Bu derste öğrenecekleriniz
- Üç yükleme kipini ayırt etmek; yorulmada kip I'in önemini açıklamak
- K = Y·S·√(πa) ile gerilme şiddet faktörünü hesaplamak; birimini söylemek
- Kırılma tokluğundan kritik çatlak boyunu ya da izin verilen gerilmeyi bulmak
- Plastik bölge boyunu hesaplayıp LEFM'in geçerliliğini denetlemek
Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi
- Çıktı 2. Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
1. Neden öğreniyoruz?
Hasar toleranslı tasarım (Ders 2.1) bir çatlağın var olduğunu kabul eder ve iki soru sorar: Bu çatlak hangi boyda kırılmaya yol açar? Oraya kaç çevrimde ulaşır? İlk sorunun cevabı bu dersin, ikincisi sonraki dersin konusudur. Her ikisinin ortak dili gerilme şiddet faktörü $K$'dır [SFSF, §6.1, s. 123–126].
2. Ön bilgiler
Çentikte gerilme yığılma katsayısı $K_t$, yerel gerilmenin nominal gerilmeye oranıdır. Keskin bir çatlakta uç yarıçapı sıfıra gider ve elastik çözümde gerilme sonsuz olur; $K_t$ anlamsızlaşır. Kırılma mekaniği gerilmenin değerine değil, uçtan uzaklıkla nasıl azaldığına bakar.
3. Yükleme kipleri ve K
Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
Çatlak yüzeylerinin bağıl hareketine göre üç kip vardır; yorulmada en önemlisi kip I (açılma)dir. Doğrusal elastik bir cisimde kip I çatlak ucu yakınındaki gerilmeler $\sigma_{ij} = \dfrac{K}{\sqrt{2\pi r}} f_{ij}(\theta)$ biçimindedir: alanın biçimi her çatlakta aynı, şiddeti $K$'dır [SFSF, §6.1.2, s. 125–126]. Mühendislikte
$$ K = Y\,S\,\sqrt{\pi a} $$yazılır. $S$ nominal gerilme (MPa), $a$ çatlak boyu (m; merkez çatlakta yarı boy), $Y$ boyutsuz geometri katsayısıdır. Birim: MPa√m. Sonsuz levhada merkez çatlak için $Y = 1$, geniş levhada kenar çatlağı için $Y \approx 1{,}12$ [SFSF, §6.1.3, s. 126–129]. Sonlu genişlikte $Y$ büyür; bu kursun araçlarında kullanılan iki yaygın çözüm [Tada–Paris–Irwin]:
- Merkez çatlak, genişlik $W$: $Y = \sqrt{\sec(\pi a/W)}$
- Kenar çatlağı, genişlik $W$ ($a/W \le 0{,}6$): $Y = 1{,}12 - 0{,}231\,(a/W)$ $+\,10{,}55\,(a/W)^2$ $-\,21{,}72\,(a/W)^3$ $+\,30{,}39\,(a/W)^4$
Aynı kipteki farklı yüklerin $K$ değerleri toplanabilir (süperpozisyon) [SFSF, §6.1.4, s. 132].
Dört soru · K = Y·S·√(πa)
Nereden geliyor?
Doğrusal elastik çatlak ucu çözümünden (Irwin): uç yakınındaki alan $K/\sqrt{2\pi r}$ ile ölçeklenir; $Y$ geometriye göre çözümlerden (el kitapları, sonlu elemanlar) gelir.
Ne zaman kullanılır?
Çatlak ucundaki plastik bölge çatlak boyuna ve kalan kesite göre küçükken (küçük ölçekli akma). Kip I için.
Nasıl uygulanır?
Çatlak boyunu metre ile girin; $Y$'yi doğru geometri ve $a/W$ için seçin; merkez çatlakta yarı boyu kullanın.
Sonuç ne anlama gelir?
Aynı $K$, farklı geometrilerde aynı uç koşulunu temsil eder. Bu yüzden küçük numunelerde ölçülen tokluk ve çatlak ilerleme hızı büyük yapılara aktarılabilir.
