi evrelerden geçer ve her evreyi hangi hesap yöntemiyle inceleriz? Tarihteki büyük hasarlar mühendisliğe ne öğretti?

2. Ön bilgiler: gerilme, şekil değiştirme ve çekme deneyi

Yorulmayı anlatırken mukavemetin birkaç temel kavramını sürekli kullanacağız. Burada yalnız bu derste gerekenleri kısaca hatırlatıyoruz; asal gerilmeler, Mohr dairesi ve akma ölçütleri ilgili haftalarda ayrıca ele alınacak.

Gerilme (stress, $\sigma$, MPa), bir kesitte birim alana düşen iç kuvvettir. Eksenel kuvvet $F$ taşıyan, kesit alanı $A_0$ olan bir çubukta $\sigma = F/A_0$'dır. Bu kursta çekme gerilmesi pozitif, basma gerilmesi negatif alınır. $1\ \text{MPa} = 1\ \text{N/mm}^2$ olduğundan kuvvet newton, alan milimetre kare cinsinden yazılırsa gerilme doğrudan MPa çıkar.

Şekil değiştirme (strain, $\varepsilon$, birimsiz), boy değişiminin ilk boya oranıdır: $\varepsilon = \Delta L / L_0$. Yorulma literatüründe aynı büyüklüğe “genleme” de denir; Hafta 5'teki genleme–ömür yöntemi adını buradan alır.

Bir malzemenin gerilme–şekil değiştirme davranışı çekme deneyiyle ölçülür (Şekil 1.1). Başlangıçta eğri doğrusaldır ve eğimi elastisite modülüdür ($E$, MPa): $\sigma = E\varepsilon$. Bu bölgede yük kaldırılınca parça ilk boyuna döner. Gerilme akma dayanımını ($\sigma_y$, MPa) aşınca kalıcı (plastik) şekil değiştirme başlar. Belirgin akma noktası olmayan malzemelerde $\sigma_y$, yüzde 0,2 kalıcı şekil değiştirmeye karşılık gelen gerilme olarak tanımlanır. Eğrinin en yüksek noktası çekme dayanımıdır ($\sigma_u$, MPa). Ders kitabımız bu iki dayanımı $S_y$ ve $S_u$ ile gösterir [SFSF, §5.1, s. 93–98].

Sünek bir çeliğin çekme deneyi eğrisi ve yorulmada tipik gerilme düzeyiGerilme–şekil değiştirme eğrisi: başlangıçta eğimi E olan doğrusal elastik bölge, yüzde 0,2 kaydırma çizgisiyle bulunan akma dayanımı σy, en yüksek noktada çekme dayanımı σu ve boyun verme sonrası kırılma. Akma dayanımının altında kesikli yatay bir çizgi tekrarlı yükteki en büyük gerilmeyi gösterir: statik olarak güvenli görünen bu düzeyde de yeterli çevrim sonunda yorulma çatlağı oluşabilir.ε (şekil değiştirme)σ (MPa)kırılmaσu​çekme dayanımıσy​%0,2 kaydırmaeğim Eσmax​tekrarlı yükte en büyük gerilme:σmax​ < σy​ olsa bile yorulma olabilir
Şekil 1.1. Sünek bir çeliğin çekme deneyi eğrisi (şematik, ölçeksiz). Tekrarlı yükteki en büyük gerilme $\sigma_{\max}$ çoğu zaman $\sigma_y$'nin altındadır; statik hesaba göre güvenli olan bu düzeyde de yeterli çevrim sonunda çatlak oluşabilir.

Statik tasarımın mantığı basittir: parçadaki en büyük gerilme, akma ya da çekme dayanımının belirli bir emniyet katsayısıyla bölünmüş değerini aşmamalıdır. Yorulma bu mantığı bozar. Şekil 1.1'deki turuncu çizgi akma dayanımının altındadır; parça bu gerilmeyi bir kez değil, milyonlarca kez görürse kırılabilir.

İki gerilme kavramını da şimdiden ayıralım. Nominal gerilme ($S$), $F/A$ ya da $My/I$ gibi basit bağıntılarla, delik ve köşe etkisi hesaba katılmadan bulunan gerilmedir. Delik, kanal veya omuz gibi süreksizliklerin dibindeki gerçek gerilmeye yerel gerilme ($\sigma$) deriz. Süreksizliğin yerel gerilmeyi nominal değerin üstüne çıkarmasına gerilme yoğunlaşması denir; elastik oranı $K_t$ ile gösterilir. Yorulma çatlakları hemen her zaman bu bölgelerde başlar. Hafta 1–6'da düz numunelerle çalışırken iki gerilme aynıdır; Hafta 7'den itibaren ayrımı titizlikle yapacağız.

3. Yorulma nedir?

Tanımı önce yazalım, sonra parça parça açalım:

Tanım

Yorulma

Yorulma (fatigue), malzemenin tekrarlanan ya da değişen gerilme ve şekil değiştirmeler altında bir veya birkaç noktasında biriken, ilerleyici, yerel ve kalıcı hasardır. Yeterli sayıda çevrimden sonra çatlağa ve sonunda kırılmaya varabilir.

Tanımdaki her sözcüğün bir karşılığı vardır.

  • Tekrarlanan ya da değişen yük. Hasarı başlatan, gerilmenin kendisi değil değişimidir. Sabit bir yük, ne kadar uzun süre uygulanırsa uygulansın, oda sıcaklığında ve korozif olmayan bir ortamda yorulma oluşturmaz. Bu yüzden yorulmada ömür saatle değil yük çevrimi sayısıyla ölçülür.
  • Yerel. Hasar bütün kesite yayılmaz; en yüksek gerilmenin ve kusurların bulunduğu küçük bir bölgede, çoğunlukla yüzeyde başlar. Yüzeyin işlenme kalitesi, bir çentik ya da kaynak dikişinin ucu bu yüzden belirleyicidir.
  • İlerleyici ve kalıcı. Her çevrim çok küçük, geri dönmeyen bir katkı bırakır. Hasar birikir; parça bir anda değil, çevrim çevrim kırılmaya yaklaşır.
  • Statik dayanımın altında. Hasarlı bölgedeki gerilme akma dayanımının altında olabilir. Yine de kristal içindeki bazı düzlemlerde tekrarlı mikro ölçekli kayma olur; çatlak bu kaymalardan doğar. Bu mekanizmayı Hafta 3'te ayrıntılı göreceğiz.

Yorulmayı statik kırılmadan ayıran özellikleri yan yana koyalım:

Tablo 1.1 — Statik kırılma ile yorulma kırılmasının karşılaştırılması
ÖzellikStatik (tek yüklemede) kırılmaYorulma kırılması
Gerekli gerilmeÇekme dayanımı mertebesindeÇoğu zaman akma dayanımının altında
Belirleyici büyüklükEn büyük gerilmeGerilmenin genliği ve ortalaması, çevrim sayısı
Uyarı işaretiSünek malzemede gözle görülür kalıcı şekil değiştirme, boyun vermeMakroskobik şekil değiştirme yok denecek kadar az; çatlak uzun süre fark edilmeyebilir
Başladığı yerKesitin büyük bölümü birlikte akarYüzeyde, çentikte, kusurda; tek ya da birkaç noktada
Kırılma yüzeyiPürüzlü, lifli; sünek malzemede boyun vermeİki bölge: düzgün yorulma bölgesi (çoğu zaman plaj izleriyle) ve pürüzlü son kırılma bölgesi
SaçılmaAynı malzemenin dayanımı birkaç yüzde içinde tekrarlanırAynı gerilmede ömür bir mertebe ve üstünde saçılabilir [SFSF, §4.2.1, s. 68]
Dikkat

Neden en sık hasar türü?

