Akademik / MMI 569 / Hafta 1 / Hafta 1 · 1.2

Hafta 1 · Ders 1.2 · ~70 dk

Yük çevrimi parametreleri: σa, σm, Δσ, R ve A

Tekrarlı bir yükü yorulma hesabına sokmak için önce onu sayılarla tarif etmemiz gerekir. Bu derste sabit genlikli bir çevrimi tanımlayan yedi büyüklüğü, aralarındaki ilişkileri, çevrim ile tersinme farkını ve bu büyüklüklerin gerçek parçalarda nasıl hesaplandığını öğreniyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • $\sigma_{\max}$, $\sigma_{\min}$, $\sigma_a$, $\sigma_m$, $\Delta\sigma$, $R$ ve $A$'yı tanımlamak; herhangi ikisi verildiğinde diğerlerini hesaplamak
  • $A = (1-R)/(1+R)$ ilişkisini türetmek; $R = -1$, $R = 0$, $R > 1$ ve $R \to -\infty$ gibi özel durumları yorumlamak
  • Genlik ile aralığı ($\sigma_a = \Delta\sigma/2$), çevrim ile tersinmeyi ($N_f$ ve $2N_f$) karıştırmadan kullanmak
  • İnce cidarlı kap ve eğilme ile eksenel yük taşıyan dönen mil gibi parçalarda yükten gerilme çevrimini hesaplamak
  • Değişken genlikli yükte tek bir $R$ tanımlanamayacağını göstermek; tepe ve çukurları tersinme noktası olarak işaretlemek
  • Yük oranı ile gerilme oranının ne zaman aynı, ne zaman farklı olduğunu (ön yük, kalıntı gerilme, birleşik yükler) açıklamak

Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi

  • Çıktı 1. Yorulma mekanizmaları ve tasarım esasları konusunda bilgi sahibi olmak — tekrarlı yükün tanımı, bütün yorulma yöntemlerinin ortak girdisidir; bu dersteki hesaplar Çıktı 4'ün (yorulma hesabı) ilk adımıdır.
Hafta
Hafta 1 · Giriş ve tanımlar
Çıktılar
Çıktı 1
Süre
~70 dk
Ön koşul
Ders 1.1 — yorulma nedir, Mukavemet: eksenel, eğilme ve basınç gerilmeleri (bölüm 2'de hatırlatılır)
Kitap
SFSF §4.1.1 Yorulma yüklemesi, Denk. 4.1–4.2 (s. 59–62)

1. Neden öğreniyoruz? Aynı en büyük gerilme, farklı tehlike

İki parçayı karşılaştıralım. Birincisi, sabit bir eğilme momenti altında dönen bir mil: yüzeyindeki bir nokta her devirde +200 MPa ile −200 MPa arasında gidip geliyor. İkincisi, her çalışmada sıfırdan basınçlanan bir hidrolik kap: cidarındaki çevre gerilmesi her çevrimde 0 ile +200 MPa arasında değişiyor. İkisinde de en büyük gerilme 200 MPa. Statik hesap iki parçayı eşit görür.

Yorulma için ise iki parça çok farklıdır. Milde gerilme her çevrimde 400 MPa'lık bir aralığı tarar; kapta yalnız 200 MPa'lık. Wöhler'in demiryolu akslarıyla vardığı sonuç tam da budur: yorulmada gerilmenin değişim aralığı en büyük gerilmeden daha önemlidir [SFSF, §1.3, s. 5]. Öte yandan kaptaki gerilme hep çekmedir; bu çekme ortalaması da çatlak açılmasını kolaylaştırır. Hangisinin daha tehlikeli olduğunu söyleyebilmek için çevrimi tek bir sayıyla değil, en az iki bağımsız büyüklükle tarif etmemiz gerekir. Bu ders o büyüklükleri tanımlıyor; Hafta 4'te ortalama gerilmenin ömre etkisini nicel olarak hesaplayacağız.

2. Ön bilgiler: yükten gerilmeye

Yorulma parametrelerini hesaplamak için önce yükün parçada oluşturduğu gerilmeyi bulmamız gerekir. Bu derste üç temel bağıntı yeterli olacak. Hepsi doğrusal elastik davranış ve basit geometri kabulüne dayanır; çentik etkisi yoktur (o, Hafta 7'nin konusu).

  • Eksenel yük. Kesit alanı $A$ olan bir çubukta $F$ kuvveti $\sigma = F/A$ normal gerilmesi oluşturur. Dolu dairesel kesitte $A = \pi d^2/4$, dolayısıyla $\sigma = 4F/(\pi d^2)$.
  • Eğilme. $M$ momenti, tarafsız eksenden $y$ uzaklıktaki noktada $\sigma = My/I$ gerilmesi oluşturur. En büyük değer dış lifte ($y = c$) çıkar. Dolu dairesel kesitte $I = \pi d^4/64$, $c = d/2$ olduğundan $\sigma_b = 32M/(\pi d^3)$.
  • İç basınçlı ince cidarlı silindir. Yarıçapı $r$, et kalınlığı $t$ olan ve $r/t$ oranı yaklaşık 10'dan büyük bir silindirde iç basınç $p$, cidarda çevre (teğetsel) gerilmesi $\sigma_\theta = pr/t$ ve kapalı uçlarda eksenel gerilme $\sigma_x = pr/(2t)$ oluşturur. Çevre gerilmesi eksenel gerilmenin iki katıdır.

Doğrusal elastik bölgede gerilme yükle orantılıdır ve farklı yüklerin gerilmeleri toplanabilir (süperpozisyon). Bu kurs boyunca çekme gerilmesi pozitif, basma gerilmesi negatif alınır. Bu işaret kuralı keyfî değildir: aşağıda göreceğimiz $R$ ve $A$ oranları ancak işaretli gerilmelerle anlamlıdır.

Kaynak notu

Gösterim notu: S mi, σ mı?

Ders kitabımız nominal gerilmeleri $S$ ile ($S_a$, $S_m$, $S_{\max}$, $S_{\min}$, $\Delta S$), yerel gerilmeleri $\sigma$ ile gösterir [SFSF, §4.1.1, s. 59–61]. Hafta 1–6'da düz numune ve basit parçalarla çalıştığımız için nominal ve yerel gerilme aynıdır ve yalnız $\sigma$ kullanıyoruz. Hafta 7'de çentiklerle birlikte $S$ (nominal) ve $\sigma$ (yerel) ayrımına geçeceğiz. Kitapta bir bağıntıyı ararken $\sigma_a \leftrightarrow S_a$ karşılığını aklınızda tutun.

3. Sabit genlikli çevrim ve tanımlar

En basit tekrarlı yük, her çevrimin bir öncekinin aynısı olduğu sabit genlikli yüklemedir (Şekil 1.4). Gerçek parçaların yükleri çoğunlukla böyle değildir; ama malzemelerin yorulma özellikleri sabit genlikli deneylerle ölçülür ve bazı hizmet yükleri (dönen mil, basınçlanan kap) gerçekten sabit genlikliye yakındır [SFSF, §4.1.1, s. 59].

Sabit genlikli yüklemede gerilme–zaman sinyali ve parametrelerOrtalaması sıfırdan büyük bir sinüs dalgası. Yatay kesikli çizgiler σmax, σm ve σmin düzeylerini, ayrı bir çizgi σ = 0 eksenini gösterir. Dikey oklar: σm'den σmax'a σa (gerilme genliği), σmin'den σmax'a Δσ (gerilme aralığı). İki ardışık tepe arası bir çevrimdir. Tepe ve çukurlar 1'den 5'e numaralandırılmış tersinme noktalarıdır; bir çevrim iki tersinme içerir.σzaman t0σmax​σm​σmin​12345σa​Δσ = 2σa​1 çevrim = 2 tersinmeNumaralı daireler: tersinme noktaları (tepe ve çukurlar)

Şekli yatay kaydırabilirsiniz.

