Bu derste öğrenecekleriniz
- Kt, Kf ve K (gerilme şiddet faktörü) arasındaki farkı açıklamak
- Peterson ya da Neuber formülüyle çentik duyarlılığını ve Kf'yi hesaplamak
- Neuber, Glinka ve doğrusal kuralla çentik kökü gerilme–genlemesini bulmak ve karşılaştırmak
- Yerel değerlerle genleme–ömür hesabı yapmak; S–N ile Kf yaklaşımının sınırını görmek
Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi
- Çıktı 1. Yorulma mekanizmaları ve tasarım esasları konusunda bilgi sahibi olmak
- Çıktı 2. Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
1. Neden öğreniyoruz?
Mil omuzları, delikler, kama yuvaları, diş dipleri, kaynak dipleri... Gerçek parçalarda yorulma neredeyse her zaman bir çentikte başlar. Çentik yerel gerilmeyi büyütür, ama yorulma ömrünü düşürdüğü oran çoğu zaman bu büyütmeden küçüktür ve yüksek yükte çentik kökü akar. Bu derste bu iki olguyu hesaba katmayı öğreniyoruz [SFSF, §7.1, s. 186].
2. Ön bilgiler
Ders 5.1'deki çevrimsel eğri ve Masing dalı, Ders 5.2'deki SWT parametresi kullanılacak. Ayrıca üç “K”yı baştan ayıralım:
| Sembol | Ad | Birim | Ne ölçer? |
|---|---|---|---|
| $K_t$ | Gerilme yığılma katsayısı | boyutsuz | Elastik yerel gerilme / nominal gerilme; yalnız geometri ve yükleme türü |
| $K_f$ | Yorulma çentik faktörü | boyutsuz | Çentiksiz / çentikli yorulma dayanımı; geometri + malzeme + ömür |
| $K$ | Gerilme şiddet faktörü | MPa√m | Çatlak ucu alanının şiddeti (Hafta 6) |
3. Kt, Kf ve çentik duyarlılığı
Gerilme yığılma katsayısı $K_t = \sigma/S$, elastik davranışta yerel gerilmenin nominal gerilmeye oranıdır [SFSF, Denk. 7.1, s. 187]. Uzun ömürde çentikli parçanın dayanımı çoğu zaman $K_t$'nin öngördüğünden az düşer. Bu oran yorulma çentik faktörü $K_f$'dir ve $1 \le K_f \le K_t$. Fark, çentik kökündeki dik gerilme gradyanından kaynaklanır: yüksek gerilme çok küçük bir hacimdedir [SFSF, §7.2, s. 196]. Çentik duyarlılığı [SFSF, Denk. 7.7, s. 197]:
$$ q = \frac{K_f - 1}{K_t - 1} \qquad (0 \le q \le 1) $$Peterson'un ampirik formülü [SFSF, Denk. 7.10–7.11, s. 198]:
$$ q = \frac{1}{1 + \alpha/r}, \qquad \alpha = 0{,}0254\left(\frac{2070}{\sigma_u}\right)^{1{,}8}\ \text{mm (çelik, } \sigma_u \text{ MPa)}, \qquad \alpha \approx 0{,}635\ \text{mm (alüminyum)} $$$r$ çentik kökü yarıçapıdır (mm). Neuber'in benzer formülü $q = 1/(1+\sqrt{\rho/r})$ biçimindedir [SFSF, Denk. 7.9, s. 197]. Yüksek dayanımlı malzemeler ve büyük yarıçaplar daha duyarlıdır. Bu formüller ampiriktir ve tam tersinir, uzun ömürlü yükleme içindir [SFSF, §7.2, s. 197–198].
Dört soru · Kf = 1 + q(Kt − 1)
Nereden geliyor?
Çentik duyarlılığının tanımından ve $q$ için ampirik formüllerden (Peterson, Neuber).
Ne zaman kullanılır?
Uzun ömür ($10^6$ civarı ve üstü), $R = -1$, nominal ve yerel gerilmeler elastik. Kısa ömürde $K_f$ daha küçüktür; ortalama gerilmeyle de değişir.
Nasıl uygulanır?
$K_t$'yi geometri tablolarından ya da sonlu elemanlardan, $q$'yu Peterson'dan bulun; çentikli dayanım $S_{f}^{\text{çentikli}} = S_f/K_f$.