Kesin bir yüzde yoktur; ancak birçok kaynakta mekanik hasarların yüzde 50 ile 90'ının yorulmadan kaynaklandığı ve bunların çoğunun beklenmedik olduğu belirtilir. Kapı yayından kalça protezine, biyel kolundan uçak gövdesine kadar hareketli ya da titreşen her şey adaydır [SFSF, §1.1, s. 3]. Sebebi, yorulmanın statik tasarım kontrolünden “geçebilmesi”dir: statik hesap tekrarı görmez.

4. Mekanik hasar türleri ve yorulmanın yeri

Bir parçanın görevini yapamaz hâle gelmesine hasar (failure) diyoruz. Hasar her zaman kırılma değildir: aşırı şekil değiştiren bir mil yatağı sıkıştırabilir, burkulan bir çubuk yük taşımayı bırakır. Yük, zaman ve ortam (sıcaklık, korozyon) birlikte etkir; malzeme seçimi, geometri, imalat ve kalıntı gerilmeler de işin içine girer [SFSF, §1.1, Tablo 1.1, s. 1–3]. Aşağıdaki tabloda hasar türlerini nedenlerine göre gruplandırdık.

Tablo 1.2 — Metallerde mekanik hasar türleri (gruplandırma bu sayfaya özgüdür)
GrupHasar türüKısa açıklamaÖrnek
Tek yüklemedeAşırı şekil değiştirme (elastik ya da akma)İşlev bozan deformasyon; akma ölçütleriyle kontrolSıkışan dönen makine parçası
Sünek kırılmaBüyük plastik şekil değiştirme, yüksek enerji yutumuAşırı yüklenmiş çelik bağlantı
Gevrek kırılmaAz plastisite, düşük enerji, çok hızlı çatlakSoğukta kaynaklı gemi gövdesi
Darbe (dinamik) yüklemeYüksek şekil değiştirme hızında tokluk ve süneklik düşerUçak gemisi mancınık pimi
KararsızlıkBurkulmaElastik veya plastik denge kaybıİnce kolon, ince levha
Zamana bağlıSürünme, gevşemeYüksek sıcaklıkta zamanla şekil değiştirme; ön yükün kaybıTürbin kanadı; cıvata ön yükü
YüzeyAşınmaTemas eden yüzeylerde malzeme kaybıRulman, dişli yüzeyi
OrtamKorozyon, hidrojen gevrekleşmesi, gerilmeli korozyon çatlamasıOrtamın tek başına ya da sabit gerilmeyle birlikte çatlak oluşturmasıYüksek dayanımlı cıvata, pirinç bağlantı
IsılIsıl şokAni sıcaklık farkından çatlamaSu verme sırasında çatlayan parça
Tekrarlı yüklemeYorulmaÇatlak çekirdeklenmesi ve ilerlemesi; sabit veya değişken genlik; tek veya çok eksenliAks, krank mili, kaynaklı birleşim, uçak gövdesi

Yorulma çoğu zaman tek başına değil, diğer türlerle birlikte görülür ve etkileri toplamdan fazladır:

  • Korozyonlu yorulma: korozif ortam yüzeyde çukurcuklar açar ve çatlak ucunu kimyasal olarak etkiler. Birçok metalde yorulma sınırı ortadan kalkar [SFSF, §4.2.1, s. 68].
  • Fretaj yorulması: sıkı geçme göbek ya da cıvatalı birleşim gibi temas yüzeylerinde mikrometre mertebesindeki bağıl kayma yüzeyi hırpalar ve çatlak çok erken başlar.
  • Sürünme–yorulma: yüksek sıcaklıkta tekrarlı yük ile zamana bağlı şekil değiştirme birlikte etkir (türbinler, kazanlar).

Bu derste ortam etkilerine yalnız gerektiği yerde değineceğiz; ders tanımımız oda sıcaklığında ve korozif olmayan ortamda metallerin yorulmasıdır.

5. Yorulmanın evreleri ve kursun haritası

Bir yorulma hasarı, başlangıcından kırılmaya kadar dört evreden geçer (Şekil 1.2). Her evrede hasarı yöneten fizik farklıdır; bu yüzden her evrenin kendi hesap yöntemi vardır. Bu şekil aynı zamanda kursun haritasıdır.

Yorulmanın evreleri ve her evreyi inceleyen hesap yöntemleriDört kutu soldan sağa: 1 çatlak çekirdeklenmesi (yüzeydeki bir tanede kayma bantları, ekstrüzyon ve intrüzyon), 2 küçük çatlak (birkaç tane boyunca zikzak ilerleyen çatlak), 3 uzun çatlak ilerlemesi (kesitte, yüzeydeki başlangıç noktasının çevresinde plaj izi yayları), 4 son kırılma (kalan kesitin bir anda kopması). Altta ömür ayrımı: çatlak çekirdeklenme ömrü N_i ve ilerleme ömrü N_p, toplam N_f = N_i + N_p. En altta yöntem şeritleri: S–N ve ε–N yöntemleri ilk iki evreyi, LEFM da/dN–ΔK yöntemi uzun çatlak evresini, K_max = K_c ölçütü son kırılmayı ele alır.1 · Çekirdeklenmekayma bantları,ekstrüzyon ve intrüzyonboyut: tane mertebesi2 · Küçük çatlaktane sınırlarındayön değiştirirboyut: birkaç tane3 · Uzun çatlakplaj izleriboyut: mm → cm4 · Son kırılmapürüzlü kalan kesitkritik boy acyüzeyyorulmabölgesison kırılmaçatlak çekirdeklenme ömrü Ni​çatlak ilerleme ömrü Np​toplam yorulma ömrü: Nf​ = Ni​ + Np​ (çevrim)S–N ve ε–N yöntemleri · Hafta 4, 5, 7LEFM: da/dN–ΔKHafta 6, 11Kmax​ = Kc​Hafta 6

Şekli yatay kaydırabilirsiniz.

