Bu derste öğrenecekleriniz
- Orantılı ve orantısız yüklemeyi asal eksenlerin davranışıyla ayırt etmek
- von Mises eşdeğer genliğini ve hidrostatik ortalama gerilmeyi hesaplamak
- Goodman ve Sines yöntemleriyle çok eksenli S–N ömrü hesaplamak
- Eşdeğer gerilme yaklaşımının orantısız yüklemede neden geçersiz olduğunu açıklamak
Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi
- Çıktı 2. Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 3. Yapıların yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
1. Neden öğreniyoruz?
Bir krank milinin yüzeyinde eğilme ve burulma birlikte, farklı fazlarda değişir; bir basınçlı kabın cidarında çevre ve eksen gerilmeleri birlikte etkir. Malzeme verisi ise çoğu zaman tek eksenli deneylerden gelir. Bu derste çok eksenli durumu “eşdeğer” bir tek eksenli duruma indirgemeyi ve bunun nerede geçerli olduğunu öğreniyoruz [SFSF, §10.1, s. 318].
2. Ön bilgiler
Mohr dairesi ve asal gerilmeler; von Mises eşdeğer gerilmesi:
$$ \sigma_e = \tfrac{1}{\sqrt2}\sqrt{(\sigma_1-\sigma_2)^2 + (\sigma_2-\sigma_3)^2 + (\sigma_3-\sigma_1)^2} $$Ders 4.2'deki Goodman ve Ders 1.2'deki ince cidarlı kap ($\sigma_\theta = pd/2t$, $\sigma_x = pd/4t$).
3. Orantılı ve orantısız yükleme
Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
Gerilme bileşenleri aynı oranda büyüyüp küçülüyorsa asal eksenler parça üzerinde sabit kalır: orantılı yükleme. Basınçlı kap ve aynı fazda eğilme–burulma örnektir. Asal eksenler çevrim boyunca dönüyorsa orantısız yükleme vardır: krank milleri, faz farkıyla eğilme ve burulma [SFSF, §10.1, s. 320–321]. Orantısız yükte çok daha fazla kayma sistemi devreye girdiği için birçok malzeme ek çevrimsel sertleşme gösterir; çevrimsel eğri orantılı yüktekinin üstüne çıkar [SFSF, §10.2, s. 323].
4. Eşdeğer gerilme yaklaşımı ve Sines
Asal genliklerden von Mises eşdeğer genliği [SFSF, Denk. 10.9, s. 323]:
$$ S_{qa} = \frac{1}{\sqrt2}\sqrt{(S_{a1}-S_{a2})^2 + (S_{a2}-S_{a3})^2 + (S_{a3}-S_{a1})^2} $$Ortalama gerilme için iki seçenek vardır: ortalamaların von Mises'i (her zaman pozitif) ya da ortalama normal gerilmelerin toplamı $S_{qm} = S_{m1} + S_{m2} + S_{m3}$ (hidrostatik). Kitap toplamı tercih eder: işaretlidir, basma ortalamasının yararını ve çekmenin zararını gösterir, ortalama burulmanın (akma olmadıkça) etkisiz olduğu gözlemiyle de uyumludur [SFSF, §10.3.1, s. 324–325]. Bulunan $S_{qa}$ ve $S_{qm}$ Goodman'a konur:
$$ S_{Nf} = \frac{S_{qa}}{1 - S_{qm}/\sigma_u} $$Sines yöntemi aynı fikri tek denklemde birleştirir [SFSF, Denk. 10.12, s. 325–326]:
$$ \sqrt{(S_{a1}-S_{a2})^2 + (S_{a2}-S_{a3})^2 + (S_{a3}-S_{a1})^2} + m\,(S_{m1}+S_{m2}+S_{m3}) = \sqrt2\,S_{Nf} $$$m$ deneyle bulunur; mertebesi 0,5'tir [SFSF, §10.3.2, s. 326].
Dört soru · Eşdeğer gerilme (von Mises + Sines)
Nereden geliyor?
Statik akma ölçütünün (oktahedral kayma) genliklere uygulanması ve hidrostatik ortalama gerilmenin ömre etkisinin deneysel gözlemi.
Ne zaman kullanılır?
Yalnız orantılı yükte, uzun ömürde (elastik gerilmeler). Asal eksenler dönüyorsa kullanılmamalıdır [SFSF, §10.3.1–10.3.2, s. 325–326].
Nasıl uygulanır?
Genlik ve ortalamaları ayrı ayrı asal bileşenlere ayırın; $S_{qa}$ ve $S_{qm}$'yi bulun; Goodman ya da Sines ile $S_{Nf}$; sonra tek eksenli Basquin.
Sonuç ne anlama gelir?