Sonuç ne anlama gelir?
$K_f$, çentiğin yorulma açısından “etkin” yığılmasıdır. Keskin çentiklerde ($r$ çok küçük) $K_t$ çok büyük olsa da $K_f$ sınırlı kalır; çatlak oluşur ama ilerlemeyebilir [SFSF, §7.2, s. 202].
4. Çentik kökü akarken: Neuber, Glinka, doğrusal kural
$K_t S$ akmayı aşınca elastik çözüm geçersizdir. Nominal kesit elastikken yerel $(\sigma, \varepsilon)$ için üç kural kullanılır [SFSF, §7.3, s. 212–216]:
- Doğrusal kural: genleme yığılması $K_t$'ye eşit kalır: $\varepsilon = K_t S/E$. Düzlem genlemeye yakın uç durum.
- Neuber kuralı: $K_t^2 = K_\sigma K_\varepsilon$, yani
- Glinka kuralı (eşdeğer şekil değiştirme enerjisi): çentik kökündeki enerji yoğunluğu elastik çözümdekiyle aynı [SFSF, Denk. 7.27–7.28, s. 216]:
Her durumda malzeme denklemi $\varepsilon = \sigma/E + (\sigma/K)^{1/n}$ ile birlikte çözülür. Çevrimsel yükte ilk yükleme için çevrimsel eğri ($K', n'$), aralıklar için Masing dalı kullanılır [SFSF, Denk. 7.23, 7.29, s. 214–216]:
$$ \Delta\sigma\,\Delta\varepsilon = \frac{(K\,\Delta S)^2}{E}, \qquad \Delta\varepsilon = \frac{\Delta\sigma}{E} + 2\left(\frac{\Delta\sigma}{2K'}\right)^{1/n'} $$Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
Sıralama her zaman aynıdır: Neuber > Glinka > doğrusal (yerel genleme). Neuber ince saclarda (düzlem gerilme) iyi sonuç verir ve çoğu zaman tutucudur [SFSF, §7.3.4, s. 217–218]. Uzun ömürlü çevrimsel hesapta kitap $K_t$ yerine $K_f$ kullanır; $K_t$ ile hesap daha tutucu sonuç verir [SFSF, §7.3.5, s. 222–225]. Hangisini kullandığınızı hesapta yazın.
Neuber ile Glinka'nın farkı
İki kural da aynı sağ tarafı kullanır; tek fark plastik terimin önündeki katsayıdır: Glinka'da Neuber'deki plastik genleme terimi yerine $2/(n+1)$ çarpanlı enerji terimi gelir [SFSF, §7.3.3, s. 216]. $n < 1$ olduğu için Glinka daha küçük gerilme ve genleme verir. Plastik bölge küçükken ikisi birbirine yakındır.
5. Etkileşimli araç: Neuber–Glinka çözücü
Araç, yerel gerilmeyi korunaklı Newton yöntemiyle (kök, $[0, \sqrt{(\text{sağ taraf})E}]$ aralığında ikiye bölmeyle güvenceye alınır; göreli tolerans $10^{-12}$) çözer. Kaç Newton adımı gerektiği tabloda yazar. SFSF §7.3.5'teki örnek bu çekirdekle yeniden üretildi (doğrulama kaydı).
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
6. Çözümlü örnekler
Verilenler
Çelik mil omzu: $\sigma_u = 900$ MPa, köşe yarıçapı $r = 1{,}5$ mm, $K_t = 2{,}2$ (eğilme; geometri tablosundan, temsilî).
İstenenler
$\alpha$, $q$, $K_f$.
Model ve kabuller
Peterson (Denk. 7.10–7.11a), uzun ömür, $R = -1$.
Çözüm
Birim kontrolü
$\alpha$ ve $r$ aynı birimde (mm); $q$ ve $K_f$ boyutsuz.
Fiziksel yorum
Yüksek dayanımlı çelikte çentik duyarlılığı yüksek: $K_f$, $K_t$'ye çok yakın. Çentiksiz yorulma sınırı 400 MPa ise çentikli parça için uzun ömür dayanımı yaklaşık $400/2{,}12 = 189$ MPa olur.
