Akademik / MMI 569 / Hafta 3 / Hafta 3 · 3.1

Hafta 3 · Ders 3.1 · ~45 dk

Çatlak oluşumu ve kırılma yüzeyleri

Kırık bir parçanın yüzeyi, çatlağın nerede başladığını, nasıl ilerlediğini ve yükün kabaca ne kadar büyük olduğunu anlatır. Bu derste kırılma yüzeyini okumayı ve çatlağın mikro ölçekte nasıl doğduğunu öğreniyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Yorulma kırılma yüzeyinde başlangıç, yorulma bölgesi ve son kırılma bölgesini ayırt etmek
  • Sahil izi, basamak izi, nehir deseni ve striasyonu tanımlamak ve ölçeklerini karşılaştırmak
  • Kayma bantlarından çatlak oluşumunu ve Evre I–Evre II ilerlemesini açıklamak
  • Son kırılma bölgesinin büyüklüğünden yük düzeyi hakkında nitel ve basit nicel sonuç çıkarmak

Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi

  • Çıktı 1. Yorulma mekanizmaları ve tasarım esasları konusunda bilgi sahibi olmak
Hafta
Hafta 3 · Yorulmanın mikro ve makro özellikleri
Çıktılar
Çıktı 1
Süre
~45 dk
Kitap
SFSF Böl. 3 (s. 33–58)

1. Neden öğreniyoruz?

Bir parça hizmette kırıldığında ilk soru “yorulma mı, aşırı yük mü?” olur. Cevap çoğu zaman kırılma yüzeyindedir. Yüzeyi okumayı bilen bir mühendis çatlağın başladığı yeri (genellikle bir çentik, kaynak dibi ya da yüzey kusuru), ilerleme yönünü ve yükün kabaca düzeyini söyleyebilir. Bu bilgi tasarımın neresinin düzeltileceğini gösterir [SFSF, §3.1, s. 33–43].

2. Ön bilgiler

Metaller tanelerden oluşur; plastik şekil değiştirme, tanelerin içinde belirli kristal düzlemleri boyunca kayma ile olur. Kayma en kolay, en büyük kayma gerilmesinin etkidiği, yüke yaklaşık 45° eğik düzlemlerde başlar. Ders 1.1'deki üç evreyi (çekirdeklenme, ilerleme, son kırılma) bu derste yüzey üzerinde göreceğiz.

3. Makro ölçek: kırılma yüzeyini okumak

Dönen eğilmede kırılmış bir milin şematik kırılma yüzeyiDairesel kesit. Sol altta yüzeyde çatlağın başladığı nokta (başlangıç). Buradan dışa doğru açılan, birbirine paralel yay biçimli çizgiler (sahil izleri) yorulma bölgesini oluşturur; yüzey düzgün ve görece parlaktır. Sağ üstte kalan pürüzlü bölge son (ani) kırılma bölgesidir. Yüzeyde birden çok başlangıç olduğunda aralarında basamak izleri oluşur. Sağdaki büyütmede sahil izlerinin içinde çok daha sık aralıklı çizgiler (striasyonlar) gösterilir; bunlar yalnız elektron mikroskobunda görülür.başlangıçyorulma bölgesi:sahil izleri, düzgün yüzeyson kırılma(pürüzlü)büyütme: sahil izleri (kalın) vearalarındaki striasyonlar (ince, şematik)

Şekli yatay kaydırabilirsiniz.

Şekil 3.1. Dönen eğilmede kırılmış bir milin şematik kırılma yüzeyi: başlangıç, sahil izleriyle yorulma bölgesi, pürüzlü son kırılma bölgesi; sağda striasyonların büyütmesi (şematik, ölçeksiz).

Çıplak gözle ya da büyüteçle görülen işaretler:

  • Başlangıç (çıkış noktası): çatlağın doğduğu yer; çoğunlukla yüzeyde, gerilmenin en yüksek olduğu yerde [SFSF, §3.1, s. 43].
  • Sahil izleri: başlangıcın çevresinde iç içe yaylar. Yük düzeyi ya da ortam değiştiğinde, duruş–kalkışlarda oluşur; “istiridye kabuğu izi” ya da “durma çizgisi” de denir [SFSF, §3.1, s. 36].
  • Basamak izleri: çevre boyunca dizilmiş kısa radyal çizgiler; birden çok başlangıç olduğunu ve komşu çatlakların farklı düzlemlerde birleştiğini gösterir [SFSF, §3.1, s. 34].
  • Nehir deseni: son kırılma bölgesindeki radyal çizgiler; başlangıcı gösterir [SFSF, §3.1, s. 38].
  • Son kırılma bölgesi: çatlak kritik boya ulaştığında kalan kesitin ani kırıldığı pürüzlü bölge; kenarlarda kayma dudakları görülebilir.

