Bu derste öğrenecekleriniz
- Bir yorulma problemini tanımlayıp uygun yöntemi gerekçesiyle seçmek
- Aynı çentikli parça için S–N ve ε–N sonuçlarını karşılaştırıp farkı açıklamak
- Değişken genlikli kaynaklı bir detayda rainflow, detay eğrisi ve Miner'i birlikte kullanmak
- Hesabın kabullerini ve belirsizliklerini rapor etmek
Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi
- Çıktı 1. Yorulma mekanizmaları ve tasarım esasları konusunda bilgi sahibi olmak
- Çıktı 2. Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 3. Yapıların yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
1. Neden öğreniyoruz?
Gerçek bir problemde kimse “Basquin'i kullanın” demez. Önce problemi tanımlamak, sonra yöntemi seçmek, kabulleri yazmak ve sonucu belirsizliğiyle birlikte vermek gerekir. Kitap yöntemlerin her birinin kendi uygulama alanı olduğunu ve hesapların testle doğrulanması gereken tahminler olduğunu vurgular [SFSF, §2.1, s. 20–21].
2. Ön bilgiler
Bütün haftalar. Özellikle: Ders 2.1 (ölçütler), 4.1–4.2 (S–N), 5.1–5.2 (ε–N), 6.1–6.2 (LEFM), 7.1–7.2 (çentik ve kaynak), 9.1 (rainflow, Miner), 12.1–13.1 (çok eksenli).
3. Yöntem seçimi
Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
Yollar birbirini dışlamaz: çatlak oluşumu ε–N ile, ilerlemesi LEFM ile hesaplanıp toplanabilir; buna iki aşamalı yöntem denir (Ders 2.1).
| Durum | Yöntem | Dikkat |
|---|---|---|
| Uzun ömür, elastik gerilmeler, çentiksiz ya da hafif çentikli | S–N + Goodman/Gerber; $K_f$ | Düzeltme faktörleri; $N_f$ ile $2N_f$ |
| Çentik kökünde akma, düşük–orta çevrim, sıra etkisi | ε–N + Neuber/Glinka; Morrow/SWT | Çevrimsel eğri ($K'$, $n'$); Masing; bellek |
| Var olan ya da varsayılan çatlak; muayene aralığı | LEFM + Paris | Birimler; $\Delta K_{th}$; sonlandırma ölçütü |
| Kaynaklı detay | Gerilme aralığı + detay / sıcak nokta / çentik eğrisi | Tanım ile eğriyi eşleştir; çift sayma |
| Değişken genlik | Rainflow + Miner (ya da çatlakta çevrim toplama) | Ortalama; $D \neq 1$ olabilir; sıra etkisi |
| Çok eksenli, orantılı | von Mises genliği + hidrostatik ortalama / Sines | Yalnız orantılı yükte |
| Çok eksenli, orantısız | Kritik düzlem (Findley, Fatemi–Socie, SWT tipi) | Malzemenin çatlak türü |
Kontrol listesi
- Tasarım ölçütü nedir (sonsuz ömür, güvenli ömür, hasar toleransı)?
- Yük geçmişi: sabit mi değişken mi? Çevrim mi tersinme mi? Genlik mi aralık mı?
- Kritik yer neresi? Gerilme nasıl tanımlandı (nominal, yerel, sıcak nokta)?
- Malzeme verisi hangi tablodan, hangi koşulda (yüzey, boyut, ortam)? Temsilî değer var mı?
- Ortalama ve kalıntı gerilmeler nasıl katıldı? Gevşeme denetlendi mi?
- Sayısal çözüm hangi yöntemle, hangi toleransla yapıldı?
- Sonuç medyan mı, tasarım değeri mi? Emniyet payı ömürde mi, gerilmede mi?
4. Kapsamlı örnekler
Verilenler
4340 HR çelik mil (Tablo A.2: $\sigma_u = 827$ MPa, $E = 193$ GPa, $K' = 1337$ MPa, $n' = 0{,}168$, $\sigma'_f = 1198$ MPa, $b = -0{,}095$, $\varepsilon'_f = 0{,}522$, $c = -0{,}563$). Omuzda $K_t = 2{,}5$ (temsilî), $r = 1$ mm. Dönen eğilme, nominal $S_a = 200$ MPa, $R = -1$.
İstenenler
$K_f$; (a) S–N ile ömür ($K_f S_a$ elastik); (b) ε–N ile ömür (Neuber ve Glinka). Hangisi daha uygun?