$S_{Nf}$, tek eksenli bir deneyde aynı ömrü vermesi beklenen tam tersinir genliktir.
von Mises orantısız yükte çalışmaz
$\sqrt{\sigma_a^2 + 3\tau_a^2}$ gibi genliklerden kurulan bir eşdeğer gerilme faz farkını görmez: aynı fazda ve 90° faz farkında aynı sayıyı verir. Oysa kritik düzlemlerdeki kayma ve normal gerilmeler, ek sertleşme ve deneysel ömürler değişir. Kitaptaki 1045 çeliği örneğinde aynı genleme genliklerinde 90° faz farkı ömrü 18 500'den 5 300 çevrime düşürmüştür [SFSF, §10.4.3, s. 336]. Orantısız yük için kritik düzlem yaklaşımları gerekir (Ders 13.1).
5. Etkileşimli araç: düzlem taraması
$\sigma_x = \sigma_m + \sigma_a\sin\omega t$ ve $\tau_{xy} = \tau_m + \tau_a\sin(\omega t + \varphi)$. Araç 0,5°'lik adımlarla her düzlemde kayma genliğini ve en büyük normal gerilmeyi (bir çevrimde 360 zaman adımı) hesaplar ve klasik von Mises genliğiyle karşılaştırır. Faz farkını değiştirip von Mises satırının değişmediğine bakın.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
6. Çözümlü örnekler
Verilenler
Kapalı uçlu ince cidarlı tüp: $d = 80$ mm, $t = 2{,}5$ mm, iç basınç $0 \to 25$ MPa. 1045 tavlanmış çelik: $\sigma_u = 752$, $\sigma_y = 517$, $\sigma'_f = 916$ MPa, $b = -0{,}079$ (Tablo A.2).
İstenenler
Goodman ve Sines ($m = 0{,}5$) ile eşdeğer tam tersinir genlik ve ömür.
Model ve kabuller
Orantılı (iki gerilme aynı fazda); radyal gerilme ihmal; uzun ömür, elastik.
Çözüm
$\sigma_\theta = 25\times80/(2\times2{,}5) = 400$ MPa, $\sigma_x = 200$ MPa (0'dan). Genlik ve ortalama: $S_{a1} = S_{m1} = 200$, $S_{a2} = S_{m2} = 100$, $S_{a3} = S_{m3} = 0$.
$S_{qa} = \tfrac{1}{\sqrt2}\sqrt{100^2 + 100^2 + 200^2} = 173{,}2$ MPa; $S_{qm} = 300$ MPa.
Goodman: $S_{Nf} = 173{,}2/(1 - 300/752) = 288{,}2$ MPa → $N_f = \tfrac12(288{,}2/916)^{-1/0{,}079} = 1{,}1\times10^6$ çevrim.
Sines: $(244{,}9 + 0{,}5\times300)/\sqrt2 = 279{,}3$ MPa → $N_f = 1{,}7\times10^6$ çevrim.
Birim kontrolü
$pd/t$: MPa·mm/mm = MPa.
Fiziksel yorum
İki yöntem 1,5 kat içinde. Statik denetim: en büyük von Mises gerilmesi $\sqrt{400^2 - 400\times200 + 200^2} = 346$ MPa < 517 MPa, akma yok.
Benzer problem · Başka bir tüp
$d = 100$ mm, $t = 3$ mm, $p = 0 \to 18$ MPa, aynı çelik. İki yöntemle $S_{Nf}$?
İpucu
$\sigma_\theta = 300$, $\sigma_x = 150$ MPa.
Çözümü göster
$S_{qa} = 129{,}9$, $S_{qm} = 225$ MPa. Goodman $S_{Nf} = 185{,}4$ MPa; Sines $209{,}5$ MPa. Bu kez Sines daha tutucu: iki yöntemin sırası duruma göre değişir.
Verilenler
Mil yüzeyinde $\sigma_a = 200$ MPa (eğilme) ve $\tau_a = 100$ MPa (burulma), ortalamalar sıfır. İki durum: $\varphi = 0°$ ve $\varphi = 90°$.
İstenenler
von Mises genliği; düzlemlerdeki en büyük kayma genliği; $k = 0{,}3$ ile Findley büyüklüğü.
Model ve kabuller
Elastik gerilmeler; düzlem gerilme; düzlem taraması (araç).
Çözüm
von Mises: $\sqrt{200^2 + 3\times100^2} = 264{,}6$ MPa (iki durumda aynı).
Aynı fazda: en büyük $\tau_a = \sqrt{100^2 + 100^2} = 141{,}4$ MPa; Findley en büyük 177,6 MPa.
90° faz: $\sigma_a = 2\tau_a$ olduğu için her düzlemde $\tau_a = 100$ MPa; Findley en büyük 160,0 MPa (x düzleminde).
Birim kontrolü
MPa.
