Bu derste öğrenecekleriniz
- Bir yük geçmişinden dönüş noktalarını çıkarıp rainflow ile çevrimleri saymak
- Yarım çevrim, kalıntı ve tekrarlanan geçmiş kavramlarını açıklamak
- Palmgren–Miner kuralıyla hasar toplamını ve blok sayısını hesaplamak
- Kuralın varsayımlarını ve kırılmadaki hasar toplamının 1'den farklı olabileceğini söylemek
Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi
- Çıktı 2. Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 3. Yapıların yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
1. Neden öğreniyoruz?
Bir araç süspansiyonu, bir rüzgâr türbini kanadı ya da bir köprü hiçbir zaman sabit genlikli yük görmez. Elimizdeki malzeme verisi ise sabit genlikli deneylerden gelir. İki dünyayı bağlamak için (1) karmaşık geçmişi sabit genlikli çevrimlere ayırmak ve (2) her çevrimin verdiği hasarı toplamak gerekir. Farklı sayım yöntemleri tahmini bir mertebe değiştirebilir [SFSF, §9.5, s. 281].
2. Ön bilgiler
Ders 1.2'deki tepe ve çukur kavramları, Ders 4.2'deki Goodman + Basquin hesabı kullanılacak. Bir çevrimin hasarı yalnız genliğine değil, ortalama gerilmesine de bağlıdır; bu yüzden sayım her çevrimin aralığını ve ortalamasını vermelidir.
3. Rainflow sayımı
İyi bir sayım yöntemi, en yüksek tepe ile en düşük çukur arasındaki aralığı bir çevrim olarak saymalı ve geçmişin her parçasını bir kez ve yalnız bir kez saymalıdır [SFSF, §9.5, s. 281–282]. Rainflow (Matsuishi ve Endo) bu koşulları sağlayan en yaygın yöntemdir [SFSF, §9.5.1, s. 282]; ASTM E1049-85 (2023'te yeniden onaylanan sürüm) uygulamasını standartlaştırır [ASTM E1049-85(2023)].
Önce geçmiş dönüş noktalarına indirgenir: eğimin işaret değiştirdiği noktalar kalır, aradaki noktalar atılır. Sonra üç nokta yöntemi uygulanır:
- Bir sonraki dönüş noktasını yığına ekle. Yığında en az üç nokta varsa son aralığı $X$, ondan önceki aralığı $Y$ olarak al.
- $X < Y$ ise 1. adıma dön.
- $X \ge Y$ ise $Y$'yi say: $Y$ geçmişin başlangıç noktasını içeriyorsa yarım çevrim say ve başlangıç noktasını at; içermiyorsa tam çevrim say ve $Y$'nin iki noktasını at. 2. adıma dön.
- Geçmiş bitince yığında kalan aralıkların her biri yarım çevrimdir (kalıntı).
Geçmiş bloklar hâlinde tekrarlanıyorsa, dizi mutlak değerce en büyük dönüş noktasından başlatılıp sonuna aynı nokta eklenir; bu durumda bütün yarım çevrimler eşleşir ve yalnız tam çevrimler çıkar [SFSF, §9.5.1, s. 282–284]. Her sayılan çevrim, yerel σ–ε düzleminde kapalı bir histerezis döngüsüne karşılık gelir (Hafta 10).
Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
Sayım sonucu: aralık, ortalama ve sayı
Rainflow tablosu üç sütun verir: aralık $\Delta S$, ortalama $S_m$ ve sayı (0,5 ya da 1). Hasar hesabında genlik $\Delta S/2$'dir; aralığı genlik yerine koymak hasarı büyük ölçüde abartır.
4. Palmgren–Miner doğrusal hasar kuralı
Bir çevrimin hasarı, o çevrimle sabit genlikte kırılmaya kadar geçecek çevrim sayısının tersidir. $n_i$ çevrim $i$. düzeyde uygulanırsa [SFSF, Denk. 9.1, s. 275]:
$$ D = \sum_i \frac{n_i}{N_i}, \qquad \text{kırılma:}\ D = 1 $$Bu, Palmgren–Miner kuralıdır; Palmgren rulmanlar, Miner uçak yapıları için önermiştir. $N_i$ her çevrimin aralığı ve ortalamasıyla S–N (Goodman ile), ε–N ya da kaynak eğrisinden bulunur. Geçmiş $B$ kez tekrarlanırsa ömür $B_f = 1/D_{\text{blok}}$ bloktur.