Şekil 1.4. Sabit genlikli yükte gerilme–zaman sinyali. $\sigma_m \ne 0$ olduğuna dikkat: ortalama çizgisi $\sigma = 0$ ekseninden ayrıdır. Bir çevrim iki ardışık tepe arasındadır ve iki tersinme içerir.

Bir çevrimde gerilmenin ulaştığı cebirsel olarak en büyük değer en büyük gerilme $\sigma_{\max}$, en küçük değer en küçük gerilme $\sigma_{\min}$'dir. “Cebirsel olarak” sözü önemlidir: −150 MPa, −50 MPa'dan küçüktür. Bu iki uç değerden üç büyüklük daha tanımlanır [SFSF, Denk. 4.1, s. 61]:

$$ \sigma_a = \frac{\sigma_{\max} - \sigma_{\min}}{2}, \qquad \sigma_m = \frac{\sigma_{\max} + \sigma_{\min}}{2}, \qquad \Delta\sigma = \sigma_{\max} - \sigma_{\min} = 2\sigma_a $$
  • Gerilme genliği $\sigma_a$ (stress amplitude, alternating stress; MPa): gerilmenin ortalama etrafında salındığı yarı aralık. Tanımı gereği her zaman pozitiftir.
  • Ortalama gerilme $\sigma_m$ (mean stress; MPa): salınımın merkezi. İşaretlidir: çekme ortalaması pozitif, basma ortalaması negatif.
  • Gerilme aralığı $\Delta\sigma$ (stress range; MPa): uçtan uca değişim, genliğin iki katı. Kaynaklı yapıların tasarımında ve çatlak ilerlemesinde ($\Delta K$) temel değişken aralıktır; malzeme S–N ve ε–N bağıntılarında ise genlik kullanılır. Bu yüzden hangisinin kastedildiğini her seferinde kontrol etmek gerekir.

Ters yönden de yazılabilir:

$$ \sigma_{\max} = \sigma_m + \sigma_a, \qquad \sigma_{\min} = \sigma_m - \sigma_a $$

Bu bağıntılar bize önemli bir şey söyler: sabit genlikli bir çevrim iki bağımsız büyüklükle tamamen belirlenir. $(\sigma_{\max}, \sigma_{\min})$ çifti ya da $(\sigma_a, \sigma_m)$ çifti aynı bilgiyi taşır. Yorulmada fiziksel olarak en anlamlı çift $(\sigma_a, \sigma_m)$'dir: genlik hasarın asıl sürücüsüdür, ortalama ise onu düzelten ikincil etkendir.

Dört soru · Genlik, ortalama ve aralık tanımları

Nereden geliyor?

Deney düzeninden. Bir yorulma makinesi gerilmeyi bir ortalama değer etrafında belirli bir genlikle salındırır; deney sonuçları da bu iki ayar değeriyle kaydedilir [SFSF, §4.1.1–4.1.2, s. 59–65]. Tanımlar bir türetme değil, sinüs biçimli bir sinyalin merkez ve yarı yüksekliğinin adlandırılmasıdır; dalga biçimi sinüs olmasa da (üçgen, kare) yalnız uç değerlere dayandığı için geçerlidir.

Ne zaman kullanılır?

Her sabit genlikli çevrim için. Gerilme yerine yük, moment, tork, şekil değiştirme ya da gerilme şiddet faktörü için de aynı tanımlar kullanılır: $\varepsilon_a = \Delta\varepsilon/2$, $\Delta K = K_{\max} - K_{\min}$ [SFSF, §4.1.1, s. 62]. Değişken genlikli yükte ise bir çevrimin uçları önce çevrim sayımıyla belirlenmelidir (bölüm 6).

Nasıl uygulanır?

(1) Parçadaki kritik noktayı seçin. (2) Bu noktada yükün iki uç durumu için gerilmeyi işaretiyle hesaplayın. (3) Büyük olanı $\sigma_{\max}$, küçük olanı $\sigma_{\min}$ yapın. (4) Tanımlarla $\sigma_a$, $\sigma_m$, $\Delta\sigma$'yı, sonra oranları bulun.

Sonuç ne anlama gelir?

$\sigma_a$ ve $\sigma_m$, Hafta 4'ün S–N yönteminin doğrudan girdileridir. Sonuçların güvenilirliği yalnız gerilme hesabının doğruluğuna bağlıdır; tanımların kendisinde belirsizlik yoktur. Ancak işaret hatası (basmayı pozitif almak) ortalamanın işaretini değiştirir ve Hafta 4'te ömrü bir mertebe yanlış tahmin ettirebilir.

4. Gerilme oranı R ve genlik oranı A

Çevrimin “biçimini” büyüklüğünden bağımsız olarak tarif etmek için iki boyutsuz oran kullanılır [SFSF, Denk. 4.2, s. 61]:

$$ R = \frac{\sigma_{\min}}{\sigma_{\max}}, \qquad A = \frac{\sigma_a}{\sigma_m} $$

Gerilme oranı $R$ özellikle deney koşullarını ve çatlak ilerleme verisini tarif ederken, genlik oranı $A$ ise $\sigma_a$–$\sigma_m$ diyagramlarında kullanılır. İkisi aynı bilgiyi taşır ve birbirine çevrilebilir.

A ile R arasındaki ilişki ve σa, R'den uç değerler

$\sigma_{\min} = R\,\sigma_{\max}$ yazıp tanımlara koyalım:

$$ \sigma_a = \frac{\sigma_{\max}(1-R)}{2}, \qquad \sigma_m = \frac{\sigma_{\max}(1+R)}{2} $$

Oranlarını alınca $\sigma_{\max}$ sadeleşir:

$$ A = \frac{\sigma_a}{\sigma_m} = \frac{1-R}{1+R} \qquad\Longleftrightarrow\qquad R = \frac{1-A}{1+A} $$

İkinci biçim, birinci denklemin $R$'ye göre çözülmesidir: $A(1+R) = 1-R \Rightarrow R(A+1) = 1-A$. Aynı ilk satırdan, $\sigma_a$ ve $R$ biliniyorsa uç değerler ve ortalama da bulunur:

$$ \sigma_{\max} = \frac{2\sigma_a}{1-R}, \qquad \sigma_{\min} = \frac{2\sigma_a R}{1-R}, \qquad \sigma_m = \sigma_a\,\frac{1+R}{1-R} \qquad (R \ne 1) $$

Kontrol: $R = -1$ için $\sigma_{\max} = \sigma_a$, $\sigma_{\min} = -\sigma_a$, $\sigma_m = 0$; $R = 0$ için $\sigma_{\max} = 2\sigma_a$, $\sigma_m = \sigma_a$. Her ikisi de beklenen sonuçtur. $R > 1$ için $1 - R < 0$ olduğundan $\sigma_{\max}$ negatif çıkar: basma–basma çevrimi.

Tablo 1.6 ve Şekil 1.5, mühendislikte sık karşılaşılan yükleme biçimlerini özetliyor.