Şekil 1.2. Yorulmanın evreleri ve her evreyi inceleyen yöntemler. Çekirdeklenme ve küçük çatlak evrelerinde yerel gerilme ve şekil değiştirme belirleyicidir; uzun çatlakta çatlak ucunun gerilme şiddeti $K$ belirleyicidir. Evreler arasındaki sınırlar keskin değildir.
  1. Çatlak çekirdeklenmesi. Yüzeye yakın, uygun yönlenmiş tanelerde tekrarlı kayma, kayma bantlarında yoğunlaşır. Kayma tam geri dönmediği için yüzeyde ekstrüzyon (dışarı taşma) ve intrüzyon (içeri çökme) denen küçük basamaklar oluşur. İntrüzyonlar mikro çentik gibi davranır ve ilk çatlak buradan doğar [SFSF, §3.2, s. 43–55].
  2. Küçük çatlak. Çatlak birkaç tane boyunca, çoğunlukla en büyük kayma gerilmesi düzlemine yakın ilerler; tane sınırlarında yön değiştirir, yavaşlar, bazen durur. Bu boyda çatlağın davranışı mikro yapıya çok bağlıdır.
  3. Uzun çatlak ilerlemesi. Çatlak artık birçok taneyi kapsar ve en büyük asal çekme gerilmesine dik ilerler. Her çevrimde ilerleme miktarı, çatlak ucundaki gerilme şiddet faktörü $K$'nin değişimine bağlıdır. Kırılma yüzeyindeki plaj izleri bu evrenin “yıllık halkaları”dır.
  4. Son kırılma. Kalan kesit yükü taşıyamayacak kadar küçüldüğünde, ya da çatlak ucundaki $K$ malzemenin kırılma tokluğuna ulaştığında, parça bir anda kopar. Bu bölge pürüzlüdür ve statik kırılmaya benzer.

Hasara kadar geçen toplam çevrim sayısına yorulma ömrü deriz ve $N_f$ ile gösteririz. İlk iki evrenin toplamına çekirdeklenme ömrü ($N_i$), uzun çatlak evresine ilerleme ömrü ($N_p$) dersek:

$$ N_f = N_i + N_p $$

Dört soru · $N_f = N_i + N_p$

Nereden geliyor?

Gözlemden: numuneler üzerinde çatlak boyu ölçüldüğünde, ömrün bir bölümünün gözle görülür bir çatlak olmadan, kalanının ise ölçülebilen bir çatlağın büyümesiyle geçtiği görülür. Bağıntı bir türetme değil, ömrün iki evreye bölünmesidir [SFSF, §7.5, s. 231–234].

Ne zaman kullanılır?

Çatlak başlangıcı ile ilerlemesini ayrı yöntemlerle hesaplamak istediğimizde (iki aşamalı yaklaşım, Hafta 7 ve 14) ve muayene planlarken. Düz, parlatılmış numunelerde ömrün büyük bölümü $N_i$'dir; kaynaklı birleşimlerde ise baştan çatlak benzeri kusur bulunabileceği için hesap çoğu zaman yalnız $N_p$ ile yapılır [SFSF, §12.4.1, s. 414–415].

Nasıl uygulanır?

Önce “çatlak başladı” demek için bir mühendislik çatlak boyu seçilir (ör. yaklaşık 1 mm ya da tahribatsız muayeneyle bulunabilen en küçük boy). Bu boya kadar olan kısım ε–N veya S–N ile ($N_i$), bu boydan kritik boya kadar olan kısım kırılma mekaniğiyle ($N_p$) hesaplanır.

Sonuç ne anlama gelir?

$N_i$ ve $N_p$, seçilen çatlak boyuna bağlıdır; mutlak fiziksel büyüklükler değildir. Asıl değerleri muayene açısındandır: $N_p$, bir çatlağın bulunabilir hâle gelmesinden kırılmaya kadar elimizdeki “uyarı süresidir”. Bu süre kısaysa muayene işe yaramaz ve parça güvenli ömür ilkesiyle tasarlanmalıdır (Hafta 2).

Yüksek ve düşük çevrimli yorulma

Yorulma, plastik şekil değiştirmenin rolüne göre iki rejime ayrılır. Yüksek çevrimli yorulmada (HCF) gerilmeler makroskobik olarak elastiktir, ömür uzundur ve gerilme–ömür (S–N) yöntemi uygundur. Düşük çevrimli yorulmada (LCF) her çevrimde belirgin plastik şekil değiştirme olur, ömür kısadır ve şekil değiştirme kontrol edilen deneylerle elde edilen genleme–ömür (ε–N) yöntemi kullanılır [SFSF, §5.4, s. 105; §5.8, s. 117]. İki rejim arasında evrensel bir çevrim sınırı yoktur; sınırı belirleyen sayı değil davranıştır. Hafta 5'te bu sınırı malzemeye özgü bir büyüklükle, geçiş ömrüyle tanımlayacağız.

Tablo 1.3 — Kursun üç temel yöntemi ve hangi evreye baktıkları
YöntemKullandığı büyüklükBaktığı evreTipik kullanımHafta
Gerilme–ömür (S–N)Nominal gerilme genliği ve ortalamasıToplam ömür (çekirdeklenme ağırlıklı)Uzun ömürlü, elastik kalan parçalar; kaynaklı yapı detayları4, 7, 9
Genleme–ömür (ε–N)Yerel şekil değiştirme genliğiÇekirdeklenme ve küçük çatlakÇentik dibinde yerel plastisite, kısa ömür5, 7, 10
Kırılma mekaniği (LEFM, da/dN–ΔK)Gerilme şiddet faktörü aralığı ΔKUzun çatlak ilerlemesi ve son kırılmaHasar toleransı, muayene aralığı, kaynaklı birleşim6, 11

6. Tarihten dersler

Yorulma bilgisinin büyük kısmı hasarlardan öğrenildi. Şekil 1.3 hasar vakalarını ve onların ardından gelişen kavramları aynı zaman ekseninde gösteriyor. Kavramların çoğu ilerleyen haftalarda karşımıza çıkacak.

Yorulma biliminin zaman çizelgesi: hasarlar ve kavramlar (1840–2000)Yatay zaman ekseni 1840'tan 2000'e. Eksenin üstünde hasar vakaları: 1842 Versailles aks kırılması, 1954 Comet gövde yorulması, 1967 Silver Bridge göz çubuğu kırılması, 1980 Alexander L. Kielland platformu, 1988 Aloha 737 gövde hasarı, 1998 Eschede tekerlek bandajı kırılması. Eksenin altında kavramlar: 1850–1870 Wöhler S–N eğrisi ve yorulma sınırı, 1870–1890 Gerber ve Goodman ortalama gerilme, 1886 Bauschinger etkisi, 1910 Basquin bağıntısı, 1920 Griffith çatlak kuramı, 1924 Palmgren ve 1945 Miner doğrusal hasar birikimi, 1937 Neuber çentik kuramı, 1957 Irwin gerilme şiddet faktörü, 1960'lar Coffin–Manson şekil değiştirme–ömür bağıntısı, 1961 Paris çatlak ilerleme bağıntısı, 1968 Matsuishi–Endo rainflow sayımı, 1970 Elber çatlak kapanması.1840186018801900192019401960198020001842 Versaillesaks kırılması1954 Cometbasınçlı gövde1967 Silver Bridgegöz çubuğu1980 A. L. Kiellandkaynaklı çapraz1988 Aloha 737çoklu çatlak1998 Eschedetekerlek bandajıWöhler: S–N, yorulma sınırıGerber, Goodman: ortalama gerilmeBauschinger etkisiBasquinGriffith: çatlakPalmgren (1945 Miner)Neuber: çentikIrwin: KCoffin–MansonParis: da/dNMatsuishi–Endo: rainflowElber: kapanmaHasar vakalarıKavramlar ve yöntemler

Şekli yatay kaydırabilirsiniz.