Fiziksel yorum
von Mises iki durumu ayıramıyor; düzlem büyüklükleri ise farklı. Bu elastik tarama burada 90° durumunu biraz daha az zararlı gösteriyor; ama orantısız yük bütün düzlemleri aynı anda zorluyor ve sünek malzemelerde ek sertleşme yaratıyor, deneylerde ömür çoğu zaman kısalıyor [SFSF, §10.4.3, s. 336–337]. Doğru karşılaştırma için malzemeye uygun bir kritik düzlem modeli ve gerçek (sertleşmiş) gerilmeler gerekir.
Benzer problem · Dönen eğilme + sabit burulma
Dönen bir milde $\sigma_a = 250$ MPa tam tersinir eğilme ve $\tau_m = 200$ MPa sabit burulma. Sines'e göre $S_{Nf}$?
İpucu
Sabit burulmanın asal ortalamaları $+\tau_m$ ve $-\tau_m$.
Çözümü göster
Ortalamaların toplamı $200 + 0 - 200 = 0$; $S_{Nf} = 250$ MPa: sabit burulma (akma olmadıkça) ömrü etkilemez. SFSF'deki dişli mili örneği de aynı sonuca varır [SFSF, §10.3.3, s. 327–328].
7. Sık yapılan hatalar
- von Mises'i orantısız yüke uygulamak. Faz farkı ve asal eksen dönmesi kaybolur.
- Ortalama için von Mises kullanıp basmanın yararını kaybetmek. Hidrostatik toplam işaretlidir.
- Gerilmeleri anlık değerlerden değil genlik ve ortalamalardan ayırmamak. Önce her bileşen genlik + ortalamaya ayrılır.
- Statik akmayı denetlememek. Ortalama burulmanın etkisizliği akma olmadıkça geçerlidir.
8. Terimler
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Tanım |
|---|---|---|---|---|
| orantılı yükleme | proportional loading | — | — | Gerilme bileşenlerinin aynı oranda değiştiği, asal eksenlerin sabit kaldığı yükleme. |
| orantısız yükleme | nonproportional loading | — | — | Asal eksenlerin çevrim boyunca döndüğü yükleme; ör. faz farklı eğilme ve burulma. |
| ek çevrimsel sertleşme | additional (nonproportional) hardening | — | — | Orantısız yükte, orantılı yükte görülmeyen fazladan çevrimsel sertleşme. |
| Sines yöntemi | Sines method | — | MPa | Alternatif oktahedral kayma ile ortalama hidrostatik gerilmeyi birleştiren eşdeğer gerilme ölçütü; orantılı yük içindir. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalOrantılı mı?
(a) Basınçlı kap, (b) aynı motor milinde aynı kaynaktan gelen eğilme ve burulma, (c) krank mili. Hangileri orantılıdır?
İpucu
Asal eksenler sabit mi?
Çözümü göster
(a) orantılı; (b) aynı fazdaysa orantılı; (c) genellikle orantısız: eğilme ve burulma farklı frekans ve fazlarda.
Alıştırma 2OrtaSayısalFaz farkı ve von Mises
$\sigma_a = 150$, $\tau_a = 75$ MPa için aynı faz ve 90° faz farkında von Mises genliği ile en büyük kayma genliğini bulun.
İpucu
$\sigma_a = 2\tau_a$ yine.
Çözümü göster
von Mises iki durumda $\sqrt{150^2 + 3\times75^2} = 198{,}4$ MPa. En büyük kayma: aynı fazda $\sqrt{75^2 + 75^2} = 106{,}1$, 90°'de her düzlemde 75 MPa.
Alıştırma 3OrtaSayısalOrtalama gerilme tanımı
Örnek 12.1.1'de ortalama için von Mises ($S_{qm}' = 173{,}2$ MPa) kullanılsaydı Goodman'dan $S_{Nf}$ ne çıkardı? Hangisi daha tutucu?
İpucu
$173{,}2/(1 - 173{,}2/752)$.
Çözümü göster
$S_{Nf} = 225{,}0$ MPa; hidrostatik toplamla 288,2 MPa. İki eksenli çekmede hidrostatik toplam daha büyük ortalama ve daha tutucu sonuç veriyor.
Özet
- Orantılı: asal eksenler sabit; orantısız: döner ve ek sertleşme olabilir.
- Eşdeğer genlik: asal genliklerden von Mises; ortalama: normal ortalamaların toplamı; sonra Goodman ya da Sines.
- Eşdeğer gerilme yaklaşımları yalnız orantılı yükte geçerlidir; faz farkını görmez.
Sonraki derste orantısız yük için kritik düzlem yaklaşımlarını ele alıyoruz.
Kaynaklar
- SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §10.1 gerilme durumları ve orantılılık (s. 318–321), §10.2 ek sertleşme (s. 322–323), §10.3 eşdeğer gerilme, Sines ve örnekler (s. 323–328), Denk. 10.9–10.12
- Socie–Marquis: D. F. Socie, G. B. Marquis, Multiaxial Fatigue, SAE International, Warrendale, PA, 2000. — Çok eksenli yorulmanın kapsamlı başvuru kitabı