Benzer problem · Daha yumuşak çelik
Aynı geometri $\sigma_u = 450$ MPa'lık bir çelikten yapılırsa $K_f$ nedir?
İpucu
$\alpha$ büyür, $q$ küçülür.
Çözümü göster
$\alpha = 0{,}396$ mm, $q = 0{,}791$, $K_f = 1{,}95$.
Verilenler
1038 çelik (Q&T): $E = 219$ GPa, $K' = 1330$ MPa, $n' = 0{,}208$, $\sigma'_f = 1009$ MPa, $b = -0{,}097$, $\varepsilon'_f = 0{,}255$, $c = -0{,}46$ [SFSF, Tablo A.2, s. 450]. Çentikli parça, $K_f = 2{,}0$; nominal gerilme $S = \pm250$ MPa (tam tersinir), nominal kesit elastik.
İstenenler
Üç kuralla çentik kökü $\sigma_a$, $\varepsilon_a$ ve çatlak oluşum ömrü.
Model ve kabuller
Çevrimsel eğri + Masing; $K_f$ ile Neuber/Glinka; simetrik yük olduğundan yerel $\sigma_m = 0$; ömür ε–N (SWT ile de aynı sonuca çok yakın).
Çözüm
Neuber: $\sigma_a \varepsilon_a = (2\times250)^2/219\,000 = 1{,}142$ MPa ve $\varepsilon_a = \sigma_a/E + (\sigma_a/1330)^{1/0{,}208}$ → $\sigma_a = 350{,}9$ MPa, $\varepsilon_a = 0{,}00325$, $N_f = 2{,}8\times10^4$ çevrim.
Glinka: $\sigma_a = 328{,}1$ MPa, $\varepsilon_a = 0{,}00270$, $N_f = 5{,}7\times10^4$.
Doğrusal: $\varepsilon_a = 500/219\,000 = 0{,}00228$, $\sigma_a = 307{,}7$ MPa, $N_f = 1{,}1\times10^5$.
Birim kontrolü
$(K_f S)^2/E$: MPa²/MPa = MPa; $\sigma\varepsilon$ de MPa.
Fiziksel yorum
Elastik yerel gerilme 500 MPa olurdu; çevrimsel akma 364 MPa olduğu için çentik akıyor ve gerçek $\sigma_a$ 300–350 MPa. Üç kural arasında ömür yaklaşık 4 kat değişiyor; Neuber en tutucu. Aynı problemde elastik $K_f S = 500$ MPa'yı Basquin'e koymak $N_f \approx 700$ çevrim verirdi: S–N–$K_f$ yaklaşımı yerel akmada anlamını yitirir.
Benzer problem · Sıfırdan çekmeli yük
Aynı parça $S = 0 \to 300$ MPa ile yükleniyor. Neuber ve Glinka ile yerel $\sigma_{\max}$, $\sigma_m$, $\varepsilon_a$ ve SWT ömrünü bulun.
İpucu
Önce $S_{\max}$ ile çevrimsel eğriden $\sigma_{\max}$, sonra $\Delta S = 300$ ile Masing dalından $\Delta\sigma$; $\sigma_m = \sigma_{\max} - \Delta\sigma/2$.
Çözümü göster
Neuber: $\sigma_{\max} = 383{,}6$, $\sigma_a = 260{,}1$, $\sigma_m = 123{,}4$ MPa, $\varepsilon_a = 0{,}00158$, SWT $N_f = 1{,}7\times10^5$. Glinka: $\sigma_{\max} = 357{,}1$, $\sigma_m = 108{,}6$ MPa, $\varepsilon_a = 0{,}00145$, $N_f = 2{,}8\times10^5$. Elastik hesapta yerel ortalama gerilme $K_f S_m = 2\times150 = 300$ MPa olurdu; ilk yükteki akma onu 110–125 MPa'ya indiriyor.
7. Sık yapılan hatalar
- $K_t$, $K_f$ ve $K$'yı karıştırmak. İlk ikisi boyutsuz oranlar, üçüncüsü MPa√m (Tablo 7.1).
- Çentik kökü akarken $K_f S$'yi gerilme gibi kullanmak. Neuber/Glinka gerekir.
- İlk yüklemede Masing dalını, aralıkta çevrimsel eğriyi kullanmak. Sıra tersidir.
- Nominal kesit akarken bu kuralları kullanmak. Kurallar nominal elastik davranış içindir.