Dört soru · D = Σ nᵢ/Nᵢ
Nereden geliyor?
Hasarın ömür oranıyla doğrusal biriktiği ve sıradan bağımsız olduğu varsayımından.
Ne zaman kullanılır?
Sıra etkilerinin küçük ya da öngörülemez olduğu geçmişlerde: sık büyük çevrimli, rastgele yükler. Seyrek ve hep aynı yönde biten büyük yükler varsa (ör. uçaklarda yer–hava–yer çevrimi) sıra etkisi beklenmelidir [SFSF, §9.4, s. 279–280].
Nasıl uygulanır?
Rainflow tablosundaki her satır için $N_i$'yi bulun, $n_i/N_i$'yi toplayın; yorulma sınırının altındaki çevrimlerin hasarını sıfır saymanın değişken genlikte güvensiz olabileceğini unutmayın.
Sonuç ne anlama gelir?
Kırılmadaki $\sum n_i/N_i$ deneylerde 1'den belirgin biçimde farklı çıkabilir: yüksekten düşüğe ve düşükten yükseğe dizilerde sonuç farklıdır [SFSF, §9.3, s. 276]. Bu yüzden bazı uygulamalarda kırılma için 1'den küçük bir hasar toplamı kabul edilir. Doğrusal olmayan kurallar (ör. Marco–Starkey) önerilmiş, ama hiçbiri genel olarak daha iyi bulunmamıştır; kural bu yüzden hâlâ en çok kullanılandır [SFSF, §9.3.2, s. 277].
5. Etkileşimli araç: rainflow sayıcı ve Miner
Kendi geçmişinizi yapıştırın (virgül ya da boşlukla). Araç dönüş noktalarını ayıklar, üç nokta rainflow ile sayar ve seçilen malzemenin Basquin eğrisi (isteğe bağlı Goodman ya da Gerber ile) üzerinden hasarı toplar. Sayım, ASTM E1049 örnek geçmişi ve Python rainflow 3.2.0 paketiyle karşılaştırılarak doğrulandı.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
6. Çözümlü örnekler
Verilenler
Tekrarlanan bir blok (birim): $-3, 5, -1, 3, -4, 6, 0, 2, -3$. 1 birim = 80 MPa. Malzeme 4340 HR: $\sigma_u = 827$ MPa, $\sigma'_f = 1198$ MPa, $b = -0{,}095$ (Tablo A.2). Parlatılmış numune davranışı (düzeltme yok).
İstenenler
Rainflow tablosu; Goodman + Basquin ile blok başına hasar ve kırılmaya kadar blok sayısı.
Model ve kabuller
Tekrarlanan geçmiş; Palmgren–Miner, kırılmada $D = 1$; sıra etkisi yok.
Çözüm
Blok $-3$ ile başlayıp $-3$ ile bitiyor; tekrar eden tek blok $-3, 5, -1, 3, -4, 6, 0, 2$'dir. En büyük mutlak değer 6: dizi 6'dan başlatılıp sonuna 6 eklenir: $6, 0, 2, -3, 5, -1, 3, -4, 6$. Sayım (dört tam çevrim):
| Aralık (birim) | $\sigma_a$ (MPa) | $\sigma_{ar}$ Goodman (MPa) | $N_i$ | $n_i/N_i$ |
|---|---|---|---|---|
| 10 (6 ↔ −4) | 400 | 442,8 | $1{,}77\times10^4$ | $5{,}64\times10^{-5}$ |
| 8 (−3 ↔ 5) | 320 | 354,3 | $1{,}86\times10^5$ | $5{,}39\times10^{-6}$ |
| 4 (−1 ↔ 3) | 160 | 177,1 | $2{,}7\times10^8$ | $3{,}7\times10^{-9}$ |
| 2 (0 ↔ 2) | 80 | 88,6 | $4\times10^{11}$ | $\approx 0$ |
$D_{\text{blok}} = 6{,}18\times10^{-5}$ → $B_f = 1/D = 1{,}6\times10^4$ blok.