Şekil 1.3. Yorulma biliminin zaman çizelgesi. Üstte hasar vakaları, altta kavram ve yöntemler. Kavram tarihleri SFSF §1.3 (s. 5–9) ve kaynakçasından (s. 16–17); vakalar Tablo 1.4'teki kaynaklardan.

Aşağıdaki tabloda her vakadan çıkan tasarım dersini özetledik. Vakaları okurken bir şeye dikkat edin: hiçbirinde parça “zayıf bir malzemeden yapılmış” değildi. Sorun, tekrarın, ayrıntının, kusurun ya da muayenenin hesaba katılmamasıydı.

Tablo 1.4 — Hasar vakaları ve tasarım dersleri
VakaNe oldu?Tasarım dersiİlgili hafta
Versailles, 1842Lokomotif aksı kırıldı. Dönemin akslarında kırılmalar sıklıkla çap değişen omuzlarda görülüyordu; keskin köşelerden kaçınılması o yıllarda önerildi [SFSF, §1.3, s. 5].Dönen bir aks her devirde bir tam çevrim görür; köşe yarıçapı yorulma dayanımını belirler.1.2, 4, 7
Wöhler deneyleri, 1850–1870'lerDemiryolu aksları üzerinde ilk sistematik yorulma deneyleri. Gerilme genliği arttıkça ömrün kısaldığı ve belirli bir genliğin altında kırılma olmadığı gösterildi; gerilme aralığının en büyük gerilmeden daha önemli olduğu vurgulandı [SFSF, §1.3, s. 5].S–N eğrisi ve yorulma sınırı kavramı.4
Comet, 1954İlk jet yolcu uçağının basınçlı gövdesinde, bir açıklığın köşesinden başlayan yorulma çatlakları; iki uçak havada parçalandı. Gövde test parçası 57 kPa'lık basınç farkıyla 18 000 kez denenmişti; ancak öncesinde uygulanan yaklaşık 30 yüksek basınç çevriminin kalıntı gerilme oluşturarak test ömrünü yapay olarak uzatmış olabileceği düşünüldü [SFSF, §1.3, s. 7].Testin yük geçmişi gerçeği temsil etmeli; köşe ve açıklıklar kritik. Uçaklarda güvenli ömürden hasar emniyetli tasarıma geçiş hızlandı.2, 7, 8
F-111, 1960'ların sonuÜretimden kalma kusurlu elemanlarda gevrek kırılmalar [SFSF, §1.3, s. 8].Kusurun varlığını baştan kabul eden hasar toleranslı tasarım; 1974'te ABD Hava Kuvvetleri şartnamesi (MIL-A-83444).2, 6
Silver Bridge, 1967Ohio Nehri üzerindeki asma köprü çöktü; 46 kişi öldü. NTSB, bir göz çubuğunda gerilmeli korozyon ve korozyonlu yorulmayla yaklaşık 40 yılda kritik boya büyüyen bir kusurdan klivaj (gevrek) kırılması saptadı. Kusur, birleşim sökülmeden görülemeyecek bir yerdeydi [WVDOT, Silver Bridge] [SFSF, §1.3, s. 8].Muayene edilemeyen tek yük yolu (yedeksiz eleman) tehlikelidir; ortam ve yorulma birlikte etkir.2, 6
Alexander L. Kielland, 1980Kuzey Denizi'nde yaşam platformu devrildi; 212 kişiden 123'ü öldü. D6 çaprazına kaynaklanmış bir hidrofon desteğinin köşe kaynağında imalattan kalma çatlaklar yorulmayla büyüdü, çaprazın çevresinin yaklaşık üçte ikisine ulaştı; ardından kalan kesit kırıldı ve diğer çaprazlar aşırı yükle çöktü [TWI, Kielland].Yüksek gerilmeli bir elemana kaynaklanan “önemsiz” bir ek parça bile yorulma detayıdır; kaynak kalitesi ve kalınlık doğrultusunda süneklik önemlidir.7.4, 9.3
Aloha 737, 1988Yaklaşık 90 000 uçuştan sonra gövdenin bir bölümü uçuşta koptu. Bitişik perçin deliklerinde aynı anda büyüyen çok sayıda küçük çatlak (çoklu bölge hasarı) ve korozyon etkili oldu [SFSF, §1.3, s. 9].Yaşlanan yapılarda küçük çatlaklar birleşerek hızla kritik olabilir; muayene programı buna göre kurulmalı.2, 6, 11
Eschede, 1998Yüksek hızlı trenin lastik sönümlü (esnek) tekerleğinin ince çelik bandajı, bir yorulma çatlağı nedeniyle koptu; tren bir köprüye çarptı, 101 kişi öldü. Bandaj her devirde ezilip açılıyordu; dinamik yükler tasarımda yeterince modellenmemiş, muayene de yetersiz kalmıştı [Eschede 1998].Yüksek hızda çevrim sayısı çok hızlı birikir; tasarım değişikliği yeni bir yorulma doğrulaması gerektirir.1.2, 2, 9
Mühendislik notu

Yapılarda yorulma (Çıktı 3)

Silver Bridge ve Kielland, yorulmanın yalnız makine parçalarının değil, yapıların da sorunu olduğunu gösterir. Köprüler, vinç kirişleri, açık deniz platformları ve rüzgâr türbini kuleleri trafik, dalga ve rüzgârla milyonlarca çevrim görür. Yapılarda çatlaklar çoğunlukla kaynaklı birleşimlerde başlar; bu yüzden yapısal yorulma hesabı kaynak detayları üzerine kuruludur (Hafta 7.4 ve 9.3).

7. Yorulma neden bir tasarım problemidir?

Başarıyla çalışan parçaların sayısına göre hasarlar azdır; ama maliyetleri büyüktür. ABD'de yapılan kapsamlı bir çalışma, 1978'de kırılmanın ekonomiye maliyetini (1982 doları ile) 119 milyar dolar, yani gayrisafi milli hasılanın yaklaşık yüzde 4'ü olarak hesaplamış ve bu maliyetin güncel tasarım bilgisiyle önemli ölçüde azaltılabileceğini vurgulamıştır [SFSF, §1.2, s. 3–4].

Ders kitabımızın yorulma tasarımı için üç vurgusu, kursun tamamında bize yol gösterecek [SFSF, §1.2, s. 4; §1.5, s. 10]:

  • Sentez, analiz ve test birlikte. Yalnız test yeterli değildir; çünkü test, ürünü geliştirmek için değil dayanıklılığını doğrulamak için yapılmalıdır. Yalnız analiz de yeterli değildir; çünkü ömür modelleri sıcaklık, korozyon, kalıntı gerilme ve değişken genlik gibi etkilerin hepsini birden göremez.
  • Emniyet katsayısı yöntemin yerine geçmez. Çok büyük katsayı rekabet edemeyen ağır ürünler, çok küçük katsayı istenmeyen hasarlar doğurur. Katsayı, doğru bir yorulma hesabının yerine konamaz.
  • Etkiler birbirini büyütür. Yük, ortam, geometri, kalıntı gerilme, zaman ve mikro yapı ayrı ayrı değil birlikte değerlendirilmelidir.

