Bu derste öğrenecekleriniz
- S–N eğrisinin nasıl elde edildiğini ve neyi gösterdiğini açıklamak
- Yorulma sınırı ile belirli çevrimdeki yorulma dayanımını ayırmak
- Basquin bağıntısıyla genlikten ömür, ömürden genlik hesaplamak; $N_f$ ile $2N_f$'yi karıştırmamak
- Çekme dayanımından yaklaşık S–N doğrusu kurmak ve yüzey, boyut, yükleme düzeltmelerini uygulamak
Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi
- Çıktı 2. Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
1. Neden öğreniyoruz?
Wöhler, demiryolu akslarını farklı genliklerle döndürüp her birinin kaç devirde kırıldığını kaydetti. Sonuçları gerilme–ömür grafiğine döktüğünde iki şey gördü: genlik büyüdükçe ömür hızla kısalıyordu ve belirli bir genliğin altında aks hiç kırılmıyordu [SFSF, §1.3, s. 5]. Bu grafik bugün de yorulma hesabının en çok kullanılan aracıdır: S–N eğrisi. Bu derste soru basit: “Bu genlikte kaç çevrim?” ya da “Bu kadar çevrim için en fazla hangi genlik?”
2. Ön bilgiler
Hafta 1.2'deki tanımları kullanacağız: gerilme genliği $\sigma_a$, ortalama gerilme $\sigma_m$, çevrim $N$ ve tersinme $2N$. Bu derste bütün deneyler tam tersinir ($\sigma_m = 0$, $R = -1$); ortalama gerilme bir sonraki dersin konusu. Ayrıca logaritmayı hatırlayalım: $y = A x^{B}$ biçimindeki bir ilişki, iki tarafın logaritması alınınca $\log y = \log A + B \log x$ olur. Yani log–log eksende bir doğrudur; eğimi $B$'dir.
3. S–N eğrisi
S–N eğrisi, küçük, parlatılmış ve çentiksiz numunelerin sabit genlikli deneylerinden elde edilir: her numune bir $\sigma_a$ ile kırılana kadar yüklenir ve çevrim sayısı $N_f$ kaydedilir [SFSF, §4.2.1, s. 67–68]. Aynı genlikte bile ömürler saçılır; eğri genellikle medyan ömürden (deneylerin yarısının kırıldığı ömür) geçirilir.
Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
İki terimi ayırmak gerekir:
- Yorulma sınırı $S_f$: altında kırılma görülmeyen genlik. Kitapta $S_f$ ile gösterilir (bazı kaynaklarda $S_e$ veya $\sigma_e$). Yalnız bazı malzemelerde, özellikle düşük ve orta dayanımlı çeliklerde, korozif olmayan ortamda vardır [SFSF, §4.2.1, s. 68].
- Yorulma dayanımı $S_N$: belirli bir çevrim sayısındaki genlik, ör. “$5\times10^8$ çevrimde 158 MPa”. Alüminyum gibi sınırı olmayan malzemeler için böyle verilir: SFSF Tablo A.1'deki alüminyum değerleri $5\times10^8$ çevrime göredir [SFSF, Tablo A.1, s. 449].
Değişken genlikli hizmet yükünde, korozyonda veya yüksek sıcaklıkta yorulma sınırı da çoğu zaman kaybolur [SFSF, §4.7, s. 88]. Bu yüzden “sonsuz ömür” tasarımı her zaman bir kabuldür.
4. Basquin bağıntısı
Yüksek çevrimli bölgede S–N verisi log–log eksende yaklaşık bir doğrudur. Basquin (1910) bunu bir üs bağıntısıyla yazdı. Basquin bağıntısının bugünkü yaygın biçimi tersinme sayısıyla verilir:
$$ \sigma_a = \sigma'_f\,(2N_f)^{\,b} \qquad\Longleftrightarrow\qquad 2N_f = \left(\frac{\sigma_a}{\sigma'_f}\right)^{1/b} $$$\sigma'_f$ yorulma dayanım katsayısıdır (MPa; doğrunun $2N_f = 1$'deki değeri), $b$ ise yorulma dayanım üssüdür (eğim, negatif). Çentiksiz parçalarda $b$ yaklaşık −0,05 ile −0,2 arasındadır [SFSF, §4.5, s. 84].
Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
Dört soru · Basquin bağıntısı
Nereden geliyor?
Deneysel: sabit genlikli deney sonuçlarına log–log eksende en küçük kareler doğrusu uydurulur. Fiziksel bir türetmesi yoktur.
Ne zaman kullanılır?
Yüksek çevrimli bölgede (makroskobik olarak elastik gerilmeler), tam tersinir yükte, verinin elde edildiği aralıkta. Yorulma sınırının altına ve düşük çevrimli bölgeye uzatılmamalıdır.
Nasıl uygulanır?
Malzemenin $\sigma'_f$ ve $b$ değerlerini tablodan alın (SFSF Tablo A.2 tersinme tabanlıdır). Genlikten ömür için ikinci biçimi kullanın; sonucu 2'ye bölüp çevrime çevirin.
Sonuç ne anlama gelir?
Sonuç medyan ömürdür; gerçek parçaların yarısı daha önce kırılabilir. $b$ küçük olduğu için genlikteki küçük bir değişim ömrü çok değiştirir: $b = -0{,}1$ ise genlikte yüzde 10 artış ömrü yaklaşık $1{,}1^{10} \approx 2{,}6$ kat kısaltır.
Çevrim mi, tersinme mi?
SFSF Tablo A.2'deki $\sigma'_f$ ve $b$ tersinme sayısı $2N_f$ ile kullanılmalıdır [SFSF, §4.5, s. 84]. Bölüm 5'teki yaklaşık doğru ise $S = A\,N_f^{\,B}$ biçiminde, çevrimle yazılır. İki gösterimi karıştırmayın.
5. Çekme dayanımından tahmin ve düzeltme faktörleri
Deney verisi yoksa çeliklerde kaba bir tahmin kullanılır [SFSF, Denk. 4.3, s. 73]:
$$ S_f \approx 0{,}5\,\sigma_u \quad (\sigma_u \le 1400\ \text{MPa}), \qquad S_f \approx 700\ \text{MPa} \quad (\sigma_u > 1400\ \text{MPa}) $$Bu oran, yani yorulma oranı $S_f/\sigma_u$, gerçekte 0,25 ile 0,65 arasında saçılır ve yalnız parlatılmış, küçük, eğilmeyle denenmiş numunelere aittir. Kitap, bu değerin doğrudan tasarımda kullanılmamasını açıkça uyarır [SFSF, §4.2.2, s. 70–73]. Gerçek parça için düzeltme faktörleriyle çarpılır:
$$ S_f^{\text{parça}} = k_{\text{yüzey}}\; k_{\text{boyut}}\; k_{\text{yükleme}}\; S_f $$| Faktör | Neden | SFSF'deki aralık |
|---|---|---|
| Yüzey $k_{\text{yüzey}}$ | Pürüzlülük, yüzey mikroyapısı, kalıntı gerilme; çatlaklar yüzeyde başlar | Taşlama 0,9–0,7; talaşlı işleme 0,8–0,5; sıcak haddeleme ve dövme 0,75–0,15 (çelik, $\sigma_u$ arttıkça düşer) — §4.4.3, Şekil 4.15, s. 81–82 |
| Boyut $k_{\text{boyut}}$ | Büyük kesitte gerilme gradyanı küçük, kusur olasılığı büyük | Eğilmede çap < 10 mm: etkisiz; 50 mm'ye kadar 0,7–0,8'e iner — §4.4.2, s. 80 |
| Yükleme $k_{\text{yükleme}}$ | Eksenel yükte bütün kesit aynı gerilmede; dışmerkezlik | Eksenel/eğilme oranı 0,75–0,9 — §4.4.2, s. 80 |
Bu faktörler başka kaynaklarda (ör. makine tasarımı kitaplarında) formül ya da tablo olarak, farklı sayılarla verilir; hangi kaynağı kullandığınızı hesapta yazın. Güvenilirlik (yüzde 50'den yüksek bir hayatta kalma olasılığı) için de ayrı bir katsayı kullanılır; bu derste medyan değerlerle çalışıyoruz, saçılmayı Hafta 2'de ele alıyoruz.