4. Kırılma tokluğu ve kritik çatlak boyu
$K$, malzemenin kırılma tokluğu $K_c$'ye ulaşınca çatlak kararsız biçimde ilerler. Tokluk kalınlıkla azalır ve kalın kesitlerde en küçük değere, düzlem genleme kırılma tokluğu $K_{Ic}$'ye iner. Geçerli bir $K_{Ic}$ için çatlak boyu ve kalınlık $a,\ t \ge 2{,}5\,(K_{Ic}/\sigma_y)^2$ olmalıdır [SFSF, §6.3, Denk. 6.15, s. 137–138]. Dayanım arttıkça tokluk genellikle azalır [SFSF, §6.3, s. 138]. Sabit $Y$ için kritik boy:
$$ a_c = \frac{1}{\pi}\left(\frac{K_c}{Y\,S_{\max}}\right)^2 $$Hesapta $S_{\max}$ kullanılır, çünkü kırılma çevrimin en büyük yükünde olur. Kitap ayrıca LEFM'le bulunan izin verilen gerilmeye üst sınır olarak yaklaşık $0{,}8\sigma_y$'yi gösterir [SFSF, §6.3, s. 140–141].
5. Plastik bölge ve LEFM'in sınırı
Gerçekte çatlak ucunda küçük bir plastik bölge oluşur. Yarıçapı yaklaşık [SFSF, §6.2, s. 133–135]:
$$ r_y = \frac{1}{2\pi}\left(\frac{K}{\sigma_y}\right)^2 \ \ \text{(düzlem gerilme)}, \qquad r_y = \frac{1}{6\pi}\left(\frac{K}{\sigma_y}\right)^2 \ \ \text{(düzlem genleme)} $$LEFM'in geçerli olması için plastik bölge küçük olmalıdır: kitap genel sınır olarak $r_y \le a/8$ verir, bunun çoğu zaman $a/4$'e kadar gevşetilebileceğini ve kalınlık ile kalan kesit için de benzer sınırlar önerildiğini belirtir [SFSF, §6.2, s. 135–136].
6. Çözümlü örnekler
Verilenler
Genişliği $W = 200$ mm olan bir levhada merkezde $2a = 20$ mm'lik bir boydan boya çatlak; uzak gerilme $S = 150$ MPa. Kırılma tokluğu $K_c = 75$ MPa√m (temsilî).
İstenenler
(a) Şimdiki $K$. (b) Kritik yarı boy $a_c$; sonsuz levha kabulüyle karşılaştırma.
Model ve kabuller
Kip I, LEFM; $Y = \sqrt{\sec(\pi a/W)}$.
Çözüm
(a) $a = 0{,}01$ m, $a/W = 0{,}05$: $Y = 1{,}006$; $K = 1{,}006 \times 150\sqrt{\pi\times0{,}01} = 26{,}8$ MPa√m.
(b) $Y(a)$ değiştiği için $Y\,S\sqrt{\pi a} = 75$ denklemi sayısal çözülür: $a_c = 53{,}3$ mm ($Y = 1{,}22$). Sonsuz levha ($Y = 1$): $a_c = (75/150)^2/\pi = 79{,}6$ mm.
Birim kontrolü
MPa·√m = MPa√m; $(K/S)^2$ → m.
Fiziksel yorum
Bugün $K$ tokluğun üçte biri; çatlak beş kattan fazla büyüyebilir. Sonlu genişliği ihmal etmek kritik boyu yüzde 50 fazla, yani güvensiz tahmin ederdi.
Benzer problem · Kenar çatlağı
Geniş bir levhada 4 mm'lik bir kenar çatlağı, $S = 200$ MPa, $K_c = 50$ MPa√m (temsilî). $K$ ve $a_c$?
İpucu
$Y = 1{,}12$, sabit.
Çözümü göster
$K = 1{,}12\times200\sqrt{\pi\times0{,}004} = 25{,}1$ MPa√m; $a_c = (50/224)^2/\pi = 15{,}9$ mm.
Verilenler
Bir çelik bağlantıda 5 mm'lik çatlak için $K_{\max} = 20$ MPa√m; $\sigma_y = 500$ MPa.
İstenenler
Düzlem gerilme ve düzlem genlemede $r_y$; LEFM geçerli mi?
Model ve kabuller
Irwin plastik bölge tahmini; sınır $r_y \le a/8$.
Çözüm
$a/8 = 0{,}625$ mm > 0,25 mm: geçerli.
Birim kontrolü
$(K/\sigma_y)^2$: (MPa√m / MPa)² = m.
Fiziksel yorum
Plastik bölge çatlak boyunun yüzde 5'i: LEFM rahatça kullanılabilir. Çatlak büyüyüp $K$ arttıkça bölge $K^2$ ile büyür; kırılmaya yakın sınır yeniden denetlenmelidir.
Benzer problem · Yumuşak çelik
$\sigma_y = 350$ MPa'lık bir çelikte $a = 10$ mm, $K = 30$ MPa√m. Düzlem gerilmede LEFM geçerli mi?
İpucu
$r_y$'yi $a/8 = 1{,}25$ mm ile karşılaştırın.