Dördüncü bir nokta, vakalardan doğrudan çıkar: muayene. Çatlağın bulunabilir hâle gelmesinden kırılmaya kadar geçen süre, tahribatsız muayene aralığını belirler. Bu ilişkiyi aşağıdaki ikinci çözümlü örnekte sayısal olarak göreceğiz.

8. Çözümlü örnekler

Bu haftanın hesapları basittir ama önemli bir alışkanlık kazandırır: bir parçanın hizmet ömrü boyunca kaç çevrim gördüğünü tahmin etmek. Yorulma hesabının ilk sorusu her zaman budur.

Çözümlü örnek 1.1.1Bir demiryolu aksı yılda kaç çevrim görür?Temel

Verilenler

Tekerlek çapı $D = 0{,}92$ m, aracın yıllık yolu $s = 250\,000$ km, planlanan kullanım süresi 30 yıl. Değerler temsilîdir; gerçek bir aracın verisi değildir.

İstenenler

(a) Aks yüzeyindeki bir noktanın 1 km'de ve 1 yılda gördüğü çevrim sayısı. (b) $10^7$ çevrime kaç günde ulaşıldığı. (c) 30 yıldaki toplam çevrim sayısı.

Model ve kabuller

Aracın ağırlığı aksı sabit bir momentle eğer; aks dönerken yüzeydeki bir nokta her devirde bir kez çekme, bir kez basma tarafından geçer. Dolayısıyla her devir bir tam gerilme çevrimidir (1.2'de ayrıntılı). Tekerlek kaymadan yuvarlanır; bir devirde alınan yol çevre uzunluğu $\pi D$'dir. Yük değişimleri (viraj, ray kusurları) bu kaba sayıma katılmaz.

Çözüm

(a) Bir kilometredeki devir sayısı:

$$ n_{\text{km}} = \frac{1000\ \text{m}}{\pi D} = \frac{1000}{\pi \cdot 0{,}92} = 346{,}0\ \text{devir/km} $$

Bir yıldaki çevrim sayısı:

$$ N_{\text{yıl}} = n_{\text{km}}\, s = 346{,}0 \times 250\,000 = 8{,}65 \times 10^{7}\ \text{çevrim/yıl} $$

(b) Günlük yol $250\,000/365 = 685$ km, günlük çevrim $346{,}0 \times 685 = 2{,}37\times 10^5$'tir. Bu hızla $10^7$ çevrime

$$ t = \frac{10^7}{2{,}37 \times 10^5} = 42\ \text{gün} $$

sonra ulaşılır. (c) 30 yılda $N = 30 \times 8{,}65\times 10^7 = 2{,}6 \times 10^9$ çevrim.

Birim kontrolü

$[\text{m}]/[\text{m/devir}] = $ devir; devir/km $\times$ km/yıl $=$ devir/yıl. Her devir bir çevrim olduğundan sonuç çevrim/yıl.

Fiziksel yorum

Aks, ömrünün daha ilk aylarında $10^7$ çevrimi geçer; 30 yılda bunun 260 katını görür. Böyle bir parçada “belirli bir ömür boyunca dayansın” demek anlamsızdır: aksta gerilme genliği, malzemenin çok uzun ömürlerde dayanabildiği düzeyin altında tutulmalıdır. Bu, Hafta 2'de göreceğimiz sonsuz ömür tasarımının tipik bir örneğidir ve Wöhler'in deneylerinin neden demiryolu akslarıyla başladığını açıklar.

Benzer problem · Fabrika fan motorunun mili

Bir fan motorunun mili 2900 dev/dk ile günde 16 saat, yılda 300 gün çalışıyor ve mil, dönen eğilme gerilmesi taşıyor. (a) $10^7$ çevrime kaç günde ulaşılır? (b) 20 yılda kaç çevrim birikir?

İpucu

Dönen eğilmede her devir bir çevrimdir. Önce bir günlük çevrim sayısını bulun: dev/dk × dakika/saat × saat/gün.

Çözümü göster

Günlük çevrim: $2900 \times 60 \times 16 = 2{,}784 \times 10^6$. (a) $10^7 / 2{,}784\times 10^6 = 3{,}6$ gün. (b) $2{,}784\times10^6 \times 300 \times 20 = 1{,}67 \times 10^{10}$ çevrim. Bu mil de sonsuz ömür ilkesiyle tasarlanmalıdır; birkaç günde $10^7$ çevrimi aşan bir parçada sınırlı ömürlü tasarım anlamlı değildir.

Çözümlü örnek 1.1.2Çatlak ne kadar süre görülebilir? Muayene için sonuçUygulama

Verilenler

Bir makine braketi, laboratuvarda hizmettekiyle aynı sabit genlikli yükle deneniyor. Yüzeyde 1 mm'lik bir çatlak 240 000 çevrimde görülüyor; braket 300 000 çevrimde kırılıyor. Hizmette yük frekansı $f = 4$ Hz, makine günde 8 saat çalışıyor. Planlanan muayene aralığı 6 ay. Bütün değerler temsilîdir.

İstenenler

(a) $N_i$ ve $N_p$ ile bunların ömre oranları. (b) 1 mm'lik çatlağın kırılmaya kadar hizmette kaç saat ve kaç gün sürdüğü. (c) 6 aylık muayene bu çatlağı yakalayabilir mi?

Model ve kabuller

“Çatlak başladı” tanımı için mühendislik çatlak boyu 1 mm alındı; $N_i$ bu tanıma bağlıdır. Hizmetteki yük geçmişi deneydekiyle aynı kabul edildi; böylece çevrim sayısı doğrudan zamana çevrilebilir. Saçılma ihmal edildi (tek deney).

Çözüm

(a) $N_i = 240\,000$ çevrim, $N_p = N_f - N_i = 300\,000 - 240\,000 = 60\,000$ çevrim. Oranlar $N_i/N_f = 0{,}80$, $N_p/N_f = 0{,}20$.

(b) Hizmette günlük çevrim sayısı $4 \times 3600 \times 8 = 115\,200$. İlerleme evresinin süresi

$$ t_p = \frac{N_p}{f} = \frac{60\,000}{4\ \text{s}^{-1}} = 15\,000\ \text{s} = 4{,}2\ \text{saat} $$

yani yaklaşık $60\,000 / 115\,200 = 0{,}52$ çalışma günü.

(c) Hayır. Çatlak bulunabilir boya geldikten sonra parça bir iş gününden kısa sürede kırılır; 6 aylık aralıkla yapılan bir muayenenin bu pencereye denk gelme olasılığı yok denecek kadar azdır.

Birim kontrolü

$[\text{çevrim}]/[\text{çevrim/s}] = $ s; $15\,000\ \text{s} / 3600 = 4{,}2$ saat.