Düzeltilmiş sınırla yaklaşık bir S–N doğrusu kurulur: doğru 1 çevrimde $\sigma_u$'dan, $10^6$ çevrimde $S_f^{\text{parça}}$'dan geçer [SFSF, §4.5–4.6, s. 83–87]:
$$ S = A\,N_f^{\,B}, \qquad A = \sigma_u, \qquad B = \frac{1}{6}\log\frac{S_f^{\text{parça}}}{\sigma_u} $$6. Etkileşimli araç: S–N çizici
“Tablo” modunda SFSF Tablo A.2'deki dört çelik için Basquin eğrisi çizilir; “tahmin” modunda çekme dayanımı ve düzeltme faktörlerinden yaklaşık doğru kurulur. Turuncu nokta seçtiğiniz genliğin ömrünü, içi boş nokta seçtiğiniz ömrün genliğini gösterir.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
7. Çözümlü örnekler
Verilenler
4340 çelik, sıcak haddelenmiş: $\sigma'_f = 1198$ MPa, $b = -0{,}095$, $\sigma_u = 827$ MPa [SFSF, Tablo A.2, s. 450]. Tam tersinir yük.
İstenenler
(a) $\sigma_a = 400$ MPa'da ömür. (b) $N_f = 10^6$ çevrim için izin verilen genlik.
Model ve kabuller
Basquin, tersinme tabanlı; parlatılmış numune verisi, düzeltme yok; medyan ömür.
Çözüm
Birim kontrolü
$\sigma_a/\sigma'_f$ boyutsuz; üs alındıktan sonra sonuç tersinme sayısıdır. (b)'de $\sigma'_f$ MPa olduğundan sonuç MPa.
Fiziksel yorum
(b)'de $2N_f$ yerine yanlışlıkla $N_f = 10^6$ yazılsaydı genlik 322,4 MPa çıkardı: yüzde 7 fazla, yani güvensiz. Ayrıca bu değerler parlatılmış numunelere aittir; gerçek parça için Örnek 4.1.2'deki gibi düzeltilmelidir.
Benzer problem · 1045 tavlanmış çelik
1045 tavlanmış çelik için $\sigma'_f = 916$ MPa, $b = -0{,}079$ (SFSF Tablo A.2). (a) $\sigma_a = 350$ MPa'da ömrü, (b) $N_f = 10^5$ çevrimde izin verilen genliği bulun.
İpucu
(b)'de $2N_f = 2\times10^5$ kullanın.
Çözümü göster
(a) $2N_f = (350/916)^{-1/0{,}079} = 1{,}95\times10^5$, $N_f = 9{,}7\times10^4$ çevrim. (b) $\sigma_a = 916\,(2\times10^5)^{-0{,}079} = 349{,}2$ MPa. İki sonuç tutarlı: (a)'daki ömür $10^5$'e çok yakın.
Verilenler
1040 tavlanmış çelik mil: $\sigma_u = 517$ MPa, eğilme yorulma sınırı $S_f = 269$ MPa [SFSF, Tablo A.1, s. 448] (tablo notuna göre tasarım değeri değildir; küçük laboratuvar numunesine aittir). Mil talaşlı işlenmiş, çapı 30 mm, dönen eğilme ($R = -1$). Düzeltmeler: $k_{\text{yüzey}} = 0{,}80$, $k_{\text{boyut}} = 0{,}85$ — temsilî değerler, Tablo 4.1'deki aralıklardan seçildi.
İstenenler
(a) $\sigma_a = 150$ MPa'da sonsuz ömür var mı, emniyet katsayısı? (b) $\sigma_a = 200$ MPa'da tahmini ömür.
Model ve kabuller
Dönen eğilme olduğu için $k_{\text{yükleme}} = 1$. S–N doğrusu 1 çevrimde $\sigma_u$'dan, $10^6$ çevrimde düzeltilmiş sınırdan geçer. Korozyon yok, medyan değerler.
Çözüm
Düzeltilmiş sınır: $S_f^{\text{parça}} = 0{,}80 \times 0{,}85 \times 269 = 182{,}9$ MPa.
(a) $150 < 182{,}9$ → sınırın altında; $n = 182{,}9/150 = 1{,}22$.
