Akademik / MMI 569 / Hafta 4 / Hafta 4 · 4.1

Hafta 4 · Ders 4.1 · ~50 dk

S–N eğrisi, Basquin bağıntısı ve düzeltme faktörleri

Bir parça belirli bir gerilme genliğinde kaç çevrim dayanır? Bu derste S–N eğrisini, onu bir doğruya indiren Basquin bağıntısını ve laboratuvar numunesinden gerçek parçaya geçerken kullanılan düzeltme faktörlerini öğreniyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • S–N eğrisinin nasıl elde edildiğini ve neyi gösterdiğini açıklamak
  • Yorulma sınırı ile belirli çevrimdeki yorulma dayanımını ayırmak
  • Basquin bağıntısıyla genlikten ömür, ömürden genlik hesaplamak; $N_f$ ile $2N_f$'yi karıştırmamak
  • Çekme dayanımından yaklaşık S–N doğrusu kurmak ve yüzey, boyut, yükleme düzeltmelerini uygulamak

Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi

  • Çıktı 2. Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
  • Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
Hafta
Hafta 4 · Gerilme–ömür (S–N) yöntemi
Süre
~50 dk
Kitap
SFSF §4.2 (s. 67–74), §4.4 (s. 79–83), §4.5–4.6 (s. 83–88); Tablo A.1–A.2 (s. 448–451)

1. Neden öğreniyoruz?

Wöhler, demiryolu akslarını farklı genliklerle döndürüp her birinin kaç devirde kırıldığını kaydetti. Sonuçları gerilme–ömür grafiğine döktüğünde iki şey gördü: genlik büyüdükçe ömür hızla kısalıyordu ve belirli bir genliğin altında aks hiç kırılmıyordu [SFSF, §1.3, s. 5]. Bu grafik bugün de yorulma hesabının en çok kullanılan aracıdır: S–N eğrisi. Bu derste soru basit: “Bu genlikte kaç çevrim?” ya da “Bu kadar çevrim için en fazla hangi genlik?”

2. Ön bilgiler

Hafta 1.2'deki tanımları kullanacağız: gerilme genliği $\sigma_a$, ortalama gerilme $\sigma_m$, çevrim $N$ ve tersinme $2N$. Bu derste bütün deneyler tam tersinir ($\sigma_m = 0$, $R = -1$); ortalama gerilme bir sonraki dersin konusu. Ayrıca logaritmayı hatırlayalım: $y = A x^{B}$ biçimindeki bir ilişki, iki tarafın logaritması alınınca $\log y = \log A + B \log x$ olur. Yani log–log eksende bir doğrudur; eğimi $B$'dir.

3. S–N eğrisi

S–N eğrisi, küçük, parlatılmış ve çentiksiz numunelerin sabit genlikli deneylerinden elde edilir: her numune bir $\sigma_a$ ile kırılana kadar yüklenir ve çevrim sayısı $N_f$ kaydedilir [SFSF, §4.2.1, s. 67–68]. Aynı genlikte bile ömürler saçılır; eğri genellikle medyan ömürden (deneylerin yarısının kırıldığı ömür) geçirilir.

Çelik ve alüminyum için şematik S–N eğrileriLogaritmik eksenler: yatayda yorulma ömrü N_f (10^0–10^9 çevrim), dikeyde gerilme genliği σa. Çelik eğrisi 10^6–10^7 çevrim civarında bir dirsek yapıp yatay bir yorulma sınırına iner. Alüminyum eğrisi dirsek yapmadan eğimini korur; bu yüzden onun için belirli bir çevrimdeki yorulma dayanımı verilir. Solda düşük çevrimli, sağda yüksek çevrimli bölge işaretli.100​101​102​103​104​105​106​107​108​109​Nf​ (çevrim, log ölçek)σa​ (log ölçek)Sf​çelik: yorulma sınırıalüminyum: belirgin sınır yok5·10⁸ çevrimdeki yorulma dayanımıdüşük çevrim (plastik, ε–N)yüksek çevrim (elastik, S–N)dirsek: 10⁶–10⁷

Şekli yatay kaydırabilirsiniz.