Fiziksel yorum

Bu braket için muayeneye dayanan bir güvenlik kurgusu kurulamaz. Seçenekler: (1) güvenli ömür ilkesiyle, saçılmayı da hesaba katarak belirli bir çevrim sayısında parçayı değiştirmek; (2) gerilmeyi düşürüp sonsuz ömür hedeflemek; (3) yükü ikinci bir yoldan taşıyacak bir tasarımla hasar emniyetli hâle getirmek. Ayrıca $N_i$'nin büyük olması, ömrü çatlak başlangıcının belirlediğini, yani yüzey kalitesinin ve çentiklerin önemli olduğunu gösterir. Bu kararları Hafta 2'de sistematik olarak ele alacağız.

Benzer problem · Kaynaklı bağlantıda aynı soru

Kaynaklı bir taşıyıcı bağlantı aynı yükle deneniyor: kaynak ucunda 0,5 mm'lik çatlak 50 000 çevrimde görülüyor, kırılma 400 000 çevrimde oluyor. Hizmette $f = 2$ Hz ve günde 10 saat çalışılıyor (temsilî değerler). $N_i/N_f$ ve $N_p/N_f$ oranlarını, ilerleme evresinin kaç çalışma günü sürdüğünü bulun. Hangi evre baskındır, bu muayene için ne anlama gelir?

İpucu

Önce $N_p$'yi bulun; sonra günlük çevrim sayısı $f \times 3600 \times 10$'dur.

Çözümü göster

$N_p = 400\,000 - 50\,000 = 350\,000$; $N_i/N_f = 0{,}125$, $N_p/N_f = 0{,}875$. Günlük çevrim $2 \times 3600 \times 10 = 72\,000$; ilerleme süresi $350\,000/72\,000 = 4{,}9$ çalışma günü. Ömrün büyük bölümü çatlak ilerlemesiyle geçiyor; bu, kaynak ucunda baştan çatlak benzeri kusurlar bulunabilmesiyle uyumludur. Ömür kırılma mekaniğiyle hesaplanabilir ve çatlak bulunabildiği sürece muayene işe yarar; ancak aralık 4,9 günden, saçılma için bir katsayı da uygulanarak, belirgin biçimde kısa olmalıdır (Hafta 2 ve 6).

9. Sık yapılan hatalar ve yanılgılar

Tablo 1.5 — Yanılgılar ve doğruları
YanılgıDoğrusu
“Gerilme akma dayanımının altındaysa parça güvenlidir.”Bu yalnız statik yük için geçerlidir. Tekrarlı yükte akmanın altındaki gerilme de yerel kaymalarla çatlak başlatabilir.
“Yorulma ömrü saatle ölçülür.”Oda sıcaklığında ve korozif olmayan ortamda belirleyici olan çevrim sayısıdır; saat ancak frekans biliniyorsa çevrime çevrilir. Frekans etkisi bu koşullarda, ısınma yoksa, birçok yapı metalinde yaklaşık 200 Hz'e kadar küçüktür [SFSF, §4.4.4, s. 82–83].
“Metal titreşimle kristalleşip gevrekleşir.”19. yüzyıldan kalma yanlış bir açıklamadır [SFSF, §1.3, s. 5]. Malzeme kristal yapısını korur; hasar yerel kayma ve çatlak ilerlemesidir.
“Büyük bir emniyet katsayısı yorulmayı önler.”Katsayı, gerilme düzeyini düşürür ama yanlış yöntemi düzeltmez; çentik, kaynak ucu veya ortam etkisi atlanmışsa katsayı yetmeyebilir.
“Kırılma anında yük çok büyüktü.”Yorulma kırılmasında son kırılma çoğu zaman normal bir hizmet yükünde olur; kesit çatlakla önceden küçülmüştür.
“Çatlak başlangıcı ile kırılma aynı anda olur.”$N_f = N_i + N_p$. Bazı parçalarda $N_p$ ömrün çok küçük, bazılarında çok büyük bir kısmıdır; muayene stratejisi buna göre seçilir.