Tablo 1.6 — Tipik yükleme durumları (σa > 0 kabulüyle)
DurumKoşul$R$$A$Örnek
Tam tersinir$\sigma_{\min} = -\sigma_{\max}$, $\sigma_m = 0$−1∞Sabit moment altında dönen mil; çoğu malzeme deneyi
Sıfırdan çekmeli$\sigma_{\min} = 0$01Sıfırdan basınçlanan kap, dişli diş dibi
Çekme–çekme$0 < \sigma_{\min} < \sigma_{\max}$0 ile 1 arası0 ile 1 arasıÖn yüklü cıvata, sürekli basınçlı boru
Çekme ağırlıklı değişken$\sigma_{\min} < 0 < \sigma_{\max}$, $\sigma_m > 0$−1 ile 0 arası1'den büyükEksenel çekmeli dönen mil
Basma ağırlıklı değişken$\sigma_{\min} < 0 < \sigma_{\max}$, $\sigma_m < 0$−1'den küçük−1'den küçükAraç süspansiyon bileşenleri (SFSF'deki süspansiyon kaydı basma ortalamalıdır, s. 62)
Sıfırdan basmalı$\sigma_{\max} = 0$→ −∞−1Her çevrimde sıfırdan bastırılan pres ayağı
Basma–basma$\sigma_{\min} < \sigma_{\max} < 0$1'den büyük−1 ile 0 arasıSürekli basma altındaki kolon ayağı ya da makine ayağı
Statik$\sigma_a = 0$10Yorulma değil; sabit yük
Gerilme oranı R ve genlik oranı A'ya göre altı tipik yüklemeAltı küçük grafik, her birinde σ = 0 ekseni ve bir sinüs dalgası: (a) tam tersinir R = −1, A = ∞; (b) sıfırdan çekmeli R = 0, A = 1; (c) çekme–çekme R = 0,5, A = 1/3; (d) çekme ağırlıklı R = −0,5, A = 3; (e) sıfırdan basmalı R → −∞, A = −1; (f) basma–basma R = 3, A = −0,5.(a) Tam tersinirR = −1 · A = ∞t0(b) Sıfırdan çekmeliR = 0 · A = 1t0(c) Çekme–çekmeR = 0,5 · A = 1/3t0(d) Çekme ağırlıklıR = −0,5 · A = 3t0(e) Sıfırdan basmalıR → −∞ · A = −1t0(f) Basma–basmaR = 3 · A = −0,5t0

Şekli yatay kaydırabilirsiniz.

Şekil 1.5. Altı tipik yükleme. Yeşil kesikli çizgi ortalama gerilmeyi gösterir. (e) ve (f)'de bütün çevrim basma bölgesindedir; (f)'de $|\sigma_{\min}| > |\sigma_{\max}|$ olduğu için $R > 1$ çıkar.

Oranları geometrik olarak görmenin en iyi yolu, yatay ekseninde $\sigma_m$, dikey ekseninde $\sigma_a$ bulunan düzlemdir (Şekil 1.6). Her sabit genlikli çevrim bu düzlemde bir noktadır. Aynı $R$'ye sahip bütün çevrimler başlangıçtan geçen bir doğru üzerindedir ve bu doğrunun eğimi $A$'dır. Hafta 4'te bu düzleme sabit ömür eğrileri (Goodman, Gerber, Soderberg) çizeceğiz; düzlemin adı o zaman Haigh diyagramı olacak.

Ortalama gerilme–genlik düzleminde sabit R doğrularıYatay eksen ortalama gerilme σm (solda basma, sağda çekme), dikey eksen gerilme genliği σa. Başlangıçtan çıkan doğrular sabit R değerlerini gösterir: dikey eksen R = −1, 45 derece sağ doğru R = 0, daha yatık sağ doğru R = 0,5, dik sağ doğru R = −0,5, 45 derece sol doğru R → −∞, sol yatık doğru R = 3; yatay eksen R = 1 statik yüktür. Her doğrunun eğimi A = σa/σm'dir. Örnek 1.2.1'in noktası σm = 100, σa = 150 MPa'da işaretli.σm​ (MPa)σa​ (MPa)basmaçekme0−200−100100200100200R = 0A = 1R = 0,5A = 1/3R = −0,5A = 3R → −∞A = −1R = 3A = −0,5R = −1 (A = ∞)R = 1 (statik, A = 0)Örnek 1.2.1: σm​ = 100, σa​ = 150 MPa, R = −0,2
Şekil 1.6. $\sigma_m$–$\sigma_a$ düzleminde sabit $R$ doğruları. Dikey eksen tam tersinir ($R = -1$), yatay eksen statik ($R = 1$) yüklemedir. Turuncu nokta Çözümlü örnek 1.2.1'in çevrimidir.
Dikkat

R tek başına yetmez

$R$ ve $A$ boyutsuzdur; çevrimin biçimini söyler, büyüklüğünü söylemez. $R = 0$ hem 0–20 MPa hem 0–400 MPa çevrimi için geçerlidir. Bir çevrimi tanımlamak için en az bir gerilme büyüklüğü ($\sigma_a$, $\Delta\sigma$ ya da $\sigma_{\max}$) ile bir oran gerekir. $R$ ile $A$ birlikte verilirse yine eksik kalır, çünkü ikisi aynı bilgidir.

5. Çevrim, tersinme ve frekans

Çevrim (cycle), yük geçmişinin periyodik olarak tekrarlanan en küçük parçasıdır; Şekil 1.4'te iki ardışık tepe arasıdır. Tersinme (reversal) ise yük yönünün değiştiği iki ardışık uç nokta arasındaki yarım çevrimdir. Sabit genlikli yükte

$$ 1\ \text{çevrim} = 2\ \text{tersinme}, \qquad \text{ömür: } N_f\ \text{çevrim} = 2N_f\ \text{tersinme} $$

Bu ayrım ilk bakışta önemsiz görünür, ama kursun en sık yapılan hatalarından birinin kaynağıdır. Hafta 4'teki Basquin bağıntısı ve Hafta 5'teki Coffin–Manson bağıntısı ömrü tersinme sayısı $2N_f$ ile yazar; S–N eğrileri ve tasarım standartları ise genellikle çevrim sayısı $N_f$ verir. Bağıntıda $2N_f$ yerine $N_f$ koymak ömrü doğrudan 2 kat yanlış verir. Aynı ömür için okunan gerilmedeki hata ise $2^{b}$ katıdır; Basquin üssü $b$ çentiksiz parçalarda yaklaşık −0,05 ile −0,2 arasında olduğundan [SFSF, §4.5, s. 84] bu fark yüzde 3 ile 13 arasındadır. Küçük görünen gerilme farkı, ömürde yine 2 kattır. Değişken genlikli yükte bir “çevrim” tanımı belirsizleşir; bu yüzden tersinmeler sayılır [SFSF, §4.1.1, s. 61].

Frekans $f$ (Hz), saniyedeki çevrim sayısıdır ve zamanı çevrime çevirir: $N = f\,t$. Dönen bir milde her devir bir çevrim olduğundan $f = n/60$ ($n$: dev/dk). Oda sıcaklığında, korozif olmayan ortamda ve numunede ısınma yokken, yaklaşık 200 Hz'e kadar frekansın birçok yapı metalinin S–N davranışına etkisi küçüktür; yüksek sıcaklık ve korozif ortamda ise bu artık geçerli değildir [SFSF, §4.4.4, s. 82–83].

6. Değişken genlikli yük: tek bir R yoktur

Gerçek parçaların büyük çoğunluğu değişken genlikli yük görür: bir uçağın kalkış–uçuş–iniş döngüsü, bir kamyon şasisinin yol kaydı, bir köprü kirişinin üzerinden geçen farklı ağırlıktaki taşıtlar [SFSF, §4.1.1, Şekil 4.1, s. 59–60]. Böyle bir kayda yük spektrumu ya da yük geçmişi denir (Şekil 1.7).