Şekil 4.1. Şematik S–N eğrileri. Düşük ve orta dayanımlı çelikler $10^6$–$10^7$ çevrim civarında bir dirsekle yatay bir yorulma sınırına iner; alüminyum alaşımlarında böyle bir sınır yoktur.

İki terimi ayırmak gerekir:

  • Yorulma sınırı $S_f$: altında kırılma görülmeyen genlik. Kitapta $S_f$ ile gösterilir (bazı kaynaklarda $S_e$ veya $\sigma_e$). Yalnız bazı malzemelerde, özellikle düşük ve orta dayanımlı çeliklerde, korozif olmayan ortamda vardır [SFSF, §4.2.1, s. 68].
  • Yorulma dayanımı $S_N$: belirli bir çevrim sayısındaki genlik, ör. “$5\times10^8$ çevrimde 158 MPa”. Alüminyum gibi sınırı olmayan malzemeler için böyle verilir: SFSF Tablo A.1'deki alüminyum değerleri $5\times10^8$ çevrime göredir [SFSF, Tablo A.1, s. 449].

Değişken genlikli hizmet yükünde, korozyonda veya yüksek sıcaklıkta yorulma sınırı da çoğu zaman kaybolur [SFSF, §4.7, s. 88]. Bu yüzden “sonsuz ömür” tasarımı her zaman bir kabuldür.

4. Basquin bağıntısı

Yüksek çevrimli bölgede S–N verisi log–log eksende yaklaşık bir doğrudur. Basquin (1910) bunu bir üs bağıntısıyla yazdı. Basquin bağıntısının bugünkü yaygın biçimi tersinme sayısıyla verilir:

$$ \sigma_a = \sigma'_f\,(2N_f)^{\,b} \qquad\Longleftrightarrow\qquad 2N_f = \left(\frac{\sigma_a}{\sigma'_f}\right)^{1/b} $$

$\sigma'_f$ yorulma dayanım katsayısıdır (MPa; doğrunun $2N_f = 1$'deki değeri), $b$ ise yorulma dayanım üssüdür (eğim, negatif). Çentiksiz parçalarda $b$ yaklaşık −0,05 ile −0,2 arasındadır [SFSF, §4.5, s. 84].

Basquin bağıntısı log–log eksende bir doğrudurYatay eksen tersinme sayısı 2N_f (log), dikey eksen σa (log). Veri noktaları bir doğru çevresinde dağılır. Doğru 2N_f = 1'de σf' değerini keser; eğimi b'dir. Altta aynı eksenin çevrim karşılığı N_f gösterilir: çevrim ekseni tersinme ekseninin yarısıdır.100​101​102​103​104​105​106​107​108​2Nf​ (tersinme)Nf​ = 2Nf​/2 (çevrim)σa​ (MPa, log)σ′f​ (2Nf​ = 1)1 dekadb (eğim)σa​ = σ′f​ (2Nf​)b

Şekli yatay kaydırabilirsiniz.

Şekil 4.2. Basquin bağıntısı log–log eksende bir doğrudur. Veri noktaları şematiktir; doğru SFSF Tablo A.2'deki 4340 sıcak haddelenmiş çeliğin katsayılarıyla ($\sigma'_f$ = 1198 MPa, $b$ = −0,095) çizilmiştir.

Dört soru · Basquin bağıntısı

Nereden geliyor?

Deneysel: sabit genlikli deney sonuçlarına log–log eksende en küçük kareler doğrusu uydurulur. Fiziksel bir türetmesi yoktur.

Ne zaman kullanılır?

Yüksek çevrimli bölgede (makroskobik olarak elastik gerilmeler), tam tersinir yükte, verinin elde edildiği aralıkta. Yorulma sınırının altına ve düşük çevrimli bölgeye uzatılmamalıdır.

Nasıl uygulanır?

Malzemenin $\sigma'_f$ ve $b$ değerlerini tablodan alın (SFSF Tablo A.2 tersinme tabanlıdır). Genlikten ömür için ikinci biçimi kullanın; sonucu 2'ye bölüp çevrime çevirin.

Sonuç ne anlama gelir?