Yorulma bölgesinin kesite oranı yük düzeyi hakkında bilgi verir: küçük son kırılma bölgesi düşük nominal gerilme, büyük son kırılma bölgesi yüksek nominal gerilme demektir (aynı tokluktaki malzemede). Çok sayıda başlangıç ve basamak izi ise yüksek gerilmeye ya da keskin çentiğe işaret eder [SFSF, §3.1, s. 40–43]. Burulmada çatlak çoğu zaman en büyük çekme gerilmesi düzlemi olan 45°'lik helis boyunca ilerler [SFSF, §3.1, s. 38].

Dikkat

Sahil izi ≠ striasyon

Bir sahil izi binlerce striasyon içerebilir [SFSF, §3.2, s. 52]. Sahil izleri gözle görülür ve yük geçmişindeki değişiklikleri gösterir; striasyonlar ancak elektron mikroskobunda (yaklaşık 1000–50 000 kat büyütme) görülür ve tek tek çevrimlerle ilgilidir [SFSF, §3.2, s. 53].

4. Mikro ölçek: çatlak nasıl doğar ve ilerler?

Tekrarlı yükte kayma her çevrimde aynı yere dönmez. Yüzeye yakın tanelerde yoğunlaşan kalıcı kayma bantları yüzeyde küçük çıkıntılar ve girintiler oluşturur (Forsyth). Girintiler mikro çentik gibi davranır ve çatlak buradan doğar [SFSF, §3.2, s. 44–48]. Yüzeyin önemi bu yüzdendir: plastik şekil değiştirme yüzeyde daha kolaydır ve gerilmeler çoğunlukla yüzeyde en büyüktür.

Evre I ve Evre II çatlak ilerlemesiYüzeyden içeri bakan kesit. Çatlak yüzeyde, kayma bantlarının oluşturduğu çıkıntı ve girintilerden başlar. Evre I'de en büyük kayma gerilmesi düzlemi boyunca, yüke yaklaşık 45 derece eğik, birkaç tane boyunca ilerler. Evre II'de yöne dik, yani çekme gerilmesine dik düzlemde ilerler. Üstte ve altta çift yönlü oklar eksenel çevrimsel gerilmeyi gösterir.yüzeyçıkıntı / girintiEvre I: ~45°, kaymaEvre II: gerilmeye dikσ

Şekli yatay kaydırabilirsiniz.

Şekil 3.2. Evre I ve Evre II (şematik). Çatlak önce en büyük kayma düzleminde birkaç tane boyunca, sonra en büyük çekme gerilmesine dik düzlemde ilerler.
  • Evre I: mikro çatlak, kayma bandı boyunca, yüke yaklaşık 45° eğik ilerler; genellikle birkaç tane boyu.
  • Evre II: çatlak en büyük çekme gerilmesine dik düzleme döner. Kitaptaki bir vakada mikro çatlaklar birkaç milimetre 45°'de ilerleyip sonra eksene dik düzleme dönmüştür [SFSF, §3.1, s. 34].

Evre II'de sünek malzemelerde yüzeyde striasyonlar oluşur: çatlak ucu her çevrimde körelir ve yeniden keskinleşir. Birçok çalışmada her striasyonun bir çevrime karşılık geldiği gösterilmiştir; ama bu her malzemede ve her yükte geçerli değildir, yüksek dayanımlı malzemelerde striasyon bulmak zordur [SFSF, §3.2, s. 53]. Diğer mekanizmalar mikro boşluk birleşmesi (çukurcuklar) ve klivajdır.

Dört soru · Striasyon aralığı ≈ da/dN

Nereden geliyor?

Bir striasyonun bir çevrimde oluştuğu gözleminden: ardışık iki striasyon arasındaki mesafe, o çevrimdeki çatlak ilerlemesidir.

Ne zaman kullanılır?

Evre II'de, striasyon oluşturan sünek malzemelerde, yaklaşık sabit genlikte. Çok düşük ve çok yüksek ilerleme hızlarında ilişki bozulur.

Nasıl uygulanır?

Birkaç çatlak boyunda aralığı ölçün, $1/(da/dN)$'yi çatlak boyuna göre integre edin: $N \approx \int da/(da/dN)$.

Sonuç ne anlama gelir?