Değişken genlikli bir yük geçmişi ve tersinme noktalarıDüzensiz bir gerilme–zaman kaydı. Yönün değiştiği her tepe ve çukur numaralı bir tersinme noktasıdır (1'den 12'ye). Kayıt boyunca genlik ve ortalama sürekli değiştiği için tek bir σa, σm veya R tanımlanamaz; çevrimler Hafta 9'da rainflow sayımıyla ayrıştırılacaktır.σ0zaman t123456789101112

Şekli yatay kaydırabilirsiniz.

Şekil 1.7. Değişken genlikli bir yük geçmişi. Yönün değiştiği her nokta bir tepe ya da çukurdur; ardışık iki uç nokta arası bir tersinmedir. Bu kayıtta genlik de ortalama da sürekli değiştiği için tek bir $\sigma_a$, $\sigma_m$ ya da $R$ yazılamaz.

Değişken genlikli bir kayıtta yorulma açısından önemli olan bilgi, yükün zamanla nasıl değiştiği değil, tepe ve çukurların sırası ve değerleridir. İki uç nokta arasındaki ara değerler, yön değişmediği sürece hasara katkı vermez. Bu yüzden ilk işlem kaydı yalnız uç noktalara indirgemektir. İkinci işlem, bu uç noktalardan çevrimleri ayıklamaktır: çevrim sayımı. En yaygın yöntem olan rainflow (yağmur akışı) sayımı, kaydı her birinin kendi genliği ve ortalaması olan çevrimlere böler; böylece her çevrime bu dersin tanımları uygulanabilir [SFSF, §9.5, s. 281–291]. Bunu Hafta 9'da ayrıntılı göreceğiz.

7. Yük oranı ile gerilme oranı her zaman aynı mıdır?

Tanımlar gerilme yerine yük için de yazılabilir ve kitap da bunu belirtir [SFSF, §4.1.1, s. 62]. Doğrusal elastik bir parçada tek bir yük etkiyorsa gerilme yükle orantılıdır; orantı katsayısı oranlarda sadeleşir ve yük oranı ile gerilme oranı aynıdır. Ama şu dört durumda değildir; hepsine ilerleyen haftalarda döneceğiz:

  • Farklı kaynaklı yüklerin birleşimi. Sabit bir eksenel kuvvet ile dönen eğilme birlikte etkiyorsa, kritik noktadaki gerilme çevriminin oranı her iki yükün oranından farklıdır (Çözümlü örnek 1.2.4).
  • Ön yük. Ön yüklü bir cıvatada dış yük 0 ile $F_e$ arasında değişse bile cıvata gerilmesi ön yükün çevresinde küçük bir genlikle salınır; cıvatanın $R$'si 1'e yakındır (Alıştırma 6).
  • Kalıntı gerilme. Kalıntı gerilme genliği değiştirmez ama ortalamaya eklenir; üstelik çevrimsel yükte gevşeyebilir (Hafta 8).
  • Yerel plastik şekil değiştirme. Çentik dibinde yerel akma olursa yerel gerilme artık yükle orantılı değildir; yerel ortalama gerilme nominal ortalamadan farklı çıkar (Hafta 7).

8. Etkileşimli araç: yük–zaman sinyali

Aşağıdaki araçta iki girdiyle bir sabit genlikli çevrim tanımlayın ve bütün parametrelerin nasıl değiştiğini izleyin. Sol grafikte sinyal, uç ve ortalama çizgileri, numaralı tersinme noktaları; sağ grafikte çevrimin $\sigma_m$–$\sigma_a$ düzlemindeki yeri ve üzerinde bulunduğu sabit $R$ doğrusu görünür. Hesaplar bu sayfadaki tanımlarla yapılır ve doğrulama testleri ders kaynağının doğrulama kaydında yer alır.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

Şunları deneyin:

  • “R = 0” düğmesine basın, sonra σmax'ı değiştirin. Sağ grafikteki nokta hep aynı doğru üzerinde kayıyor: $R$ sabit, büyüklük değişiyor.
  • Girdi biçimini “σa ve σm” yapın; σa'yı sabit tutup σm'yi basmadan çekmeye kaydırın. Yükleme türünün adı ve $R$, $\sigma_m = 0$'da $-1$'den geçer; $\sigma_m = -\sigma_a$'da $R \to -\infty$ olur.
  • “Basma–basma” durumunda $R$'nin neden 1'den büyük çıktığını tablodaki $\sigma_{\min}/\sigma_{\max}$ değerinden kontrol edin.
  • “σa ve R” biçiminde $R$'yi 0,9'a yaklaştırın: aynı genlik için ortalama ve en büyük gerilme hızla büyür.

9. Çözümlü örnekler

İlk iki örnek tanımları kullanmayı, son ikisi gerçek parçalarda gerilme çevrimini kurmayı gösterir. Her örnekten sonra benzer bir problemi kendiniz çözün.

Çözümlü örnek 1.2.1Uç değerlerden bütün parametrelerTemel

Verilenler

Bir noktadaki gerilme $\sigma_{\max} = 250$ MPa ile $\sigma_{\min} = -50$ MPa arasında sabit genlikle değişiyor.

İstenenler

$\sigma_a$, $\sigma_m$, $\Delta\sigma$, $R$ ve $A$; yükleme türü.

Model ve kabuller

Sabit genlikli çevrim; çekme +, basma −. Tanımlar dalga biçiminden bağımsızdır.

Çözüm

$$ \sigma_a = \frac{250 - (-50)}{2} = 150\ \text{MPa}, \qquad \sigma_m = \frac{250 + (-50)}{2} = 100\ \text{MPa} $$ $$ \Delta\sigma = 250 - (-50) = 300\ \text{MPa}, \qquad R = \frac{-50}{250} = -0{,}2, \qquad A = \frac{150}{100} = 1{,}5 $$

Kontrol: $A = (1-R)/(1+R) = 1{,}2/0{,}8 = 1{,}5$ ✓. $\sigma_{\min} < 0 < \sigma_{\max}$ ve $\sigma_m > 0$ olduğundan yükleme çekme ağırlıklı değişkendir.

Birim kontrolü

$\sigma_a$, $\sigma_m$, $\Delta\sigma$: MPa; $R$ ve $A$: MPa/MPa, boyutsuz.

Fiziksel yorum

Çevrimin büyük kısmı çekmededir; 100 MPa'lık çekme ortalaması, aynı genlikteki tam tersinir bir çevrime göre ömrü kısaltır (Hafta 4). Noktanın $\sigma_m$–$\sigma_a$ düzlemindeki yeri Şekil 1.6'da işaretlidir.

Benzer problem · Başka bir çevrim

$\sigma_{\max} = 180$ MPa, $\sigma_{\min} = -120$ MPa için $\sigma_a$, $\sigma_m$, $\Delta\sigma$, $R$, $A$'yı bulun ve yükleme türünü söyleyin. Sonucu araçla kontrol edin.

İpucu

Önce $\sigma_a$ ve $\sigma_m$'yi bulun; $A$'yı iki yoldan (tanım ve $R$'den) hesaplayıp karşılaştırın.