10. Terimler

Bu derste tanıtılan terimler (bütün terimler için terimler sözlüğü)
TürkçeİngilizceSembolBirimTanım
yorulmafatigue——Tekrarlanan ya da değişen gerilme ve şekil değiştirmeler altında malzemenin bir veya birkaç noktasında biriken, ilerleyici, yerel ve kalıcı hasar; yeterli çevrimden sonra çatlağa ve kırılmaya varabilir.
çevrimsel (tekrarlı) yüklemecyclic (repeated) loading——Büyüklüğü zamanla tekrar tekrar değişen yük. Sabit ya da değişken genlikli olabilir.
gerilmestressσ, τMPaBirim alana düşen iç kuvvet. Normal gerilme σ (çekme +, basma −), kayma gerilmesi τ. 1 MPa = 1 N/mm².
şekil değiştirme (birim uzama, genleme)strainεbirimsiz (mm/mm)Boy değişiminin ilk boya oranı. Yorulma literatüründe “genleme” de denir (genleme–ömür yöntemi).
elastisite modülümodulus of elasticity (Young's modulus)EMPa (GPa)Doğrusal elastik bölgede gerilme–şekil değiştirme eğrisinin eğimi: σ = Eε.
akma dayanımıyield strengthσyMPaKalıcı (plastik) şekil değiştirmenin başladığı gerilme; belirgin akma noktası yoksa %0,2 kalıcı şekil değiştirme kaydırmasıyla tanımlanır. SFSF'de Sy.
çekme dayanımıultimate tensile strengthσuMPaÇekme deneyinde en büyük kuvvetin ilk kesit alanına bölümü (mühendislik gerilmesi). SFSF'de Su.
nominal gerilmenominal stressSMPaÇentik ve süreksizlik etkisi hesaba katılmadan basit mukavemet bağıntılarıyla (F/A, My/I) bulunan gerilme. SFSF nominal gerilmeyi S ile gösterir.
yerel gerilmelocal stressσMPaÇentik dibi gibi kritik bir noktadaki gerçek gerilme. Hafta 7'den itibaren nominal gerilme S'den ayrı tutulur.
gerilme yoğunlaşmasıstress concentrationKtbirimsizDelik, köşe, kanal gibi geometrik süreksizliklerde yerel gerilmenin nominal gerilmeyi aşması. Elastik oran Kt = σmax/S (Hafta 7).
çatlak çekirdeklenmesi (çatlak başlangıcı)crack nucleation (crack initiation)NiçevrimTekrarlı kayma sonucu tane boyutu mertebesinde ilk çatlağın oluşması. Bu evreye kadar geçen çevrim sayısı çekirdeklenme ömrü Ni.
çatlak ilerlemesicrack growth (crack propagation)NpçevrimOluşmuş bir çatlağın her çevrimde biraz büyümesi. Bu evrenin süresi ilerleme ömrü Np; hızı da/dN (Hafta 6).
son kırılmafinal fracture——Kalan kesitin artık yükü taşıyamayıp bir anda kopması; LEFM'de Kmax kırılma tokluğuna ulaştığında.
yorulma ömrüfatigue lifeNfçevrimBelirli bir yük altında hasara (genellikle kırılmaya) kadar geçen çevrim sayısı. Nf = Ni + Np. Tersinme cinsinden 2Nf.
yüksek çevrimli yorulmahigh-cycle fatigue (HCF)——Gerilmelerin makroskobik olarak elastik kaldığı, ömrün uzun olduğu rejim; gerilme–ömür yöntemiyle incelenir.
düşük çevrimli yorulmalow-cycle fatigue (LCF)——Her çevrimde belirgin plastik şekil değiştirmenin olduğu, ömrün kısa olduğu rejim; genleme–ömür yöntemiyle incelenir. İki rejim arasındaki sınır malzemeye bağlıdır (Hafta 5, geçiş ömrü).
korozyonlu yorulmacorrosion fatigue——Tekrarlı yük ile korozif ortamın birlikte etkisi; çoğu metalde belirgin yorulma sınırını ortadan kaldırır.
fretaj (sürtünmeli aşınma) yorulmasıfretting fatigue——Temas eden yüzeyler arasındaki çok küçük genlikli bağıl kaymanın yüzey hasarı ile çatlak oluşumunu hızlandırması (ör. sıkı geçme göbekler, cıvatalı bağlantılar).
gerilmeli korozyon çatlamasıstress corrosion cracking (SCC)——Sabit (tekrarlı olması gerekmeyen) çekme gerilmesi ile korozif ortamın birlikte çatlak büyütmesi.
kalıntı gerilmeresidual stress (self-stress)σrMPaDış yük yokken parçada kalan, kendi içinde dengelenmiş gerilme (kumlama, kaynak, ısıl işlem). Yüzeyde basma kalıntı gerilmesi yorulmaya genellikle yararlıdır (Hafta 8).
güvenli ömür tasarımısafe-life design——Parçanın belirli bir hizmet ömrü boyunca çatlamadan çalışacağı varsayımıyla tasarlanıp o ömür sonunda değiştirilmesi (Hafta 2).
hasar emniyetli tasarımfail-safe design——Bir eleman çatlasa ya da kırılsa bile yükün başka yollardan taşınabildiği, hasarın muayeneyle bulunabileceği tasarım (Hafta 2).
hasar toleranslı tasarımdamage-tolerant design——Başlangıçta bir çatlak bulunduğunu varsayıp onun kritik boya ulaşma süresini kırılma mekaniğiyle hesaplayan ve muayene aralığını buna göre belirleyen tasarım (Hafta 2, 6).
tahribatsız muayenenondestructive inspection (NDI)——Parçaya zarar vermeden çatlak arama yöntemleri: görsel, sıvı penetrant, manyetik parçacık, ultrasonik, girdap akımı vb.
kayma bandıslip band——Tekrarlı plastik kaymanın yoğunlaştığı ince kristal bölgeleri; yüzeyde ekstrüzyon ve intrüzyon oluşturarak çatlak başlangıcına yol açar (Hafta 3).
gerilme şiddet faktörüstress intensity factorKMPa√mÇatlak ucundaki elastik gerilme alanının şiddetini veren büyüklük, K = Yσ√(πa). Kt ile karıştırılmamalıdır (Hafta 6).

11. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalHasar türlerini sınıflandırın

Aşağıdaki her parça için olası iki hasar türü yazın ve hangisinin yorulma olduğunu, yükün neden tekrarlı olduğunu açıklayın: (a) bir rüzgâr türbininde kanadı göbeğe bağlayan cıvata, (b) bir asansör halatı, (c) bir köprü ayağının temel kazığı, (d) bir dağ bisikletinin gidonu.

İpucu

Her parça için yükün kaynağını sorun: dönme mi, trafik mi, titreşim mi, sürüş mü? Sabit yükü taşıyan bir parçanın tekrarlı bir bileşeni var mı?

Çözümü göster

(a) Cıvata: aşırı yükte sünek kırılma veya ön yükün gevşemesi; kanadın her devrinde ağırlık yönü değiştiği ve rüzgâr dalgalandığı için cıvata çekme gerilmesi tekrarlanır → yorulma. (b) Halat: aşınma, korozyon; her seferde yük ve makaralardan geçişte eğilme tekrarlanır → yorulma (tel kopmaları). (c) Kazık: zemin taşıma gücü aşımı, burkulma; trafik yükü köprüde tekrarlıdır ama kazıkta genlik genellikle küçüktür, baskın hasar türü yorulma değildir. (d) Gidon: aşırı yükte akma; her pedal ve yol darbesinde eğilme tekrarlanır → yorulma, özellikle gövdeye bağlandığı kelepçe bölgesinde.

Alıştırma 2OrtaKavramsalComet testindeki yanılgı

Comet gövde test parçası 18 000 basınç çevrimine dayandı, ama uçaklar çok daha az uçuşta hasar gördü. Testten önce uygulanan yaklaşık 30 yüksek basınç çevrimi neden yanıltıcı olmuş olabilir? Cevabınızda “kalıntı gerilme” kavramını kullanın.

İpucu

Bir açıklığın köşesinde yerel gerilme, yüksek basınçta akma dayanımını aşarsa yük kaldırıldıktan sonra o bölgede ne kalır? Kalan gerilmenin işareti nedir?

Çözümü göster

Yüksek basınçta köşedeki yerel gerilme akmayı aşar ve o bölge kalıcı olarak uzar. Basınç kaldırılınca çevredeki elastik malzeme bu bölgeyi geri iter ve köşede basma yönünde kalıntı gerilme kalır. Sonraki normal çevrimlerde bu basma kalıntısı, köşedeki ortalama gerilmeyi düşürür ve çatlak başlangıcını geciktirir. Test parçası bu yüzden hizmetteki uçaklardan daha uzun yaşamış olabilir [SFSF, §1.3, s. 7]. Ders: test yük geçmişi hizmettekini temsil etmelidir. Kalıntı gerilmeleri Hafta 8'de, çentikte yerel akmayı Hafta 7'de ayrıntılı göreceğiz.

Alıştırma 3KolaySayısalGemi pervane şaftı

Bir gemi pervane şaftı 120 dev/dk ile yılda 6000 saat, 25 yıl boyunca çalışacak. Şafttaki dönen eğilme gerilmesi için toplam çevrim sayısını bulun. Bu bir yüksek çevrimli mi, düşük çevrimli yorulma problemi midir?

İpucu

Dönen eğilmede bir devir bir çevrimdir. Rejimi çevrim sayısından çok, gerilmenin elastik kalıp kalmadığı belirler; ama bu kadar çevrimde plastik şekil değiştirme kabul edilebilir mi?

Çözümü göster

$N = 120 \times 60 \times 6000 \times 25 = 1{,}08 \times 10^9$ çevrim. Bu kadar çevrimde her çevrimde plastik şekil değiştirme olsaydı şaft çok kısa sürede kırılırdı; tasarım gerilmeleri elastik kalmalıdır → yüksek çevrimli yorulma, gerilme–ömür yöntemi ve sonsuz ömür yaklaşımı.