Sonuç, ölçülen aralıktaki ilerleme ömrünün kaba bir tahminidir; hasar incelemesinde yük düzeyini ve ne kadar süredir çatlak olduğunu anlamaya yarar.

5. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 3.1.1Striasyonlardan ilerleme ömrüTemel

Verilenler

Bir alüminyum bağlantı parçasının kırılma yüzeyinde elektron mikroskobuyla ölçülen striasyon aralıkları: $a = 1$ mm'de 0,1 µm, $a = 3$ mm'de 0,4 µm, $a = 6$ mm'de 1,2 µm.

İstenenler

Çatlağın 1 mm'den 6 mm'ye büyümesi için geçen yaklaşık çevrim sayısı.

Model ve kabuller

Her striasyon bir çevrim: aralık $= da/dN$. $1/(da/dN)$ aralıklar arasında doğrusal değişiyor (yamuk kuralı).

Çözüm

$1/(da/dN)$ değerleri: $10^7$, $2{,}5\times10^6$, $8{,}33\times10^5$ çevrim/m.

$$ N \approx 0{,}002\,\frac{10^7 + 2{,}5\times10^6}{2} + 0{,}003\,\frac{2{,}5\times10^6 + 8{,}33\times10^5}{2} = 12\,500 + 5\,000 = 17\,500\ \text{çevrim} $$

Birim kontrolü

(m) × (çevrim/m) = çevrim. Mikrometreyi metreye çevirmeyi unutmayın: 0,1 µm $= 10^{-7}$ m.

Fiziksel yorum

Ömrün büyük kısmı çatlak küçükken geçiyor (ilk 2 mm'de 12 500 çevrim). Yamuk kuralı $1/(da/dN)$ eğrisi dışbükey olduğu için ilk aralıkta ömrü fazla tahmin eder; daha sık ölçüm daha iyi sonuç verir. Çatlak 1 mm'den önce de vardı: bu, toplam ömür değil, ölçülen aralıktaki ilerleme ömrüdür.

Benzer problem · Daha sık ölçüm

Aynı yüzeyde $a = 2$ mm'de 0,2 µm de ölçülürse 1–3 mm aralığındaki ömür nasıl değişir?

İpucu

1–2 ve 2–3 mm aralıklarını ayrı ayrı yamukla hesaplayın.

Çözümü göster

1–2 mm: $0{,}001(10^7 + 5\times10^6)/2 = 7\,500$; 2–3 mm: $0{,}001(5\times10^6 + 2{,}5\times10^6)/2 = 3\,750$; toplam $11\,250$ çevrim; tek aralıkla bulunan 12 500'den yüzde 10 az.

Çözümlü örnek 3.1.2Son kırılma bölgesinden en büyük gerilmeUygulama

Verilenler

Geniş bir çelik levhada kenardan başlayan bir yorulma çatlağı, yüzeyde ölçülen 6 mm derinlikte son kırılmaya dönmüş. Malzemenin kırılma tokluğu $K_c = 60$ MPa√m (temsilî). Geometri katsayısı $Y = 1{,}12$ (geniş levha, kenar çatlağı).

İstenenler

Kırılma anındaki en büyük nominal gerilme.

Model ve kabuller

Son kırılma $K_{\max} = K_c$ olduğunda olur (Hafta 6). LEFM geçerli, levha geniş.

Çözüm

$$ S_{\max} = \frac{K_c}{Y\sqrt{\pi a}} = \frac{60}{1{,}12\sqrt{\pi \times 0{,}006}} = 390\ \text{MPa} $$

Birim kontrolü

MPa√m / √m = MPa. Çatlak boyu metre ile girilmelidir.

Fiziksel yorum

Kırılma yüzeyi bir ölçüm aletidir: son kırılma boyu ve tokluk bilinirse en büyük gerilme kestirilebilir. Çatlak 3 mm'de dönmüş olsaydı aynı hesap 552 MPa verirdi: küçük yorulma bölgesi büyük gerilme demektir.

Benzer problem · Daha derin çatlak

Aynı malzemede son kırılma 10 mm derinlikte başlamışsa en büyük gerilme nedir?

İpucu

$a = 0{,}010$ m.

Çözümü göster

$S_{\max} = 60/(1{,}12\sqrt{\pi\times0{,}010}) = 302$ MPa. Daha büyük yorulma bölgesi, daha düşük gerilme.