(b) $B = \tfrac{1}{6}\log(182{,}9/517) = -0{,}0752$, $A = 517$ MPa:
$$ N_f = \left(\frac{200}{517}\right)^{1/(-0{,}0752)} = 3{,}05\times 10^5\ \text{çevrim} $$Birim kontrolü
Katsayılar boyutsuz, $S_f$ MPa; $S/A$ boyutsuz, sonuç çevrim (bu doğru çevrimle yazılmıştır).
Fiziksel yorum
Düzeltmeler yorulma sınırını yüzde 32 düşürdü. Kaba tahmin $0{,}5\sigma_u = 258{,}5$ MPa, ölçülen 269 MPa'ya yakın; ama ikisi de parlatılmış numune değeridir. 150 MPa'da emniyet katsayısı yalnız 1,22 ve saçılma düşünülünce düşük. 200 MPa'da mil yaklaşık $3\times10^5$ çevrimde, 1450 dev/dk ile 3,5 saatte kırılır.
Benzer problem · Daha kötü yüzey
Aynı mil sıcak haddelenmiş yüzeyle bırakılırsa $k_{\text{yüzey}} = 0{,}70$ (temsilî). $S_f^{\text{parça}}$'yı, 150 MPa'da sonsuz ömür olup olmadığını ve 220 MPa'daki ömrü bulun.
İpucu
$k = 0{,}70 \times 0{,}85$; sonra $B$'yi yeniden hesaplayın.
Çözümü göster
$S_f^{\text{parça}} = 0{,}70 \times 0{,}85 \times 269 = 160{,}1$ MPa; 150 MPa hâlâ altında ($n = 1{,}07$). $B = \tfrac16\log(160{,}1/517) = -0{,}0849$; $N_f = (220/517)^{1/(-0{,}0849)} = 2{,}4\times10^4$ çevrim.
8. Sık yapılan hatalar
- Tablo A.2 katsayılarını $N_f$ ile kullanmak. $\sigma'_f$ ve $b$, $2N_f$ içindir.
- $0{,}5\sigma_u$'yu doğrudan tasarım sınırı almak. Bu, parlatılmış küçük numune tahminidir; yüzey ve boyut düzeltmesi şarttır.
- Alüminyuma yorulma sınırı vermek. Belirli bir çevrimdeki dayanımı kullanın ve o çevrimin ötesine uzatmayın.
- Düzeltmeyi iki kez yapmak. Veri gerçek parçadan alınmışsa yüzey ve boyut etkisi zaten içindedir.
- Medyan ömrü “garanti ömür” sanmak. Saçılma için Hafta 2'deki katsayılar gerekir.
9. Terimler
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Tanım |
|---|---|---|---|---|
| S–N eğrisi (Wöhler eğrisi) | S–N curve (Wöhler curve) | — | — | Sabit genlikli deneylerde gerilme genliği ile kırılmaya kadarki çevrim sayısı arasındaki ilişki; genellikle log–log eksende, medyan (yüzde 50) ömür için çizilir. |
| yorulma sınırı | fatigue limit (endurance limit) | Sf | MPa | Altında sabit genlikte kırılma görülmeyen gerilme genliği; düşük ve orta dayanımlı çeliklerde 10⁶–10⁷ çevrimde dirsekle görülür. Çoğu malzemede (ör. alüminyum) yoktur. Bazı kaynaklarda Se, σe. |
| yorulma dayanımı | fatigue strength | SN | MPa | Belirli bir çevrim sayısında (ör. 5·10⁸) kırılmaya yol açan gerilme genliği. Yorulma sınırı olmayan malzemeler için kullanılır. |
| Basquin bağıntısı | Basquin equation | σa = σ′f(2Nf)b | — | Yüksek çevrimli bölgede S–N eğrisinin log–log doğru olarak gösterimi. Tablo katsayıları tersinme sayısı 2Nf ile kullanılır. |
| yorulma dayanım katsayısı | fatigue strength coefficient | σ′f | MPa | Basquin doğrusunun 2Nf = 1'deki değeri. |
| yorulma dayanım üssü | fatigue strength exponent | b | — | Basquin doğrusunun log–log eğimi; çentiksiz parçalarda yaklaşık −0,05 ile −0,2 arasında (SFSF §4.5). |
| yorulma oranı | fatigue ratio | Sf/σu | — | Yorulma sınırının çekme dayanımına oranı; parlatılmış küçük eğilme numunelerinde yaklaşık 0,25–0,65. |
| düzeltme faktörü | modifying (correction) factor | k | — | Laboratuvar numunesinin yorulma sınırını gerçek parçaya taşımak için çarpılan katsayı (yüzey, boyut, yükleme türü, güvenilirlik). Değerleri kaynağa göre değişir. |
| medyan ömür | median life | — | çevrim | Aynı gerilmede deneylerin yarısının kırıldığı ömür; S–N eğrileri çoğunlukla bunu gösterir (yüzde 50 kırılma olasılığı). |
10. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalSınır mı, dayanım mı?
