Bu derste öğrenecekleriniz
- Dört yorulma tasarım ölçütünü tanımlamak ve birer örnekle eşleştirmek
- Dört ömür modelini (S–N, ε–N, da/dN–ΔK, iki aşamalı) ve kullanım alanlarını saymak
- Ömürde ve yükte emniyet payını birbirine çevirmek
- Hasar toleranslı tasarımda muayene aralığını kabaca hesaplamak
Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi
- Çıktı 1. Yorulma mekanizmaları ve tasarım esasları konusunda bilgi sahibi olmak
- Çıktı 3. Yapıların yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
1. Neden öğreniyoruz?
Hafta 1'de yorulmanın statik dayanımın çok altındaki gerilmelerde bile kırılmaya yol açtığını gördük. Hesap yöntemlerine geçmeden önce şu soruyu cevaplamak gerekir: Neyi garanti ediyoruz? “Parça hiç çatlamaz” mı, “belirli bir süre çatlamaz” mı, yoksa “çatlarsa bile yakalarız” mı? Seçilen cevap, hangi hesabın yapılacağını, ne kadar test gerekeceğini ve muayene programını belirler [SFSF, §2.2, s. 23].
2. Ön bilgiler
Ders 1.1'deki üç evreyi hatırlayalım: çatlak çekirdeklenmesi, çatlak ilerlemesi, son kırılma. Ders 4.1'de S–N eğrisinin medyan ömrü gösterdiğini, yani deneylerin yarısının bu ömürden önce kırıldığını söyledik. Bu derste o “yarısı”nı tasarımda nasıl ele aldığımızı göreceğiz.
3. Dört tasarım ölçütü
SFSF, ölçütlerin tarihsel olarak sonsuz ömürden hasar toleransına doğru geliştiğini ve her birinin bugün de kendi yerinde kullanıldığını vurgular [SFSF, §2.2, s. 23–25]:
| Ölçüt | Ne garanti edilir? | Nerede? |
|---|---|---|
| Sonsuz ömür | Yerel gerilme ya da genleme yorulma sınırının altında kalır. | Çok sayıda çevrim gören, büyük ölçüde sabit genlikli parçalar: valf yayları, mil, dişli (çelik) |
| Güvenli ömür | Belirli bir hizmet ömrü boyunca çatlak oluşmaz; ömür sonunda parça değiştirilir. | Rulmanlar, basınçlı kaplar, jet motoru parçaları, otomobil süspansiyonu |
| Hasar emniyetli | Bir eleman çatlasa da sistem çökmez; çatlak bulunup onarılana kadar yük başka yoldan taşınır. | Uçak yapıları: çoklu yük yolları, çatlak durdurucular |
| Hasar toleransı | Başlangıçta bir çatlak var kabul edilir; muayeneyle yakalanmadan kritik boya ulaşmaz. | Uçaklar, köprüler, basınçlı kaplarda “sızıntı kırılmadan önce” |
Sonsuz ömür en eski ve en basit ölçüttür; ama ağırlık ve maliyet açısından pahalıdır ve değişken genlikli, korozif ortamlarda yorulma sınırı kaybolabilir (Ders 4.1). Güvenli ömürde ömür sonunda sağlam parçaların da atılması büyük bir israftır. Hasar emniyetli ve hasar toleranslı tasarım çatlağı kabul eder, ama bunu tahribatsız muayene ve kalan dayanım hesabıyla dengeler [SFSF, §2.2.3–2.2.4, s. 24–25].
Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
4. Dört ömür modeli
Hangi ölçüt seçilirse seçilsin, hesap dört modelden biriyle yapılır [SFSF, §2.1, s. 20–21]:
- Nominal gerilme–ömür (S–N): uzun ömür, elastik gerilmeler. Hafta 4.
- Yerel genleme–ömür (ε–N): çentik kökünde plastik genleme; küçük çatlak oluşumuna kadar. Hafta 5, 7, 10.
- Çatlak ilerlemesi (da/dN–ΔK): var olan bir çatlağın büyümesi, LEFM. Hafta 6, 11.
- İki aşamalı yöntem: çatlak oluşumu ε–N ile, ilerleme da/dN–ΔK ile; iki ömür toplanır.
Kitap bütün bu hesapların bir tahmin olduğunu, testle doğrulanması gerektiğini özellikle vurgular: güvenlik açısından kritik parçalarda analiz tek başına yeterli kabul edilmez [SFSF, §2.3 ve §2.8, s. 25–31].
5. Saçılma ve emniyet payı
Yorulma ömrünün saçılması büyüktür; aynı genlikte ömürler kolayca bir mertebeden fazla değişebilir. Kitaba göre eldeki veriler olasılıksal tasarımı ancak yaklaşık yüzde 10 kırılma olasılığına kadar destekler; daha düşük olasılıklar için büyük emniyet payları gerekir [SFSF, §2.5, s. 28]. Emniyet payı iki biçimde verilir [SFSF, §2.2.2, s. 24]:
- Ömürde: hesaplanan (ya da test) ömrü, istenen ömrün belirli bir katı olmalıdır; ör. 20 kat.