6. Sık yapılan hatalar

  • Sahil izlerini çevrim saymak için kullanmak. Sahil izleri yük değişikliklerini gösterir, çevrimleri değil.
  • Her striasyonu kesin bir çevrim saymak. İlişki her malzemede ve hızda geçerli değildir.
  • Sahil izi yoksa yorulma değildir demek. Sabit genlikli laboratuvar deneylerinde sahil izi oluşmayabilir.
  • Son kırılma bölgesini başlangıç sanmak. Nehir desenleri ve sahil izlerinin yayları başlangıcı gösterir.

7. Terimler

Bu derste tanıtılan terimler (bütün terimler için terimler sözlüğü)
TürkçeİngilizceSembolBirimTanım
sahil izleribeach marks (clamshell marks, arrest lines)——Kırılma yüzeyinde başlangıcın çevresindeki iç içe yaylar; yük düzeyi, ortam ya da duruş–kalkış değişikliklerinde oluşur. Gözle görülür.
basamak izleriratchet marks——Yüzey çevresinde kısa radyal çizgiler; birden çok çatlak başlangıcının farklı düzlemlerde birleştiğini gösterir.
kalıcı kayma bandıpersistent slip band (PSB)——Tekrarlı yükte kaymanın yoğunlaştığı bant; yüzeyde çıkıntı ve girinti oluşturarak çatlak başlangıcına yol açar.
Evre I çatlak ilerlemesiStage I crack growth——Mikro çatlağın en büyük kayma düzleminde, yüke yaklaşık 45° eğik, birkaç tane boyu ilerlemesi.
Evre II çatlak ilerlemesiStage II crack growth——Çatlağın en büyük çekme gerilmesine dik düzlemde ilerlemesi; striasyonlar bu evrede görülür.
striasyonfatigue striation—µmElektron mikroskobunda görülen ince çizgiler; birçok sünek malzemede her biri bir çevrimdeki çatlak ilerlemesidir.

8. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalİki cıvata

Aynı malzemeden iki cıvata yorulmayla kırılmış. Birinde yorulma bölgesi kesitin yüzde 80'i, diğerinde yüzde 20'si. Hangisi daha yüksek nominal gerilmeyle yüklenmiştir?

İpucu

Çatlak, kalan kesit yükü taşıyamayınca kırılır.

Çözümü göster

Yorulma bölgesi yüzde 20 olan: yüksek gerilmede kesit daha küçük bir çatlakla kritik duruma gelir. Yüzde 80 olan düşük gerilmeyle uzun süre çalışmıştır.

Alıştırma 2KolayKavramsalBirden çok başlangıç

Bir milin kırılma yüzeyinin çevresinde çok sayıda basamak izi var. Bu ne anlatır, tasarımda neye bakılmalı?

İpucu

Basamak izi, komşu başlangıçların birleştiği yerdir.

Çözümü göster

Birçok noktadan çatlak başlamış: yüksek gerilme ya da keskin bir çentik (diş dibi, kama yuvası, kötü yüzey). Çentiğin yumuşatılması, yüzey kalitesi ve gerilme düzeyi gözden geçirilmelidir.

Alıştırma 3OrtaSayısalStriasyonlardan gün sayısı

Örnek 3.1.1'deki parça günde 2500 çevrim görüyorsa çatlak 1 mm'den 6 mm'ye kaç günde büyümüştür?

İpucu

17 500 çevrimi günlük çevrime bölün.

Çözümü göster

$17\,500/2500 = 7$ gün. Bu kadar kısa bir pencere, muayene aralığının neden çatlak ilerleme hesabıyla belirlendiğini gösterir.

Özet

Özet
  • Kırılma yüzeyi: başlangıç, sahil izleriyle yorulma bölgesi, pürüzlü son kırılma bölgesi.
  • Basamak izleri çoklu başlangıcı, nehir desenleri başlangıcın yönünü gösterir.
  • Çatlak kalıcı kayma bantlarının yüzeyde oluşturduğu girintilerden doğar; Evre I kayma, Evre II çekmeye dik.
  • Striasyon aralığı yaklaşık $da/dN$; son kırılma boyu ile tokluktan en büyük gerilme kestirilebilir.

Sonraki hafta (Hafta 4) bu fiziksel tabloyu gerilme–ömür hesabına çeviriyoruz.

Kaynaklar

  • SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — Böl. 3: makroskobik görünüm s. 33–43, mekanizmalar s. 44–55, özet s. 54–55
  • Suresh: S. Suresh, Fatigue of Materials, 2. baskı, Cambridge University Press, 1998. — Çatlak çekirdeklenmesi ve kayma bantları üzerine ayrıntılı okuma