Birim kontrolü
$\sigma_a = (\text{aralık}/2)\times80$ MPa; $n_i/N_i$ boyutsuz.
Fiziksel yorum
Hasarın yüzde 91'i tek bir çevrimden (en büyük aralık) geliyor: küçük salınımlar Basquin'in dik ilişkisi nedeniyle önemsiz. Ortalama gerilme düzeltmesi yapılmasaydı ömür 47 000 blok çıkardı: 80 MPa'lık ortalama ömrü üç kat kısaltıyor.
Benzer problem · Tek geçiş ve kalıntı
Aynı dizi bir kez uygulanırsa (tekrarlanmazsa) sayım ne olur?
İpucu
Aracın “tekrarlanıyor” kutusunu kaldırın.
Çözümü göster
İki tam çevrim (aralık 4 ve 2) ve dört yarım çevrim: 8 (−3 → 5), 9 (5 → −4), 10 (−4 → 6), 9 (6 → −3). Yarım çevrimler eşleşmedi; geçmiş tekrar ettiğinde bunlar 10 ve 8'lik tam çevrimlere dönüşür.
Verilenler
4340 HR numune, tam tersinir. Önce 2000 çevrim $\sigma_a = 500$ MPa, sonra $\sigma_a = 400$ MPa ile kırılana kadar.
İstenenler
Miner'e göre ikinci seviyede kalan çevrim.
Model ve kabuller
Basquin; Miner, $D = 1$.
Çözüm
$N_1 = \tfrac12(500/1198)^{-1/0{,}095} = 4938$; $D_1 = 2000/4938 = 0{,}405$.
$N_2 = \tfrac12(400/1198)^{-1/0{,}095} = 51\,720$; $n_2 = (1 - 0{,}405)\times51\,720 = 30\,770$ çevrim.
Birim kontrolü
Çevrim sayıları; $D$ boyutsuz.
Fiziksel yorum
Miner, seviyelerin sırası değişse de aynı toplam hasarı verir. Deneylerde ise yüksekten düşüğe sıralamada önceki yüksek çevrimlerin oluşturduğu çatlaklar düşük genlikte de büyüyebilir; düşükten yükseğe sıralamada farklı bir sonuç çıkabilir [SFSF, §9.3–9.4, s. 276–278]. Gerçek kalan ömür hesaplanandan belirgin biçimde farklı olabilir.
Benzer problem · Başka seviyeler
Önce 10 000 çevrim $\sigma_a = 450$ MPa, sonra $\sigma_a = 350$ MPa. Kalan çevrim?
İpucu
$N(450) = 14\,970$, $N(350) = 210\,900$.
Çözümü göster
$D_1 = 0{,}668$; $n_2 = 0{,}332\times210\,900 = 70\,000$ çevrim.
7. Sık yapılan hatalar
- Aralığı genlik sanmak. $\sigma_a = \Delta\sigma/2$.
- Yarım çevrimi tam saymak ya da kalıntıyı atmak. Tekrarlanan geçmişte kalıntılar tam çevrime dönüşür.
- Ortalamayı atmak. Rainflow her çevrimin ortalamasını verir; Goodman (S–N) ya da SWT/Morrow (ε–N) ile kullanın.
- $D = 1$'i kesin sanmak. Kırılmadaki hasar toplamı 1'den farklı olabilir.
- Yorulma sınırının altındaki çevrimleri her zaman sıfır saymak. Değişken genlikte sınır kaybolabilir (Ders 4.1).