- Yükte (gerilmede): tasarım yükü, beklenen yükün belirli bir katı alınır; ör. 2 kat.
Bazı kurallar ikisinin birlikte sağlanmasını ister (kitap ASME Kazan ve Basınçlı Kap Kodunu örnek verir). Basquin bağıntısı iki payı birbirine bağlar: ömür katsayısı $X_N$ ile gerilme katsayısı $X_S$ arasında
$$ X_S = X_N^{\,-b} $$X_S = X_N^{−b} nereden geliyor?
Aynı malzemede $\sigma_1 = \sigma'_f (2N_1)^b$ ve $\sigma_2 = \sigma'_f (2N_2)^b$. Oranları $\sigma_1/\sigma_2 = (N_1/N_2)^b$. Ömrü $X_N$ kat kısaltan gerilme artışı $\sigma_2/\sigma_1 = X_N^{-b}$ olur; $b$ negatif olduğu için bu oran 1'den büyüktür.
Dört soru · X_S = X_N^(−b)
Nereden geliyor?
Basquin bağıntısının iki noktaya uygulanmasından (yukarıdaki türetme).
Ne zaman kullanılır?
Basquin'in geçerli olduğu yüksek çevrimli bölgede, sabit genlik ve aynı ortalama gerilmede.
Nasıl uygulanır?
$b$'yi malzeme tablosundan alın; ömür katsayısını gerilme katsayısına ya da tersine çevirin.
Sonuç ne anlama gelir?
$b \approx -0{,}1$ ise ömürde 20 kat pay, gerilmede yalnız $20^{0{,}1} \approx 1{,}35$ kat paya denktir. Gerilmede 2 kat pay ise ömürde $2^{10} \approx 1000$ kat demektir. Hangi payın daha “sıkı” olduğu eğime bağlıdır.
6. Test ve muayene
Test; malzeme özelliklerini bulmak, ürün geliştirmek, onarımı değerlendirmek ve muayene aralığını belirlemek için yapılır. Kitap, tam ölçekli testin önemine bir örnek verir: ABD Hava Kuvvetleri tarihsel olarak tam ölçekli yorulma testi ömrünün izin verilen hizmet ömrünün dört katı olmasını istemiştir [SFSF, §2.2.2, s. 23]. Hasar toleranslı tasarımda ise tahribatsız muayene (ultrasonik, girdap akımı, sıvı penetrant, manyetik parçacık vb.) zorunludur ve muayene aralığı çatlak ilerleme hesabıyla belirlenir [SFSF, §2.6, s. 29].
7. Çözümlü örnekler
Verilenler
Bir mil için S–N hesabı yapılıyor. Malzeme 4340 sıcak haddelenmiş çelik, $b = -0{,}095$ [SFSF, Tablo A.2, s. 450]. Kural ömürde 20 kat pay istiyor.
İstenenler
(a) Bu pay gerilmede kaç kata denktir? (b) Gerilmede 2 kat pay, ömürde kaç kat paya denktir?
Model ve kabuller
Basquin geçerli; sabit genlik; ortalama gerilme aynı.
Çözüm
Birim kontrolü
İki katsayı da boyutsuz orandır.
Fiziksel yorum
Ömürde 20 kat pay, gerilmede yalnız yüzde 33'lük bir paya denk. Gerilmede 2 kat ise ömürde binlerce kat demektir. Bu yüzden kurallar ikisini birlikte isteyebilir: yükteki belirsizliği yük katsayısı, saçılmayı ömür katsayısı karşılar.
Benzer problem · Alüminyum için aynı soru
2024-T3 alüminyum için $b = -0{,}124$ (SFSF Tablo A.2). Ömürde 20 kat pay gerilmede kaç kattır?
İpucu
$X_S = 20^{0{,}124}$.
Çözümü göster
$X_S = 20^{0{,}124} = 1{,}45$. Eğim daha dik olduğu için aynı ömür payı gerilmede daha büyük bir paya karşılık gelir.
Verilenler
Bir kanat bağlantısında muayene yönteminin güvenilir biçimde bulabildiği en küçük çatlak $a_d = 3$ mm. Çatlak ilerleme hesabına göre çatlak 3 mm'den kritik boya 48 000 uçuşta büyüyor. Kural, kaçırılan bir çatlağın bir sonraki muayenede yakalanması için iki muayene şansı istiyor (temsilî kural).
İstenenler
Muayene aralığı.
Model ve kabuller
İlerleme ömrü medyan değerdir ve yük spektrumu değişmez. “İki şans” kuralı, aralığın ilerleme ömrünün yarısı olmasıyla sağlanır.
Çözüm
Aralık $= 48\,000/2 = 24\,000$ uçuş.