Çözümü göster
$r_y = (30/350)^2/(2\pi) = 1{,}17$ mm; $a/8$'e çok yakın: sınırda, $a/4$ gevşetmesiyle kabul edilebilir ama sonuçlar dikkatle yorumlanmalıdır.
7. Sık yapılan hatalar
- Çatlak boyunu mm ile girmek. MPa√m için $a$ metre olmalıdır.
- Merkez çatlakta tam boyu kullanmak. $a$ yarı boydur.
- $K$ ile $K_t$'yi karıştırmak. $K_t$ boyutsuz orandır, $K$'nın birimi MPa√m'dir; $K_f$ ise yorulma çentik faktörüdür (Hafta 7).
- Kritik boyda $S_{\max}$ yerine $\Delta S$ kullanmak.
- İnce sacda $K_{Ic}$ kullanmak. İnce kesitte tokluk daha yüksektir; geçerlilik koşuluna bakın.
8. Terimler
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Tanım |
|---|---|---|---|---|
| kip I (açılma kipi) | mode I (opening mode) | KI | MPa√m | Çatlak yüzeylerinin birbirinden ayrıldığı yükleme kipi; yorulma çatlaklarının çoğu bu kipte ilerler. |
| geometri katsayısı | geometry factor | Y | — | K = YS√(πa) bağıntısındaki boyutsuz katsayı; çatlak ve parça geometrisine, a/W’ye bağlıdır. |
| kırılma tokluğu | fracture toughness | Kc | MPa√m | Çatlağın kararsız ilerlediği K değeri; kalınlığa, sıcaklığa ve malzemeye bağlıdır. |
| düzlem genleme kırılma tokluğu | plane strain fracture toughness | KIc | MPa√m | Kalın kesitte ulaşılan en küçük tokluk; geçerlilik için a, t ≥ 2,5(KIc/σy)². |
| plastik bölge | plastic zone | ry | m | Çatlak ucunda akan bölge; düzlem gerilmede ry = (K/σy)²/2π. LEFM için küçük olmalıdır. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalİzin verilen gerilme
Geniş bir levhada $2a = 10$ mm merkez çatlak var; $K_{Ic} = 40$ MPa√m. Kırılmaya karşı en büyük gerilme nedir?
İpucu
$S = K_{Ic}/\sqrt{\pi a}$, $a = 5$ mm.
Çözümü göster
$S = 40/\sqrt{\pi\times0{,}005} = 319$ MPa (emniyet katsayısı uygulanmadan).
Alıştırma 2OrtaSayısalGeçerli KIc için kalınlık
$K_{Ic} = 75$ MPa√m, $\sigma_y = 900$ MPa olan bir çelikte geçerli bir düzlem genleme tokluğu deneyi için en küçük kalınlık nedir?
İpucu
$t \ge 2{,}5(K_{Ic}/\sigma_y)^2$.
Çözümü göster
$2{,}5\times(75/900)^2 = 0{,}0174$ m $\approx 17$ mm.
Alıştırma 3OrtaSayısalSonlu genişlikte kenar çatlağı
$W = 50$ mm genişliğinde bir şeritte $a = 10$ mm kenar çatlağı, $S = 100$ MPa. $Y$ ve $K$?
İpucu
$a/W = 0{,}2$; polinomu kullanın.
Çözümü göster
$Y = 1{,}12 - 0{,}0462 + 0{,}422$ $-\,0{,}174 + 0{,}0486 = 1{,}371$; $K = 1{,}371\times100\sqrt{\pi\times0{,}01} = 24{,}3$ MPa√m.
Özet
- $K = Y S\sqrt{\pi a}$, birim MPa√m; $Y$ geometriye ve $a/W$'ye bağlı.
- Kırılma: $K_{\max} = K_c$; kalın kesitte $K_{Ic}$. Kritik boy $S_{\max}$ ile hesaplanır.
- Plastik bölge $r_y \propto (K/\sigma_y)^2$; LEFM için $r_y \le a/8$ (gerekirse $a/4$).
Sonraki derste $\Delta K$ ile çatlağın her çevrimde ne kadar büyüdüğünü hesaplıyoruz.
Kaynaklar
- SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §6.1 (s. 123–136), §6.2 plastik bölge (s. 133–136), §6.3 kırılma tokluğu (s. 136–141), Denk. 6.15–6.16
- Tada–Paris–Irwin: H. Tada, P. C. Paris, G. R. Irwin, The Stress Analysis of Cracks Handbook, 3. baskı, ASME Press, New York, 2000. — Sonlu genişlik düzeltmeleri: merkez çatlak (sekant) ve kenar çatlağı polinomu