Model ve kabuller
Peterson; parlatılmış numune verisi (yüzey ve boyut düzeltmesi yapılmadı); Masing; simetrik yükte yerel $\sigma_m = 0$.
Çözüm
$\alpha = 0{,}0254(2070/827)^{1{,}8} = 0{,}133$ mm, $q = 1/(1 + 0{,}133) = 0{,}883$, $K_f = 1 + 0{,}883\times1{,}5 = 2{,}32$.
(a) $K_f S_a = 464{,}9$ MPa → Basquin: $N_f = \tfrac12(464{,}9/1198)^{-1/0{,}095}$ $= 1{,}06\times10^4$ çevrim.
(b) Neuber: $\sigma_a\varepsilon_a = 464{,}9^2/193\,000 = 1{,}120$ MPa ve çevrimsel eğri → $\sigma_a = 398{,}6$ MPa, $\varepsilon_a = 0{,}00281$ → ε–N: $N_f = 5{,}6\times10^4$ çevrim. Glinka: $\sigma_a = 380{,}7$ MPa, $\varepsilon_a = 0{,}00254$, $N_f = 9{,}0\times10^4$.
Birim kontrolü
$\alpha$ ve $r$ mm; Neuber sağ tarafı MPa; ömürler çevrim.
Fiziksel yorum
Elastik yerel gerilme (465 MPa), bu çeliğin çevrimsel akmasına ($K'(0{,}002)^{n'} = 471$ MPa) çok yakın; Ramberg–Osgood eğrisinde bu düzeyde plastik genleme zaten belirgin. Neuber yerel gerilmeyi 399 MPa'ya indiriyor; S–N–$K_f$ yaklaşımı bu akmayı görmediği için ömrü yaklaşık 5 kat tutucu buluyor. Ömür $10^4$–$10^5$ arasında olduğundan ε–N daha uygun. Gerçek parça için yüzey ve boyut etkisi, saçılma ve (çatlak 1 mm'yi geçince) çatlak ilerleme ömrü ayrıca ele alınmalıdır.
Benzer problem · Daha büyük yük
Aynı mil $S_a = 300$ MPa ile yükleniyor. S–N–$K_f$ ve ε–N (Neuber) ömürleri?
İpucu
$K_f S_a = 697$ MPa: çevrimsel akmanın çok üstünde.
Çözümü göster
S–N–$K_f$: $N_f \approx 150$ çevrim (anlamsız derecede tutucu). Neuber: $\sigma_a = 491{,}3$ MPa, $\varepsilon_a = 0{,}00513$, $N_f = 6{,}2\times10^3$ çevrim. Yerel akma büyüdükçe iki yöntem arasındaki fark açılıyor.
Verilenler
Bir vinç kirişinde enine bağlantı. Rainflow ile bir çalışma bloğunda nominal gerilme aralıkları: 100 çevrim × 120 MPa ve 1000 çevrim × 60 MPa. Temsilî detay eğrisi: $2\times10^6$ çevrimde 90 MPa, $m = 3$ (Ders 7.2 ile aynı; bir standardın değeri değil). Bütün aralıklar $10^7$ çevrimden kısa ömre karşılık geldiği için tek eğim yeterli.
İstenenler
Blok başına hasar, blok ömrü; hasarın dağılımı.
Model ve kabuller
Nominal gerilme ↔ detay eğrisi; ortalama gerilme yok sayılır (kaynak kuralı uygulaması); Miner, $D = 1$.
Çözüm
$N(120) = 2\times10^6(90/120)^3$ $= 8{,}44\times10^5$; $N(60) = 2\times10^6(90/60)^3$ $= 6{,}75\times10^6$.
$$ D_{\text{blok}} = \frac{100}{8{,}44\times10^5} + \frac{1000}{6{,}75\times10^6} = 1{,}19\times10^{-4} + 1{,}48\times10^{-4} = 2{,}67\times10^{-4} \ \Rightarrow\ B_f = 3750\ \text{blok} $$Birim kontrolü
Aralıklar MPa; hasar boyutsuz.
Fiziksel yorum
Bu kez küçük çevrimler hasarın yüzde 56'sını veriyor: kaynak eğrisinin eğimi ($m = 3$) Basquin'den çok daha yatık olduğu için küçük aralıklar önemsiz değildir. Tasarım ömrü için eğri zaten alt sınırdır; yine de $D = 1$ kabulü ve eğrinin $10^7$ ötesindeki biçimi kuralın kendisinden alınmalıdır.