Çözümü göster

$\sigma_a = 150$ MPa, $\sigma_m = 30$ MPa, $\Delta\sigma = 300$ MPa, $R = -120/180 = -0{,}667$, $A = 150/30 = 5$; kontrol $(1+0{,}667)/(1-0{,}667) = 5$ ✓. Çekme ağırlıklı değişken; ortalama küçük olduğu için tam tersinire yakındır. Örnek 1.2.1 ile aynı genlik ve aralık, ama çok daha küçük ortalama.

Çözümlü örnek 1.2.2Genlik ve oran verilince uç değerlerTemel

Verilenler

Bir deney, $\sigma_a = 120$ MPa ve $R = 0{,}1$ ile yapılacak.

İstenenler

Makineye girilecek $\sigma_{\max}$ ve $\sigma_{\min}$; ayrıca $\sigma_m$ ve $A$.

Model ve kabuller

Türetme kutusundaki bağıntılar; $R \ne 1$.

Çözüm

$$ \sigma_{\max} = \frac{2\sigma_a}{1-R} = \frac{2 \cdot 120}{0{,}9} = 266{,}7\ \text{MPa}, \qquad \sigma_{\min} = R\,\sigma_{\max} = 26{,}7\ \text{MPa} $$ $$ \sigma_m = \sigma_a\,\frac{1+R}{1-R} = 120 \cdot \frac{1{,}1}{0{,}9} = 146{,}7\ \text{MPa}, \qquad A = \frac{1-R}{1+R} = \frac{0{,}9}{1{,}1} = 0{,}818 $$

Kontrol: $(266{,}7 - 26{,}7)/2 = 120$ ✓.

Birim kontrolü

$(1-R)$ ve $(1+R)$ boyutsuz; $\sigma_{\max}$, $\sigma_{\min}$, $\sigma_m$ $\sigma_a$ ile aynı birimde (MPa).

Fiziksel yorum

Küçük bir pozitif $R$ bile ortalamayı genlikten büyük yapar: $\sigma_m/\sigma_a = 1/A = 1{,}22$. Çatlak ilerleme deneyleri çoğunlukla bu tür pozitif $R$ değerleriyle yapılır; çünkü çatlak yüzeylerinin basmada birbirine çarpmasından kaçınılır (Hafta 6).

Benzer problem · Negatif R ile

$\sigma_a = 90$ MPa ve $R = -0{,}5$ için $\sigma_{\max}$, $\sigma_{\min}$, $\sigma_m$ ve $A$'yı bulun.

İpucu

$1 - R = 1{,}5$ ve $1 + R = 0{,}5$.

Çözümü göster

$\sigma_{\max} = 180/1{,}5 = 120$ MPa, $\sigma_{\min} = -0{,}5 \cdot 120 = -60$ MPa, $\sigma_m = 90 \cdot 0{,}5/1{,}5 = 30$ MPa, $A = 1{,}5/0{,}5 = 3$. Kontrol: $(120 + 60)/2 = 90$ ✓.

Çözümlü örnek 1.2.3Hidrolik akümülatör: basınç çevriminden gerilme çevrimiUygulama

Verilenler

İnce cidarlı silindirik bir akümülatör: iç yarıçap $r = 100$ mm, et kalınlığı $t = 8$ mm, uçları kapalı. Her çalışma çevriminde iç basınç $p_{\min} = 2$ MPa ile $p_{\max} = 18$ MPa arasında değişiyor (Şekil 1.8). Saatte 30 çevrim, günde 16 saat, yılda 300 gün çalışılıyor. Değerler temsilîdir.

İstenenler

(a) Cidardaki çevre gerilmesinin $\sigma_{\max}$, $\sigma_{\min}$, $\sigma_a$, $\sigma_m$, $\Delta\sigma$, $R$, $A$ değerleri. (b) Eksenel gerilmenin aynı parametreleri. (c) 20 yıldaki çevrim sayısı.

Model ve kabuller

İnce cidar kabulü: $r/t = 100/8 = 12{,}5$, 10'dan büyük ✓. Gerilmeler cidar kalınlığı boyunca sabit kabul edilir. İç yarıçap kullanmak gerilmeyi orta yarıçapa ($r_o = 104$ mm) göre yaklaşık yüzde 4 küçük verir; hesap burada iç yarıçapla, kaynaklar ve nozullar gibi süreksizlikler yok sayılarak yapılmıştır. Malzeme doğrusal elastik.

Çözüm

(a) Çevre gerilmesi $\sigma_\theta = pr/t = p \cdot 100/8 = 12{,}5\,p$:

$$ \sigma_{\max} = 12{,}5 \cdot 18 = 225\ \text{MPa}, \qquad \sigma_{\min} = 12{,}5 \cdot 2 = 25\ \text{MPa} $$ $$ \sigma_a = 100\ \text{MPa}, \quad \sigma_m = 125\ \text{MPa}, \quad \Delta\sigma = 200\ \text{MPa}, \quad R = \frac{25}{225} = 0{,}111, \quad A = \frac{100}{125} = 0{,}8 $$

(b) Eksenel gerilme $\sigma_x = pr/(2t) = 6{,}25\,p$: $\sigma_{\max} = 112{,}5$, $\sigma_{\min} = 12{,}5$, $\sigma_a = 50$, $\sigma_m = 62{,}5$, $\Delta\sigma = 100$ MPa; $R = 0{,}111$, $A = 0{,}8$ — oranlar aynı, büyüklükler yarı.

(c) $N = 30 \times 16 \times 300 \times 20 = 2{,}88 \times 10^6$ çevrim.

Birim kontrolü

$[\text{MPa}]\cdot[\text{mm}]/[\text{mm}] = $ MPa ✓. $R$ basınç oranıyla aynı çıktı: $2/18 = 0{,}111$ ✓ (doğrusal elastik, tek yük).

Fiziksel yorum

Çevre gerilmesinin genliği eksenel gerilmenin iki katıdır; bu yüzden kritik doğrultu çevre doğrultusudur. Yorulma çatlakları en büyük asal çekme gerilmesine dik büyüdüğü için böyle bir kapta beklenen çatlak eksen doğrultusundadır (boyuna çatlak). 20 yılda yaklaşık $3 \times 10^6$ çevrim, Örnek 1.1.1'deki aksın aksine sınırlı ömürlü tasarım bölgesindedir; bu bir sonuç değil, Hafta 4'te S–N eğrisiyle kontrol edeceğimiz bir sorudur. Pozitif ortalama gerilme ($\sigma_m > \sigma_a$) ömrü kısaltan yöndedir.

İnce cidarlı silindirde çevre gerilmesi ve basınç çevrimiSolda ince cidarlı silindirin kesiti: iç yarıçap r, et kalınlığı t, iç basınç p ve cidardaki çevre (teğetsel) gerilmesi σθ = p r / t. Sağda basıncın zamana göre değişimi: her çalışma çevriminde 2 MPa ile 18 MPa arasında yamuk biçimli dalga.prtσθ​σθ​ = p r / tp (MPa)zaman218bir çalışma çevrimi = bir yük çevrimi

Şekli yatay kaydırabilirsiniz.

Şekil 1.8. Örnek 1.2.3: ince cidarlı silindirde çevre gerilmesi $\sigma_\theta = pr/t$ ve her çalışma çevriminde 2–18 MPa arasında değişen iç basınç.

Benzer problem · Aynı kap, sıfırdan basınçlama

Aynı akümülatör bu kez her çevrimde 0'dan 16 MPa'ya basınçlanıyor. Çevre gerilmesi için $\sigma_a$, $\sigma_m$, $R$, $A$'yı bulun ve Örnek 1.2.3 ile karşılaştırın: hangi parametre aynı kaldı, hangisi değişti?