- Hangi K'nın (Kt ya da Kf) kullanıldığını yazmamak. Sonuç 1,5 kata kadar değişebilir.
8. Terimler
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Tanım |
|---|---|---|---|---|
| gerilme yığılma katsayısı | theoretical stress concentration factor | Kt | — | Elastik yerel gerilmenin nominal gerilmeye oranı; yalnız geometri ve yükleme türüne bağlıdır. |
| yorulma çentik faktörü | fatigue notch factor | Kf | — | Çentiksiz yorulma dayanımının çentikli dayanıma oranı; 1 ≤ Kf ≤ Kt. Malzemeye ve ömre bağlıdır. |
| çentik duyarlılığı | notch sensitivity | q | — | q = (Kf − 1)/(Kt − 1); Peterson: q = 1/(1 + α/r). |
| Neuber kuralı | Neuber’s rule | σε = (KS)²/E | MPa | Çentik kökünde gerilme ve genleme yığılmalarının çarpımının Kt²’ye eşit kaldığı kabulü; tutucu. |
| Glinka kuralı (eşdeğer şekil değiştirme enerjisi) | Glinka’s rule (equivalent strain energy density) | — | MPa | Çentik kökündeki şekil değiştirme enerjisi yoğunluğunun elastik çözümdekiyle aynı kaldığı kabulü; Neuber’den küçük genleme verir. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalAlüminyum delik
Alüminyum bir levhada $r = 2$ mm'lik bir çentik, $K_t = 2{,}5$. $q$ ve $K_f$?
İpucu
Alüminyum için $\alpha \approx 0{,}635$ mm.
Çözümü göster
$q = 1/(1 + 0{,}635/2) = 0{,}759$; $K_f = 1 + 0{,}759\times1{,}5 = 2{,}14$.
Alıştırma 2OrtaSayısalKeskin çentik
$\sigma_u = 900$ MPa çelikte $r = 0{,}3$ mm, $K_t = 3{,}0$. $K_f$? Örnek 7.1.1 ile karşılaştırın.
İpucu
$\alpha = 0{,}114$ mm.
Çözümü göster
$q = 1/(1 + 0{,}114/0{,}3) = 0{,}725$, $K_f = 2{,}45$. $K_t$ artsa da küçük yarıçap duyarlılığı düşürdü.
Alıştırma 3OrtaKavramsalHangi kural?
İnce bir sacda delik kenarı ile kalın bir milin çevresel kanalı için Neuber mi, doğrusal kural mı daha gerçekçidir? Tasarımda hangisini seçersiniz?
İpucu
Gerilme durumu: düzlem gerilme mi, düzlem genleme mi?
Çözümü göster
İnce sac düzlem gerilmeye yakın: Neuber iyi sonuç verir. Kalın parçada kök düzlem genlemeye yaklaşır; gerçek değer Neuber ile doğrusal kural arasında, Glinka'ya yakın olabilir. Tasarımda tutucu olduğu için çoğu zaman Neuber seçilir.
Özet
- $K_t$ geometri, $K_f$ geometri + malzeme + ömür; $K_f = 1 + q(K_t - 1)$, $q$ Peterson ya da Neuber ile.
- Çentik kökü akarken: Neuber $\sigma\varepsilon = (KS)^2/E$, Glinka eşit enerji, doğrusal kural $\varepsilon = KS/E$.
- Sıralama Neuber > Glinka > doğrusal; ilk yük çevrimsel eğriyle, aralık Masing dalıyla.
- Yerel değerlerle ε–N (SWT/Morrow) kullanılır.
Sonraki derste en yaygın çentikli yapı detayını, kaynaklı birleşimleri ele alıyoruz.
Kaynaklar
- SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §7.1 Kt (s. 187–190), §7.2 Kf ve q, Denk. 7.7–7.11 (s. 196–199), §7.3 Neuber, Glinka, doğrusal kural (s. 212–218), §7.3.5 örnek (s. 218–226); Tablo A.2
- Dowling: N. E. Dowling, Mechanical Behavior of Materials: Engineering Methods for Deformation, Fracture, and Fatigue, 4. baskı, Pearson, 2013. — Çentikli parçalarda yerel genleme yaklaşımı için tamamlayıcı okuma