Alıştırma 4OrtaSayısalKöprü detayında trafik çevrimleri

Bir karayolu köprüsünün kaynaklı bir detayında, geçen her ağır taşıt bir belirgin gerilme çevrimi oluşturuyor. Günde ortalama 2000 ağır taşıt geçiyor ve tasarım ömrü 100 yıl. (a) Detayın gördüğü toplam çevrim sayısını bulun. (b) Taşıt sayısı yılda yüzde 2 artarsa sayı nasıl değişir? (Değerler temsilîdir.)

İpucu

(b) için geometrik seri toplamı: $\sum_{k=0}^{n-1} q^k = (q^n - 1)/(q - 1)$, $q = 1{,}02$.

Çözümü göster

(a) $N = 2000 \times 365 \times 100 = 7{,}3 \times 10^7$ çevrim. (b) Yıllık çevrim ilk yıl $7{,}3\times 10^5$ ve her yıl 1,02 katına çıkıyor: $N = 7{,}3\times10^5 \times (1{,}02^{100} - 1)/0{,}02 = 7{,}3\times10^5 \times 312{,}2 = 2{,}28 \times 10^8$ çevrim; sabit trafiğin yaklaşık 3,1 katı. Gerçekte taşıtlar farklı ağırlıktadır ve her biri farklı genlikte çevrim üretir; bu değişken genlikli yükleme problemi Hafta 9'da Palmgren–Miner kuralıyla çözülecek.

Alıştırma 5OrtaKavramsalKielland'dan çıkan ders

Kielland platformunda kırılmayı başlatan parça, taşıyıcı sistemin hesabına bile katılmamış küçük bir hidrofon desteğiydi. Statik hesapta “önemsiz” sayılan bir ek parça yorulmada neden kritik olabilir? En az üç neden yazın.

İpucu

Ek parçanın kaynağının ana elemanın hangi gerilme bölgesinde olduğunu, kaynağın geometrisini ve imalat kusurlarını düşünün.

Çözümü göster

(1) Ek parça yüksek gerilmeli ana elemana kaynaklanmıştır; çatlak ek parçada değil ana elemanın kendisinde, ana elemanın tekrarlı gerilmesiyle büyür. (2) Kaynak ucu keskin bir geometrik süreksizliktir; yerel gerilme nominal değerin çok üstündedir. (3) Köşe kaynakları imalattan kalma çatlak benzeri kusurlar içerebilir; çekirdeklenme evresi neredeyse hiç yaşanmaz, ömür doğrudan çatlak ilerlemesiyle geçer. (4) Kaynak bölgesinde çekme kalıntı gerilmeleri bulunabilir. (5) Statik hesap bu detayı görmediği için muayene programına da girmemiş olabilir [TWI, Kielland].

Alıştırma 6ZorKavramsalHangi evre baskın?

Aşağıdaki iki durum için $N_i$ ve $N_p$'den hangisinin ömre baskın olacağını tahmin edin ve gerekçelendirin: (a) parlatılmış, çentiksiz, yüksek dayanımlı bir çelik numune, düşük gerilme genliği, çok uzun ömür; (b) aynı çelikten, keskin çentikli bir parça, yüksek gerilme genliği, kısa ömür. Bu tahmin, Tablo 1.3'teki yöntemlerden hangisini seçeceğinizi nasıl etkiler?

İpucu

Çatlak başlatmak için gereken tekrarlı kayma, yüzeyde ve düşük gerilmede ne kadar kolaydır? Keskin çentik ve yüksek gerilme çatlak başlangıcını nasıl etkiler?

Çözümü göster

(a) Pürüzsüz yüzey ve düşük genlikte tekrarlı kaymanın çatlak üretmesi uzun sürer; çatlak bir kez oluşunca ise hızla büyür. $N_i$ baskındır; S–N veya ε–N yöntemi uygundur. (b) Keskin çentikte yerel gerilme ve şekil değiştirme çok yüksektir, çatlak erken başlar; ömrün önemli bölümü çatlağın büyümesiyle geçer. $N_p$'nin payı büyüktür; çatlak ilerlemesi kırılma mekaniğiyle hesaplanmalı, başlangıç evresi için yerel genleme (ε–N) yaklaşımı kullanılabilir. Bu tür sorular, Hafta 7'deki iki aşamalı yaklaşımın ve Hafta 14'teki yöntem seçme rehberinin konusudur. Kesin oranlar malzemeye, çentiğe ve seçilen çatlak boyuna bağlıdır; burada istenen niteliksel akıl yürütmedir.

Özet

Özet
  • Yorulma, tekrarlı yük altında biriken, yerel, ilerleyici ve kalıcı hasardır; akma dayanımının altındaki gerilmelerde de oluşur ve ömür çevrimle ölçülür.
  • Hasar dört evreden geçer: çekirdeklenme, küçük çatlak, uzun çatlak ve son kırılma. $N_f = N_i + N_p$; bu ayrım seçilen çatlak boyuna bağlıdır ama muayene kararları için temel bilgidir.
  • S–N ve ε–N yöntemleri çatlak başlangıcına, kırılma mekaniği uzun çatlağa bakar. Yüksek ve düşük çevrimli yorulma plastik şekil değiştirmenin varlığıyla ayrılır.
  • Tarihî hasarların ortak dersi: tekrar sayısı, geometrik ayrıntı, kusur, ortam ve muayene tasarımın parçasıdır; emniyet katsayısı bunların yerine geçmez.

Sonraki derste tekrarlı yükü sayılarla tarif edeceğiz: genlik, ortalama, aralık ve iki oran. Bu büyüklükler kursun geri kalanındaki her bağıntının girdisidir.

Kaynaklar

  • SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — Böl. 1 Giriş ve tarihçe (s. 1–17); Tablo 1.1 (s. 2); §1.2 (s. 3–4); §1.3 (s. 5–9); §3.2 (s. 43–55); §4.2.1 (s. 67–68); §7.5 (s. 231–234); §12.4.1 (s. 414–415)
  • İTÜ MMI 569: İTÜ, MMI 569 Malzeme ve Yapılarda Yorulma — ders tanımı, amacı ve öğrenme çıktıları; 2025/26 Güz ders uygulama belgesi (haftalık plan ve kaynak listesi).
  • Versailles 1842: Versailles demiryolu kazası (8 Mayıs 1842, Meudon) — genel özet: en.wikipedia.org/wiki/Versailles_rail_accident (erişim 23.10.2026).
  • WVDOT, Silver Bridge: West Virginia Department of Transportation, “Silver Bridge” (NTSB bulgularının özeti): transportation.wv.gov/silver-bridge (erişim 23.10.2026).
  • TWI, Kielland: TWI, “Alexander L. Kielland accommodation platform” (vaka özeti): twi-global.com (erişim 23.10.2026).
  • Eschede 1998: Eschede tren kazası (3 Haziran 1998) — genel özet: en.wikipedia.org/wiki/Eschede_train_disaster (erişim 23.10.2026).
  • Schijve: J. Schijve, Fatigue of Structures and Materials, 2. baskı, Springer, 2009. — yorulmaya genel bakış ve yapısal örnekler için tamamlayıcı okuma