İpucu

$\sigma_\theta = 12{,}5\,p$ katsayısı değişmez.

Çözümü göster

$\sigma_{\max} = 200$ MPa, $\sigma_{\min} = 0$; $\sigma_a = 100$ MPa, $\sigma_m = 100$ MPa, $R = 0$, $A = 1$. Genlik aynı (100 MPa), ortalama 125'ten 100 MPa'ya düştü. Ortalama gerilme ömrü kısaltan yönde etkidiği için bu çevrim, en büyük gerilmesi de daha küçük olduğundan, öncekinden daha az zararlıdır. Ne kadar az olduğunu Hafta 4'te Goodman ve Gerber ile hesaplayacağız.

Çözümlü örnek 1.2.4Eksenel çekme taşıyan dönen milUygulama

Verilenler

Dolu dairesel kesitli bir mil, çapı $d = 40$ mm, sabit bir eğilme momenti $M = 400$ N·m ve sabit bir eksenel çekme kuvveti $F = 60$ kN taşıyarak $n = 1450$ dev/dk ile dönüyor. Değerler temsilîdir.

İstenenler

Yüzeydeki bir noktada $\sigma_{\max}$, $\sigma_{\min}$, $\sigma_a$, $\sigma_m$, $\Delta\sigma$, $R$, $A$; bir saatteki çevrim sayısı.

Model ve kabuller

Moment uzayda sabit doğrultuludur (ör. kayış çekmesi), mil döner. Kesit üzerindeki bir P noktasının tarafsız eksenden uzaklığı $y = c\sin\theta$ olur ve dönme açısı $\theta$ ile değişir (Şekil 1.9). Eğilme gerilmesi P noktasında $\sigma_b \sin\theta$ biçiminde salınır; eksenel gerilme sabittir. Süperpozisyon geçerli (doğrusal elastik), kama yuvası ve omuz gibi çentikler yok.

Çözüm

Eğilme ve eksenel gerilmeler (N ve mm birimleriyle, sonuç MPa):

$$ \sigma_b = \frac{32M}{\pi d^3} = \frac{32 \cdot 400\,000}{\pi \cdot 40^3} = 63{,}66\ \text{MPa}, \qquad \sigma_x = \frac{4F}{\pi d^2} = \frac{4 \cdot 60\,000}{\pi \cdot 40^2} = 47{,}75\ \text{MPa} $$

P noktasındaki gerilme $\sigma_P(\theta) = \sigma_x + \sigma_b \sin\theta$:

$$ \sigma_{\max} = 47{,}75 + 63{,}66 = 111{,}41\ \text{MPa}, \qquad \sigma_{\min} = 47{,}75 - 63{,}66 = -15{,}92\ \text{MPa} $$ $$ \sigma_a = \sigma_b = 63{,}66\ \text{MPa}, \quad \sigma_m = \sigma_x = 47{,}75\ \text{MPa}, \quad \Delta\sigma = 127{,}3\ \text{MPa} $$ $$ R = \frac{-15{,}92}{111{,}41} = -0{,}143, \qquad A = \frac{63{,}66}{47{,}75} = 1{,}333 $$

Her devir bir çevrim olduğundan bir saatte $1450 \times 60 = 87\,000$ çevrim.

Birim kontrolü

$M$ N·mm, $d$ mm: $[\text{N·mm}]/[\text{mm}^3] = $ N/mm² = MPa ✓. $F$ N: $[\text{N}]/[\text{mm}^2] = $ MPa ✓. 400 N·m = 400 000 N·mm dönüşümüne dikkat.

Fiziksel yorum

Dönme, statik bir eğilme momentini tam tersinir bir gerilme çevrimine çevirir: genlik eğilmeden, ortalama eksenel kuvvetten gelir. Bu yüzden iki yükün oranları ayrı ayrı anlamsızdır (moment sabit, kuvvet sabit; ikisinin de “yük oranı” 1'dir), ama noktadaki gerilme oranı $R = -0{,}143$'tür. Ayrıca $A = \sigma_b/\sigma_x = 8M/(Fd)$ çapa bağlıdır: çapı büyütmek eğilme genliğini ($\propto d^{-3}$) eksenel ortalamadan ($\propto d^{-2}$) daha hızlı düşürür. Saatte 87 000 çevrimle bu mil de birkaç ayda $10^8$ mertebesine ulaşır; sonsuz ömür ilkesiyle tasarlanması gerekir.

Sabit eğilme momenti altında dönen milde yüzey noktasının gerilmesiSolda dönen milin kesiti: tarafsız eksen yatay, P noktası θ açısıyla döner, tarafsız eksenden uzaklığı y = c·sin θ. Sağda P noktasındaki eksenel gerilmenin dönme açısına göre değişimi: eksenel kuvvetten gelen sabit σx çevresinde ±σb genlikli sinüs. Her devir bir tam çevrimdir.tarafsız eksenPy = c sin θθω (dönme)sabit M altında kesit (yandan değil, kesit görünüşü)σP​θ (2π = 1 devir = 1 çevrim)0σx​ (eksenel, sabit)σb​σmax​ = σx​ + σb​σmin​ = σx​ − σb​

Şekli yatay kaydırabilirsiniz.

Şekil 1.9. Örnek 1.2.4: sabit moment altında dönen milin kesitinde P noktası ve bu noktadaki gerilmenin dönme açısıyla değişimi. Her devir bir çevrimdir; genlik eğilmeden ($\sigma_b$), ortalama eksenel kuvvetten ($\sigma_x$) gelir.

Benzer problem · Daha kalın mil, daha büyük eksenel kuvvet

Çapı $d = 50$ mm olan bir mil $M = 600$ N·m sabit moment ve $F = 100$ kN eksenel çekme taşıyarak dönüyor. Yüzeydeki noktanın $\sigma_{\max}$, $\sigma_{\min}$, $\sigma_a$, $\sigma_m$, $R$, $A$ değerlerini ve yükleme türünü bulun.

İpucu

$\sigma_b = 32M/(\pi d^3)$ ve $\sigma_x = 4F/(\pi d^2)$; momenti N·mm'ye çevirmeyi unutmayın.

Çözümü göster

$\sigma_b = 32 \cdot 600\,000/(\pi \cdot 50^3) = 48{,}89$ MPa, $\sigma_x = 4 \cdot 100\,000/(\pi \cdot 50^2) = 50{,}93$ MPa. $\sigma_{\max} = 99{,}82$ MPa, $\sigma_{\min} = 2{,}04$ MPa, $\sigma_a = 48{,}89$ MPa, $\sigma_m = 50{,}93$ MPa, $R = 0{,}020$, $A = 0{,}960$. $\sigma_x > \sigma_b$ olduğu için en küçük gerilme de pozitif: çekme–çekme çevrimi, sıfırdan çekmeliye çok yakın.