Benzer problem · Spektrum değişirse
Blok 50 × 120 MPa ve 2000 × 60 MPa olursa blok ömrü nedir?
İpucu
Aynı $N$ değerleri.
Çözümü göster
$D = 50/8{,}44\times10^5$ $+\,2000/6{,}75\times10^6$ $= 3{,}56\times10^{-4}$, $B_f \approx 2810$ blok.
5. Kursun en sık hataları
- $N_f$ ile $2N_f$'yi, genlik ile aralığı karıştırmak.
- $K_t$, $K_f$ ve $K$'yı karıştırmak.
- Goodman'ı ε–N'ye, Morrow/SWT'yi S–N'ye uygulamak.
- Paris'te birimleri ve geçerli bölgeyi unutmak; kritik boyu $\Delta S$ ile bulmak.
- Kaynakta gerilme tanımı ile eğriyi karıştırmak, çift saymak.
- Orantısız yükte von Mises kullanmak; Miner'de $D = 1$'i kesin saymak.
- Temsilî değeri gerçek veri gibi sunmak; standart değerini baskısız vermek.
6. Terimler
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Tanım |
|---|---|---|---|---|
| iki aşamalı yöntem | two-stage method | — | — | Çatlak oluşum ömrünün ε–N ile, ilerleme ömrünün LEFM ile hesaplanıp toplanması. |
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1OrtaKavramsalYöntemi seçin (1)
Bir otomobil süspansiyon kolunun bağlantı deliğinde yol yükleri ölçüldü. Delik kenarında sonlu eleman analizine göre elastik gerilme bazı tepelerde akmayı aşıyor. Hangi yöntem ve hangi adımlar?
İpucu
Çentik kökü akması + değişken genlik.
Çözümü göster
Yerel genleme yaklaşımı (Hafta 10): rainflow, Neuber/Glinka ile yerel döngüler ve bellek, SWT, Miner; sonuçlar test ile doğrulanmalı.
Alıştırma 2OrtaKavramsalYöntemi seçin (2)
Bir basınçlı kap kaynağında muayenede 3 mm derinliğinde bir yüzey kusuru bulundu. Kap çalışmaya devam edebilir mi sorusu nasıl cevaplanır?
İpucu
Var olan çatlak.
Çözümü göster
LEFM: kusur için $K$ çözümü (yüzey çatlağı), kalıntı gerilme katkısı ($K_{res}$), $K_c$ ile kritik boy, Paris ile bir sonraki muayeneye kadar ilerleme; “sızıntı kırılmadan önce” denetimi. Hasar toleranslı yaklaşım.
Alıştırma 3OrtaKavramsalYöntemi seçin (3)
Bir gemi pervane milinde eğilme dönerek, burulma ise motor titreşimiyle farklı frekansta değişiyor. Ne kullanırsınız?
İpucu
Asal eksenler sabit mi?
Çözümü göster
Farklı frekanslar orantısız yük demektir: kritik düzlem yaklaşımı (malzeme kayma çatlağı gösteriyorsa Findley ya da Fatemi–Socie), düzlem bazında çevrim sayımı ve hasar toplamı.
Özet
- Önce ölçüt ve problem tanımı, sonra yöntem; kabulleri ve sayısal yöntemi yazın.
- Akma yoksa S–N, çentikte akma varsa ε–N, çatlak varsa LEFM; kaynakta tanım–eğri eşleşmesi.
- Değişken genlikte rainflow + hasar toplamı; orantısız çok eksenli yükte kritik düzlem.
- Bütün sonuçlar tahmindir: saçılma, emniyet payı ve test.
Kurs burada bitiyor. Terimler sözlüğü ve toplu kaynakça, kursun ana sayfasından erişilebilir.
Kaynaklar
- SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §2.1 ömür modelleri (s. 19–22), §9.6–9.7 değişken genlikte S–N ve ε–N (s. 291–299), Böl. 12 kaynaklar, Böl. 13 istatistik; Tablo A.2
- Dowling: N. E. Dowling, Mechanical Behavior of Materials: Engineering Methods for Deformation, Fracture, and Fatigue, 4. baskı, Pearson, 2013. — Yöntemlerin karşılaştırmalı anlatımı