8. Terimler
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Tanım |
|---|---|---|---|---|
| rainflow sayımı | rainflow counting | — | — | Değişken genlikli geçmişi kapalı histerezis döngülerine karşılık gelen çevrimlere ayıran sayım yöntemi; ASTM E1049’da tanımlıdır. |
| dönüş noktası | reversal point (turning point) | — | — | Yük geçmişinde eğimin işaret değiştirdiği nokta (tepe ya da çukur). |
| kalıntı (rainflow) | residue | — | — | Tek geçişli rainflow sayımının sonunda eşleşmeden kalan yarım çevrimler; geçmiş tekrarlanırsa tam çevrime dönüşür. |
| hasar (ömür oranı) | damage (cycle ratio) | D | — | Bir yük olayının tükettiği ömür oranı, n/N. |
| Palmgren–Miner kuralı | Palmgren–Miner linear damage rule | D = Σni/Ni | — | Hasarın doğrusal ve sırasız toplandığı kabul; kırılma D = 1’de öngörülür, deneylerde farklı çıkabilir. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalElle sayım
Tekrarlanan blok: $0, 4, 1, 5, -2, 3, -1, 4, 0$. Rainflow ile çevrimleri (aralık; ortalama) bulun.
İpucu
En büyük mutlak değer 5; diziyi 5'ten başlatın.
Çözümü göster
Dört tam çevrim: 7 (ortalama 1,5; 5 ↔ −2), 4 (2; 4 ↔ 0), 4 (1; 3 ↔ −1), 3 (2,5; 4 ↔ 1).
Alıştırma 2KolaySayısalE1049 örnek geçmişi
$-2, 1, -3, 5, -1, 3, -4, 4, -2$ geçmişini tek geçiş olarak sayın.
İpucu
Aracın “E1049 örnek geçmişi” düğmesi.
Çözümü göster
Aralık 3: 0,5; aralık 4: 1,5; aralık 6: 0,5; aralık 8: 1,0 (iki yarım çevrim); aralık 9: 0,5.
Alıştırma 3OrtaSayısalKarışık yük
Bir parçanın ömrü A yükünde $10^6$, B yükünde $10^5$ çevrimdir. Çevrimlerin yüzde 95'i A, yüzde 5'i B ise Miner'e göre ömür nedir?
İpucu
Bir çevrimin ortalama hasarı $0{,}95/10^6 + 0{,}05/10^5$.
Çözümü göster
$D/\text{çevrim} = 1{,}45\times10^{-6}$; ömür $6{,}9\times10^5$ çevrim. Çevrimlerin yalnız yüzde 5'i olan B yükü hasarın üçte birini veriyor.
Özet
- Rainflow: dönüş noktaları + üç nokta kuralı; çıktı aralık, ortalama ve sayı (0,5 ya da 1).
- Tekrarlanan geçmiş en büyük dönüş noktasından başlatılır: yalnız tam çevrimler.
- Palmgren–Miner $D = \sum n_i/N_i$; basit ve yaygın, ama sıra etkisini görmez; kırılmada $D$ 1'den farklı olabilir.
Sonraki derste sayımı yerel genleme yaklaşımıyla birleştiriyoruz: çentikte değişken genlik.
Kaynaklar
- SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §9.1 yük geçmişleri (s. 270–274), §9.2–9.3 hasar ve Palmgren–Miner (s. 274–277), §9.4 sıra etkileri (s. 277–281), §9.5 sayım yöntemleri, rainflow (s. 281–288), §9.6 S–N ile ömür (s. 291–295)
- ASTM E1049-85(2023): ASTM E1049-85(2023), Standard Practices for Cycle Counting in Fatigue Analysis, ASTM International, West Conshohocken, PA (1985'te yayımlandı, 2023'te yeniden onaylandı): store.astm.org/e1049-85r23.html (erişim 23.10.2026). — Rainflow sayım yöntemi; araç bu yöntemin üç nokta biçimini uygular
- rainflow 3.2.0: rainflow 3.2.0, “Implementation of ASTM E1049-85 rainflow cycle counting algorithm”, Python paketi: pypi.org/project/rainflow (erişim 23.10.2026). — Aracın sayımı bu paketin (E1049 uygulaması) sonuçlarıyla karşılaştırıldı