10. Sık yapılan hatalar

Tablo 1.7 — Karıştırılan kavramlar
HataDoğrusuNeden önemli?
$\sigma_a$ yerine $\Delta\sigma$ kullanmak (ya da tersi)$\sigma_a = \Delta\sigma/2$. Malzeme bağıntıları (Basquin, Coffin–Manson) genlikle; kaynaklı detay eğrileri ve $\Delta K$ aralıkla yazılır.Gerilmede 2 kat hata, ömürde S–N eğiminin tersine bağlı olarak çoğu zaman bir mertebeden büyük hata.
$N_f$ ile $2N_f$'yi karıştırmakBasquin ve Coffin–Manson $2N_f$ (tersinme) ile yazılır; sonuç çevrim olarak istenirse 2'ye bölünür.Ömürde 2 katlık sistematik hata.
Basmayı pozitif almakÇekme +, basma −. $\sigma_m$ ve $R$ işaretlidir.Ortalama gerilmenin işareti değişir; Hafta 4'te zararlı etki yararlı görünür.
Genliği negatif yazmak$\sigma_a \ge 0$ her zaman; işaret ortalamadadır.Bağıntılarda negatif genlik anlamsız sonuç verir.
$\sigma_{\min}$'yi mutlak değerce en küçük gerilme sanmak$\sigma_{\min}$ cebirsel olarak en küçüktür: −200, −40'tan küçüktür.Basma–basma çevriminde $R$ yanlış çıkar ($R > 1$ olmalıdır).
$R$'yi yeterli bilgi sanmak$R$ yalnız biçimi verir; bir büyüklük ($\sigma_a$, $\Delta\sigma$, $\sigma_{\max}$) de gerekir.Problem eksik tanımlanır.
Yük oranını gerilme oranı sanmakAncak tek bir yük ve doğrusal elastik davranışta aynıdır; ön yük, birleşik yük, kalıntı gerilme ve yerel akmada farklıdır.Ön yüklü cıvatada $R$ 0 yerine yaklaşık 0,9 çıkar.
Değişken genlikli kayıt için tek bir $\sigma_a$ ve $R$ yazmakÖnce tepe–çukurlar ayıklanır, sonra çevrimler sayılır (Hafta 9).En büyük ve en küçük değerden tek çevrim kurmak ömrü çok kötümser ya da yanıltıcı verir.

11. Terimler

Bu derste tanıtılan terimler (bütün terimler için terimler sözlüğü)
TürkçeİngilizceSembolBirimTanım
en büyük gerilmemaximum stressσmaxMPaBir çevrimdeki cebirsel olarak en büyük gerilme (işaretiyle). SFSF'de Smax.
en küçük gerilmeminimum stressσminMPaBir çevrimdeki cebirsel olarak en küçük gerilme; basmada negatiftir. SFSF'de Smin.
ortalama gerilmemean stressσmMPaσm = (σmax + σmin)/2. İşaretlidir: çekme ortalaması +, basma ortalaması −. SFSF'de Sm.
gerilme genliği (değişken gerilme)stress amplitude (alternating stress)σaMPaσa = (σmax − σmin)/2 = Δσ/2. Her zaman pozitif (mutlak değer). SFSF'de Sa.
gerilme aralığıstress rangeΔσMPaΔσ = σmax − σmin = 2σa. Kaynaklı yapı tasarımında ve çatlak ilerlemesinde (ΔK) temel değişkendir.
gerilme oranıstress ratioRbirimsizR = σmin/σmax. R = −1 tam tersinir, R = 0 sıfırdan çekmeli, 0 < R < 1 çekme–çekme, R > 1 basma–basma; σmax = 0 iken R → −∞.
genlik oranıamplitude ratioAbirimsizA = σa/σm = (1 − R)/(1 + R). σm = 0 iken A = ∞.
çevrimcycleN—Yük–zaman geçmişinin periyodik olarak tekrarlanan en küçük parçası; sabit genlikte iki tersinmeden oluşur.
tersinme (yarım çevrim)reversal2N—Yükleme yönünün değiştiği iki ardışık uç nokta (tepe–çukur) arasındaki kısım. Sabit genlikte 1 çevrim = 2 tersinme; Basquin ve Coffin–Manson bağıntıları 2Nf ile yazılır.
tam tersinir yüklemefully reversed loadingR = −1—σmin = −σmax, σm = 0. Malzeme yorulma özelliklerinin çoğu bu koşulda ölçülür.
sıfırdan çekmeli yüklemepulsating tension (zero-to-tension)R = 0—σmin = 0, σm = σa; ör. her çalışmada sıfırdan basınçlanan kap.
sabit genlikli yüklemeconstant amplitude loading——Her çevrimde aynı σmax ve σmin. Malzeme özellikleri bu tür deneylerle elde edilir.
değişken genlikli yüklemevariable amplitude loading——Genliği ve ortalaması zamanla değişen yükleme. Tek bir σa, σm, R tanımlanamaz; çevrimler sayılarak ayrıştırılır (Hafta 9).
yük spektrumu (yük geçmişi)load spectrum (load history)——Bir parçanın hizmette gördüğü yüklerin zaman kaydı ya da genlik–tekrar sayısı dağılımı.
tepe ve çukurpeak and valley——Yük–zaman kaydında yönün değiştiği yerel en büyük (tepe) ve en küçük (çukur) noktalar; tersinmeler bu noktalar arasındadır.
çevrim sayımıcycle counting——Değişken genlikli bir kaydı genlik ve ortalaması belli çevrimlere ayırma işlemi; en yaygını rainflow (yağmur akışı) yöntemi (Hafta 9).
frekansfrequencyfHz (çevrim/s)Birim zamandaki çevrim sayısı. Metallerde oda sıcaklığında ve korozif olmayan ortamda yorulma ömrünü genellikle az etkiler; çevrim sayısını hesaplamak için gerekir.

12. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalHangi ikili yeter?

Aşağıdaki çiftlerden hangileri sabit genlikli bir çevrimi tek başına tanımlar? (a) $\sigma_a$ ve $\sigma_m$; (b) $R$ ve $A$; (c) $\Delta\sigma$ ve $R$; (d) $\sigma_{\max}$ ve $A$; (e) $\sigma_m$ ve $R$.

İpucu

İki bağımsız bilgi gerekir ve en az biri bir gerilme büyüklüğü olmalıdır. $R$ ile $A$ birbirinden türetilebiliyor mu?

Çözümü göster

(a) Evet. (b) Hayır: $A = (1-R)/(1+R)$; aynı bilgidir, büyüklük yok. (c) Evet: $\sigma_a = \Delta\sigma/2$, sonra $R$'den uç değerler. (d) Evet: $A$'dan $R$, sonra $\sigma_{\min} = R\sigma_{\max}$. (e) Genellikle evet: $\sigma_a = \sigma_m(1-R)/(1+R)$; ama $R = -1$ (yani $\sigma_m = 0$) özel durumunda genlik belirlenemez.

Alıştırma 2KolaySayısalAralık ve orandan uç değerler

Kaynaklı bir detayda gerilme aralığı $\Delta\sigma = 240$ MPa ve $R = -0{,}25$. $\sigma_a$, $\sigma_{\max}$, $\sigma_{\min}$, $\sigma_m$ ve $A$'yı bulun.

İpucu

Önce $\sigma_a = \Delta\sigma/2$; sonra $\sigma_{\max} = 2\sigma_a/(1-R)$.

Çözümü göster

$\sigma_a = 120$ MPa; $\sigma_{\max} = 240/1{,}25 = 192$ MPa; $\sigma_{\min} = -0{,}25 \cdot 192 = -48$ MPa; $\sigma_m = 72$ MPa; $A = 1{,}25/0{,}75 = 1{,}667$. Kontrol: $192 - (-48) = 240$ ✓.

Alıştırma 3OrtaSayısalBasma–basma çevrimi

Bir kolon ayağı kaynağında gerilme −40 MPa ile −200 MPa arasında değişiyor. $\sigma_{\max}$, $\sigma_{\min}$, $\sigma_a$, $\sigma_m$, $R$ ve $A$'yı bulun. $R$'nin 1'den büyük çıkmasını yorumlayın.