Sonuç medyan ömürdür; gerçek parçaların yarısı daha önce kırılabilir. $b$ küçük olduğu için genlikteki küçük bir değişim ömrü çok değiştirir: $b = -0{,}1$ ise genlikte yüzde 10 artış ömrü yaklaşık $1{,}1^{10} \approx 2{,}6$ kat kısaltır.

Dikkat

Çevrim mi, tersinme mi?

SFSF Tablo A.2'deki $\sigma'_f$ ve $b$ tersinme sayısı $2N_f$ ile kullanılmalıdır [SFSF, §4.5, s. 84]. Bölüm 5'teki yaklaşık doğru ise $S = A\,N_f^{\,B}$ biçiminde, çevrimle yazılır. İki gösterimi karıştırmayın.

5. Çekme dayanımından tahmin ve düzeltme faktörleri

Deney verisi yoksa çeliklerde kaba bir tahmin kullanılır [SFSF, Denk. 4.3, s. 73]:

$$ S_f \approx 0{,}5\,\sigma_u \quad (\sigma_u \le 1400\ \text{MPa}), \qquad S_f \approx 700\ \text{MPa} \quad (\sigma_u > 1400\ \text{MPa}) $$

Bu oran, yani yorulma oranı $S_f/\sigma_u$, gerçekte 0,25 ile 0,65 arasında saçılır ve yalnız parlatılmış, küçük, eğilmeyle denenmiş numunelere aittir. Kitap, bu değerin doğrudan tasarımda kullanılmamasını açıkça uyarır [SFSF, §4.2.2, s. 70–73]. Gerçek parça için düzeltme faktörleriyle çarpılır:

$$ S_f^{\text{parça}} = k_{\text{yüzey}}\; k_{\text{boyut}}\; k_{\text{yükleme}}\; S_f $$
Tablo 4.1 — Düzeltme faktörleri için SFSF'deki aralıklar (değerler kaynağa göre değişir)
FaktörNedenSFSF'deki aralık
Yüzey $k_{\text{yüzey}}$Pürüzlülük, yüzey mikroyapısı, kalıntı gerilme; çatlaklar yüzeyde başlarTaşlama 0,9–0,7; talaşlı işleme 0,8–0,5; sıcak haddeleme ve dövme 0,75–0,15 (çelik, $\sigma_u$ arttıkça düşer) — §4.4.3, Şekil 4.15, s. 81–82
Boyut $k_{\text{boyut}}$Büyük kesitte gerilme gradyanı küçük, kusur olasılığı büyükEğilmede çap < 10 mm: etkisiz; 50 mm'ye kadar 0,7–0,8'e iner — §4.4.2, s. 80
Yükleme $k_{\text{yükleme}}$Eksenel yükte bütün kesit aynı gerilmede; dışmerkezlikEksenel/eğilme oranı 0,75–0,9 — §4.4.2, s. 80

Bu faktörler başka kaynaklarda (ör. makine tasarımı kitaplarında) formül ya da tablo olarak, farklı sayılarla verilir; hangi kaynağı kullandığınızı hesapta yazın. Güvenilirlik (yüzde 50'den yüksek bir hayatta kalma olasılığı) için de ayrı bir katsayı kullanılır; bu derste medyan değerlerle çalışıyoruz, saçılmayı Hafta 2'de ele alıyoruz.

Düzeltilmiş sınırla yaklaşık bir S–N doğrusu kurulur: doğru 1 çevrimde $\sigma_u$'dan, $10^6$ çevrimde $S_f^{\text{parça}}$'dan geçer [SFSF, §4.5–4.6, s. 83–87]:

$$ S = A\,N_f^{\,B}, \qquad A = \sigma_u, \qquad B = \frac{1}{6}\log\frac{S_f^{\text{parça}}}{\sigma_u} $$

6. Etkileşimli araç: S–N çizici

“Tablo” modunda SFSF Tablo A.2'deki dört çelik için Basquin eğrisi çizilir; “tahmin” modunda çekme dayanımı ve düzeltme faktörlerinden yaklaşık doğru kurulur. Turuncu nokta seçtiğiniz genliğin ömrünü, içi boş nokta seçtiğiniz ömrün genliğini gösterir.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

7. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 4.1.1Basquin ile ömür ve genlikTemel

Verilenler

4340 çelik, sıcak haddelenmiş: $\sigma'_f = 1198$ MPa, $b = -0{,}095$, $\sigma_u = 827$ MPa [SFSF, Tablo A.2, s. 450]. Tam tersinir yük.