SFSF Tablo A.1'de 7075-T6 alüminyum için “158 MPa ($5\times10^8$ çevrim)” yazıyor. Bu bir yorulma sınırı mıdır? $10^9$ çevrim gerektiren bir parçada bu değeri kullanabilir misiniz?
İpucu
Alüminyumun S–N eğrisi dirsek yapar mı?
Çözümü göster
Hayır, $5\times10^8$ çevrimdeki yorulma dayanımıdır; alüminyumda belirgin sınır yoktur ve eğri azalmaya devam eder. $10^9$ çevrim için 158 MPa güvensiz olur; daha düşük bir değer (veri ya da tutucu bir uzatma) gerekir.
Alıştırma 2OrtaSayısalİki noktadan Basquin
Bir çeliğin deneylerinde $\sigma_a = 600$ MPa'da $N_f = 10^4$, $\sigma_a = 420$ MPa'da $N_f = 10^6$ çevrim bulundu. $b$ ve $\sigma'_f$'yi bulun; $N_f = 10^5$ için genliği hesaplayın.
İpucu
Tersinme kullanın: $b = \log(420/600)/\log(2\times10^6 / 2\times10^4)$.
Çözümü göster
$b = \log(0{,}7)/2 = -0{,}0775$; $\sigma'_f = 600/(2\times10^4)^{-0{,}0775} = 1292$ MPa. $N_f = 10^5$: $\sigma_a = 1292\,(2\times10^5)^{-0{,}0775} = 502$ MPa.
Alıştırma 3OrtaSayısalEksenel yüklü çubuk
$\sigma_u = 800$ MPa olan çelik bir çubuk eksenel tam tersinir yük taşıyor, taşlanmış yüzeyli, çapı 8 mm. $k_{\text{yüzey}} = 0{,}85$, $k_{\text{yükleme}} = 0{,}80$ (temsilî) alın. Düzeltilmiş yorulma sınırını bulun.
İpucu
Çap 10 mm'den küçük: boyut düzeltmesi gerekmez.
Çözümü göster
$S_f = 0{,}5 \times 800 = 400$ MPa; $S_f^{\text{parça}} = 0{,}85 \times 1 \times 0{,}80 \times 400 = 272$ MPa.
Özet
- S–N eğrisi tam tersinir, sabit genlikli deneylerden elde edilir ve medyan ömrü gösterir.
- Yorulma sınırı yalnız bazı malzemelerde vardır; diğerlerinde belirli çevrimdeki yorulma dayanımı kullanılır.
- Basquin: $\sigma_a = \sigma'_f (2N_f)^b$ — tablo katsayıları tersinme tabanlıdır.
- $0{,}5\sigma_u$ yalnız parlatılmış küçük numune tahminidir; yüzey, boyut ve yükleme düzeltmesi gerekir.
Sonraki derste ortalama gerilmeyi ekliyoruz: aynı genlikte çekme ortalaması ömrü nasıl kısaltır?
Kaynaklar
- SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §4.2.1–4.2.2 (s. 67–74), §4.4 (s. 79–83), §4.5–4.6 (s. 83–88), Tablo A.1 (s. 448–449), Tablo A.2 (s. 450–451)
- Dowling: N. E. Dowling, Mechanical Behavior of Materials: Engineering Methods for Deformation, Fracture, and Fatigue, 4. baskı, Pearson, 2013. — Böl. 9: S–N eğrileri ve tahmin yöntemleri (tamamlayıcı)