İpucu

$\sigma_{\max}$ cebirsel olarak büyük olandır: −40 MPa.

Çözümü göster

$\sigma_{\max} = -40$ MPa, $\sigma_{\min} = -200$ MPa; $\sigma_a = 80$ MPa; $\sigma_m = -120$ MPa; $R = -200/-40 = 5$; $A = 80/(-120) = -0{,}667$. Kontrol: $(1-5)/(1+5) = -0{,}667$ ✓. $R > 1$, çevrimin tamamen basmada olduğunu ve basmanın büyüklüğünün $\sigma_{\min}$'de daha fazla olduğunu söyler. Basma ortalaması çatlak başlangıcını genellikle geciktirir; ancak kaynaklı detaylarda çekme kalıntı gerilmeleri bu yararı azaltabilir (Hafta 7–8).

Alıştırma 4OrtaKavramsalDengesiz kütle ile dönen mil

Bir milin üzerinde, milin kendisiyle birlikte dönen dengesiz bir kütle var; merkezkaç kuvveti mili eğiyor. Mil yüzeyindeki bir noktanın gerilmesi her devirde değişir mi? Bu durumu Örnek 1.2.4'teki sabit doğrultulu momentle karşılaştırın. Peki milin yatakları ne görür?

İpucu

Moment, mille birlikte mi dönüyor, uzayda sabit mi? Malzeme noktası ile momentin doğrultusu arasındaki açı değişiyor mu?

Çözümü göster

Dengesiz kütlenin oluşturduğu moment mille birlikte döner. Mile bağlı bir noktadan bakıldığında moment doğrultusu sabittir; noktanın tarafsız eksene uzaklığı değişmez, gerilmesi de (sabit hızda) sabittir: $\sigma_a \approx 0$, dönen eğilme yorulması yoktur. Örnek 1.2.4'te ise moment uzayda sabittir, malzeme onun içinden döner ve her devir tam tersinir bir çevrim oluşur. Yataklar ise uzayda sabittir ve dönen bir kuvvet görür; yatak ve gövde her devirde bir yük çevrimi taşır. Hız değişimleri ve titreşimler ek çevrimler doğurabilir.

Alıştırma 5OrtaSayısalŞekil değiştirme kontrollü deney

Bir genleme–ömür deneyinde şekil değiştirme $\varepsilon_{\max} = 0{,}006$ ile $\varepsilon_{\min} = -0{,}002$ arasında, 0,5 Hz frekansla değişiyor. $\varepsilon_a$, $\varepsilon_m$, $\Delta\varepsilon$ ve şekil değiştirme oranı $R_\varepsilon$'yi bulun. Deney 1 saat sürerse kaç çevrim ve kaç tersinme olur?

İpucu

Tanımlar gerilme yerine şekil değiştirme için de aynıdır. $N = f\,t$.

Çözümü göster

$\varepsilon_a = (0{,}006 + 0{,}002)/2 = 0{,}004$; $\varepsilon_m = 0{,}002$; $\Delta\varepsilon = 0{,}008$; $R_\varepsilon = -0{,}002/0{,}006 = -0{,}333$. 1 saatte $0{,}5 \times 3600 = 1800$ çevrim, yani 3600 tersinme. Hafta 5'te ömür $2N_f$ tersinme cinsinden hesaplanacağı için ikinci sayı doğrudan kullanılacaktır.

Alıştırma 6ZorSayısalÖn yüklü cıvata: yük oranı ve gerilme oranı

M16 bir cıvatanın gerilme alanı $A_s = 157\ \text{mm}^2$. Cıvata $F_i = 40$ kN ön yükle sıkılmış. Birleşime etkiyen dış çekme kuvveti her çevrimde 0 ile $F_e = 20$ kN arasında değişiyor. Birleşimin rijitlik oranından gelen ve dış yükün cıvataya geçen payı $C = 0{,}25$ (geri kalanı sıkıştırılmış parçaların basmasını azaltır). Birleşim açılmıyor. Cıvatadaki gerilme çevriminin $\sigma_{\max}$, $\sigma_{\min}$, $\sigma_a$, $\sigma_m$, $R$ değerlerini bulun ve dış yükün oranıyla karşılaştırın. ($C$ ve yük değerleri temsilîdir.)

İpucu

Birleşim açılmadığı sürece cıvata kuvveti $F_b = F_i + C\,F_e$'dir. Dış yük 0 iken cıvatada yalnız ön yük vardır.

Çözümü göster

Cıvata kuvveti 40 kN ile $40 + 0{,}25 \cdot 20 = 45$ kN arasında değişir. $\sigma_{\max} = 45\,000/157 = 286{,}6$ MPa, $\sigma_{\min} = 40\,000/157 = 254{,}8$ MPa; $\sigma_a = 15{,}9$ MPa, $\sigma_m = 270{,}7$ MPa, $R = 0{,}889$. Dış yükün oranı $R_F = 0$ iken cıvata gerilmesinin oranı 0,889'dur. Ön yük, cıvatanın gördüğü genliği dış yük genliğinin yalnız dörtte birine indirir ama ortalamayı çok yükseltir. Bu yüksek ortalamanın etkisini Hafta 4'te değerlendireceğiz; diş dibindeki çentik etkisi ise Hafta 7'nin konusudur.

Özet

Özet
  • Sabit genlikli bir çevrim iki bağımsız büyüklükle tanımlanır. $\sigma_a = (\sigma_{\max}-\sigma_{\min})/2 \ge 0$, $\sigma_m = (\sigma_{\max}+\sigma_{\min})/2$ (işaretli), $\Delta\sigma = 2\sigma_a$.
  • $R = \sigma_{\min}/\sigma_{\max}$ ve $A = \sigma_a/\sigma_m = (1-R)/(1+R)$ çevrimin biçimini verir; büyüklüğünü vermez. $R = -1$ tam tersinir, $R = 0$ sıfırdan çekmeli, $R > 1$ basma–basma.
  • 1 çevrim = 2 tersinme. Basquin ve Coffin–Manson $2N_f$ ile yazılır; bu ayrım her hesapta kontrol edilmelidir.
  • Gerçek parçada gerilme çevrimi kritik noktada, işaretli gerilmelerle kurulur. Yük oranı ile gerilme oranı ancak tek yük ve doğrusal elastik davranışta aynıdır.
  • Değişken genlikli yükte tek bir $R$ yoktur; tepe ve çukurlar ayıklanıp çevrimler sayılır.

Sonraki hafta bu büyüklükleri tasarım kararlarına bağlayacağız: bir parça sonsuz ömürle mi, belirli bir güvenli ömürle mi, yoksa çatlağı kabul eden hasar toleransı ilkesiyle mi tasarlanmalı?

Kaynaklar

  • SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §4.1.1 Yorulma yüklemesi, Denk. 4.1–4.2, Şekil 4.1–4.2 (s. 59–62); frekans etkisi §4.4.4 (s. 82–83); çevrim sayımı §9.5 (s. 281–291)
  • Dowling: N. E. Dowling, Mechanical Behavior of Materials: Engineering Methods for Deformation, Fracture, and Fatigue, 4. baskı, Pearson, 2013. — Böl. 9 (yorulmaya giriş ve gerilme temelli yaklaşım) başındaki tanımlar; tamamlayıcı okuma
  • İTÜ MMI 569: İTÜ, MMI 569 Malzeme ve Yapılarda Yorulma — ders tanımı, amacı ve öğrenme çıktıları; 2025/26 Güz ders uygulama belgesi (haftalık plan ve kaynak listesi).