İstenenler

(a) $\sigma_a = 400$ MPa'da ömür. (b) $N_f = 10^6$ çevrim için izin verilen genlik.

Model ve kabuller

Basquin, tersinme tabanlı; parlatılmış numune verisi, düzeltme yok; medyan ömür.

Çözüm

$$ 2N_f = \left(\frac{400}{1198}\right)^{1/(-0{,}095)} = 1{,}034\times10^5 \ \Rightarrow\ N_f = 5{,}17\times 10^4\ \text{çevrim} $$ $$ \sigma_a = 1198\,(2\times10^6)^{-0{,}095} = 301{,}9\ \text{MPa} $$

Birim kontrolü

$\sigma_a/\sigma'_f$ boyutsuz; üs alındıktan sonra sonuç tersinme sayısıdır. (b)'de $\sigma'_f$ MPa olduğundan sonuç MPa.

Fiziksel yorum

(b)'de $2N_f$ yerine yanlışlıkla $N_f = 10^6$ yazılsaydı genlik 322,4 MPa çıkardı: yüzde 7 fazla, yani güvensiz. Ayrıca bu değerler parlatılmış numunelere aittir; gerçek parça için Örnek 4.1.2'deki gibi düzeltilmelidir.

Benzer problem · 1045 tavlanmış çelik

1045 tavlanmış çelik için $\sigma'_f = 916$ MPa, $b = -0{,}079$ (SFSF Tablo A.2). (a) $\sigma_a = 350$ MPa'da ömrü, (b) $N_f = 10^5$ çevrimde izin verilen genliği bulun.

İpucu

(b)'de $2N_f = 2\times10^5$ kullanın.

Çözümü göster

(a) $2N_f = (350/916)^{-1/0{,}079} = 1{,}95\times10^5$, $N_f = 9{,}7\times10^4$ çevrim. (b) $\sigma_a = 916\,(2\times10^5)^{-0{,}079} = 349{,}2$ MPa. İki sonuç tutarlı: (a)'daki ömür $10^5$'e çok yakın.

Çözümlü örnek 4.1.2Talaşlı işlenmiş mil: sonsuz ömür mü, sınırlı ömür mü?Uygulama

Verilenler

1040 tavlanmış çelik mil: $\sigma_u = 517$ MPa, eğilme yorulma sınırı $S_f = 269$ MPa [SFSF, Tablo A.1, s. 448] (tablo notuna göre tasarım değeri değildir; küçük laboratuvar numunesine aittir). Mil talaşlı işlenmiş, çapı 30 mm, dönen eğilme ($R = -1$). Düzeltmeler: $k_{\text{yüzey}} = 0{,}80$, $k_{\text{boyut}} = 0{,}85$ — temsilî değerler, Tablo 4.1'deki aralıklardan seçildi.

İstenenler

(a) $\sigma_a = 150$ MPa'da sonsuz ömür var mı, emniyet katsayısı? (b) $\sigma_a = 200$ MPa'da tahmini ömür.

Model ve kabuller

Dönen eğilme olduğu için $k_{\text{yükleme}} = 1$. S–N doğrusu 1 çevrimde $\sigma_u$'dan, $10^6$ çevrimde düzeltilmiş sınırdan geçer. Korozyon yok, medyan değerler.

Çözüm

Düzeltilmiş sınır: $S_f^{\text{parça}} = 0{,}80 \times 0{,}85 \times 269 = 182{,}9$ MPa.

(a) $150 < 182{,}9$ → sınırın altında; $n = 182{,}9/150 = 1{,}22$.