Birim kontrolü
Uçuş (yük bloğu) sayısı; çevrimle karıştırılmamalı, çünkü bir uçuş birçok çevrim içerir.
Fiziksel yorum
Daha iyi bir muayene yöntemi ($a_d$ küçülür) ilerleme ömrünü ve dolayısıyla aralığı uzatır. Hasar toleransının üç bileşeni burada birlikte görünür: kalan dayanım (kritik boy), çatlak ilerlemesi ve muayene [SFSF, §2.2.4, s. 24–25].
Benzer problem · Üç muayene şansı
Aynı detay için kural üç muayene şansı isterse ve yeni bir yöntemle $a_d = 2$ mm'de çatlak 2 mm'den kritik boya 66 000 uçuşta büyürse aralık nedir?
İpucu
İlerleme ömrünü 3'e bölün.
Çözümü göster
$66\,000/3 = 22\,000$ uçuş. Yöntem iyileşse de daha sıkı kural nedeniyle aralık biraz kısaldı.
8. Sık yapılan hatalar
- Medyan ömrü tasarım ömrü sanmak. Parçaların yarısı daha önce kırılır.
- Ömür ve gerilme katsayılarını eşit sanmak. İkisi $X_S = X_N^{-b}$ ile bağlıdır.
- “Sonsuz ömrü” değişken genlikte ve korozyonda da geçerli saymak.
- Hasar toleranslı tasarımda muayene yöntemini yok saymak. $a_d$ bilinmeden aralık hesaplanamaz.
- Hesabı testin yerine koymak. Kritik parçalarda tahmin testle doğrulanmalıdır.
9. Terimler
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Tanım |
|---|---|---|---|---|
| sonsuz ömür tasarımı | infinite-life design | — | — | Yerel gerilme ya da genlemenin yorulma sınırının altında tutulduğu tasarım ölçütü. Değişken genlik ve korozyonda sınır kaybolabilir. |
| kalan dayanım | residual strength | — | MPa | Çatlaklı bir yapının taşıyabileceği en büyük yük ya da gerilme; çatlak büyüdükçe azalır. Hasar toleranslı tasarımın üç bileşeninden biri. |
| saçılma | scatter | — | — | Aynı koşullardaki yorulma deneylerinde ömürlerin dağılması; düşük gerilmede genellikle daha büyüktür. |
10. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalÖlçütü seçin
Şu parçalar için uygun tasarım ölçütünü önerin: (a) bir dizel motor valf yayı, (b) bir otomobil fan kayışı, (c) bir yolcu uçağının gövde paneli.
İpucu
Çevrim sayısı, kırılmanın sonucu ve muayene imkânını düşünün.
Çözümü göster
(a) Sonsuz ömür: çok fazla, büyük ölçüde sabit genlikli çevrim. (b) Güvenli ömür: kırılma can güvenliğini tehlikeye atmaz, değiştirmek rutindir; kitap bu tür parçalarda birkaç yüzde kırılma olasılığının kabul edilebileceğini belirtir. (c) Hasar emniyetli ve hasar toleranslı: çok yük yollu yapı ve düzenli muayene.
Alıştırma 2OrtaSayısalTam ölçekli test
Bir parçanın tam ölçekli testinde ömür 160 000 çevrim bulundu. Test ömrünün izin verilen ömrün dört katı olması isteniyorsa parça yılda 8000 çevrim görüyorsa kaç yıl kullanılabilir?
İpucu
Önce izin verilen çevrim sayısını bulun.
Çözümü göster
$160\,000/4 = 40\,000$ çevrim; $40\,000/8000 = 5$ yıl.
Alıştırma 3OrtaSayısalGerilme payından ömür payına
1045 tavlanmış çelikte ($b = -0{,}079$) gerilmede 1,25 kat pay ömürde kaç kata denktir?
İpucu
$X_N = X_S^{-1/b}$.
Çözümü göster
$X_N = 1{,}25^{1/0{,}079} = 1{,}25^{12{,}66} \approx 16{,}9$.
Özet
- Dört ölçüt: sonsuz ömür, güvenli ömür, hasar emniyetli, hasar toleransı.
- Dört ömür modeli: S–N, ε–N, da/dN–ΔK ve iki aşamalı yöntem.
- Emniyet payı ömürde ya da gerilmede verilir; $X_S = X_N^{-b}$.
- Hasar toleransı = kalan dayanım + çatlak ilerlemesi + muayene.
Sonraki derste kırılma yüzeyine bakıp çatlağın nasıl başladığını ve ilerlediğini okumayı öğreniyoruz.
Kaynaklar
- SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — Böl. 2 (s. 19–31): ömür modelleri s. 20–21, tasarım ölçütleri s. 23–25, test s. 25–28, olasılık s. 28, muayene s. 29
- Schijve: J. Schijve, Fatigue of Structures and Materials, 2. baskı, Springer, 2009. — Saçılma ve yapısal yorulma tasarımı üzerine tamamlayıcı okuma