(b) $B = \tfrac{1}{6}\log(182{,}9/517) = -0{,}0752$, $A = 517$ MPa:

$$ N_f = \left(\frac{200}{517}\right)^{1/(-0{,}0752)} = 3{,}05\times 10^5\ \text{çevrim} $$

Birim kontrolü

Katsayılar boyutsuz, $S_f$ MPa; $S/A$ boyutsuz, sonuç çevrim (bu doğru çevrimle yazılmıştır).

Fiziksel yorum

Düzeltmeler yorulma sınırını yüzde 32 düşürdü. Kaba tahmin $0{,}5\sigma_u = 258{,}5$ MPa, ölçülen 269 MPa'ya yakın; ama ikisi de parlatılmış numune değeridir. 150 MPa'da emniyet katsayısı yalnız 1,22 ve saçılma düşünülünce düşük. 200 MPa'da mil yaklaşık $3\times10^5$ çevrimde, 1450 dev/dk ile 3,5 saatte kırılır.

Benzer problem · Daha kötü yüzey

Aynı mil sıcak haddelenmiş yüzeyle bırakılırsa $k_{\text{yüzey}} = 0{,}70$ (temsilî). $S_f^{\text{parça}}$'yı, 150 MPa'da sonsuz ömür olup olmadığını ve 220 MPa'daki ömrü bulun.

İpucu

$k = 0{,}70 \times 0{,}85$; sonra $B$'yi yeniden hesaplayın.

Çözümü göster

$S_f^{\text{parça}} = 0{,}70 \times 0{,}85 \times 269 = 160{,}1$ MPa; 150 MPa hâlâ altında ($n = 1{,}07$). $B = \tfrac16\log(160{,}1/517) = -0{,}0849$; $N_f = (220/517)^{1/(-0{,}0849)} = 2{,}4\times10^4$ çevrim.

8. Sık yapılan hatalar

  • Tablo A.2 katsayılarını $N_f$ ile kullanmak. $\sigma'_f$ ve $b$, $2N_f$ içindir.
  • $0{,}5\sigma_u$'yu doğrudan tasarım sınırı almak. Bu, parlatılmış küçük numune tahminidir; yüzey ve boyut düzeltmesi şarttır.
  • Alüminyuma yorulma sınırı vermek. Belirli bir çevrimdeki dayanımı kullanın ve o çevrimin ötesine uzatmayın.
  • Düzeltmeyi iki kez yapmak. Veri gerçek parçadan alınmışsa yüzey ve boyut etkisi zaten içindedir.
  • Medyan ömrü “garanti ömür” sanmak. Saçılma için Hafta 2'deki katsayılar gerekir.

9. Terimler

Bu derste tanıtılan terimler (bütün terimler için terimler sözlüğü)
TürkçeİngilizceSembolBirimTanım
S–N eğrisi (Wöhler eğrisi)S–N curve (Wöhler curve)——Sabit genlikli deneylerde gerilme genliği ile kırılmaya kadarki çevrim sayısı arasındaki ilişki; genellikle log–log eksende, medyan (yüzde 50) ömür için çizilir.
yorulma sınırıfatigue limit (endurance limit)SfMPaAltında sabit genlikte kırılma görülmeyen gerilme genliği; düşük ve orta dayanımlı çeliklerde 10⁶–10⁷ çevrimde dirsekle görülür. Çoğu malzemede (ör. alüminyum) yoktur. Bazı kaynaklarda Se, σe.
yorulma dayanımıfatigue strengthSNMPaBelirli bir çevrim sayısında (ör. 5·10⁸) kırılmaya yol açan gerilme genliği. Yorulma sınırı olmayan malzemeler için kullanılır.
Basquin bağıntısıBasquin equationσa = σ′f(2Nf)b—Yüksek çevrimli bölgede S–N eğrisinin log–log doğru olarak gösterimi. Tablo katsayıları tersinme sayısı 2Nf ile kullanılır.
yorulma dayanım katsayısıfatigue strength coefficientσ′fMPaBasquin doğrusunun 2Nf = 1'deki değeri.
yorulma dayanım üssüfatigue strength exponentb—Basquin doğrusunun log–log eğimi; çentiksiz parçalarda yaklaşık −0,05 ile −0,2 arasında (SFSF §4.5).
yorulma oranıfatigue ratioSf/σu—Yorulma sınırının çekme dayanımına oranı; parlatılmış küçük eğilme numunelerinde yaklaşık 0,25–0,65.
düzeltme faktörümodifying (correction) factork—Laboratuvar numunesinin yorulma sınırını gerçek parçaya taşımak için çarpılan katsayı (yüzey, boyut, yükleme türü, güvenilirlik). Değerleri kaynağa göre değişir.
medyan ömürmedian life—çevrimAynı gerilmede deneylerin yarısının kırıldığı ömür; S–N eğrileri çoğunlukla bunu gösterir (yüzde 50 kırılma olasılığı).

10. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalSınır mı, dayanım mı?

SFSF Tablo A.1'de 7075-T6 alüminyum için “158 MPa ($5\times10^8$ çevrim)” yazıyor. Bu bir yorulma sınırı mıdır? $10^9$ çevrim gerektiren bir parçada bu değeri kullanabilir misiniz?

İpucu

Alüminyumun S–N eğrisi dirsek yapar mı?

Çözümü göster

Hayır, $5\times10^8$ çevrimdeki yorulma dayanımıdır; alüminyumda belirgin sınır yoktur ve eğri azalmaya devam eder. $10^9$ çevrim için 158 MPa güvensiz olur; daha düşük bir değer (veri ya da tutucu bir uzatma) gerekir.

Alıştırma 2OrtaSayısalİki noktadan Basquin

Bir çeliğin deneylerinde $\sigma_a = 600$ MPa'da $N_f = 10^4$, $\sigma_a = 420$ MPa'da $N_f = 10^6$ çevrim bulundu. $b$ ve $\sigma'_f$'yi bulun; $N_f = 10^5$ için genliği hesaplayın.

İpucu

Tersinme kullanın: $b = \log(420/600)/\log(2\times10^6 / 2\times10^4)$.

Çözümü göster

$b = \log(0{,}7)/2 = -0{,}0775$; $\sigma'_f = 600/(2\times10^4)^{-0{,}0775} = 1292$ MPa. $N_f = 10^5$: $\sigma_a = 1292\,(2\times10^5)^{-0{,}0775} = 502$ MPa.

Alıştırma 3OrtaSayısalEksenel yüklü çubuk

$\sigma_u = 800$ MPa olan çelik bir çubuk eksenel tam tersinir yük taşıyor, taşlanmış yüzeyli, çapı 8 mm. $k_{\text{yüzey}} = 0{,}85$, $k_{\text{yükleme}} = 0{,}80$ (temsilî) alın. Düzeltilmiş yorulma sınırını bulun.

İpucu

Çap 10 mm'den küçük: boyut düzeltmesi gerekmez.

Çözümü göster

$S_f = 0{,}5 \times 800 = 400$ MPa; $S_f^{\text{parça}} = 0{,}85 \times 1 \times 0{,}80 \times 400 = 272$ MPa.

Özet

Özet
  • S–N eğrisi tam tersinir, sabit genlikli deneylerden elde edilir ve medyan ömrü gösterir.
  • Yorulma sınırı yalnız bazı malzemelerde vardır; diğerlerinde belirli çevrimdeki yorulma dayanımı kullanılır.
  • Basquin: $\sigma_a = \sigma'_f (2N_f)^b$ — tablo katsayıları tersinme tabanlıdır.
  • $0{,}5\sigma_u$ yalnız parlatılmış küçük numune tahminidir; yüzey, boyut ve yükleme düzeltmesi gerekir.

Sonraki derste ortalama gerilmeyi ekliyoruz: aynı genlikte çekme ortalaması ömrü nasıl kısaltır?

Kaynaklar

  • SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §4.2.1–4.2.2 (s. 67–74), §4.4 (s. 79–83), §4.5–4.6 (s. 83–88), Tablo A.1 (s. 448–449), Tablo A.2 (s. 450–451)
  • Dowling: N. E. Dowling, Mechanical Behavior of Materials: Engineering Methods for Deformation, Fracture, and Fatigue, 4. baskı, Pearson, 2013. — Böl. 9: S–N eğrileri ve tahmin yöntemleri (tamamlayıcı)