Bu derste öğrenecekleriniz
- Elastik ve plastik genleme bileşenlerini ayırmak; histerezis döngüsünün büyüklüklerini tanımlamak
- Çevrimsel sertleşme ve yumuşamayı monotonik ve çevrimsel eğrileri karşılaştırarak belirlemek
- Ramberg–Osgood çevrimsel eğrisinden verilen genleme genliği için gerilme genliğini bulmak
- Masing kabulüyle döngü dalını yazmak ve aralıkları hesaplamak
Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi
- Çıktı 2. Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
- Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
1. Neden öğreniyoruz?
S–N yöntemi gerilmelerin elastik olduğunu varsayar. Oysa çentik köklerinde ve düşük çevrimli yüklemede her çevrimde küçük de olsa plastik şekil değiştirme olur ve ömrü asıl belirleyen budur. Genleme–ömür (ε–N) yöntemi bu bölgeyi ele alır; ama önce malzemenin tekrarlı plastik şekil değiştirmede nasıl davrandığını bilmek gerekir [SFSF, §5.3, s. 98–99].
2. Ön bilgiler
Çekme deneyinde gerçek gerilme $\sigma = P/A$ (anlık kesit) ve gerçek genleme $\varepsilon = \ln(\ell/\ell_0)$ kullanılır. Küçük genlemelerde mühendislik değerlerine çok yakındırlar [SFSF, §5.1, s. 94–96]. Toplam genleme elastik ve plastik kısımların toplamıdır, plastik kısım çoğu metalde bir üs bağıntısıyla yazılır [SFSF, §5.1, s. 97]:
$$ \varepsilon = \varepsilon_e + \varepsilon_p = \frac{\sigma}{E} + \left(\frac{\sigma}{K}\right)^{1/n} $$$K$ dayanım katsayısı (MPa), $n$ pekleşme üssüdür (boyutsuz). Bu Ramberg–Osgood biçimidir.
3. Çevrimsel sertleşme ve yumuşama
Genleme kontrollü bir deneyde sabit $\Delta\varepsilon$ uygulanır ve gerilme izlenir. İlk çevrimlerde gerilme genliği değişir: artıyorsa malzeme çevrimsel sertleşiyor, azalıyorsa çevrimsel yumuşuyor demektir. Değişim genellikle ömrün yüzde 10–40'ında tamamlanır; ömrün yarısındaki döngü “kararlı” döngü kabul edilir [SFSF, §5.3, s. 99–101]. Kitabın genel gözlemi: düşük dayanımlı, yumuşak metaller sertleşme, yüksek dayanımlı, sert metaller yumuşama eğilimindedir [SFSF, §5.3, s. 103]. Bauschinger etkisi de unutulmamalı: bir yönde akan malzeme ters yönde daha erken akar [SFSF, §5.3, s. 99].
Şekli yatay kaydırabilirsiniz.
Döngünün büyüklükleri [SFSF, Denk. 5.10, s. 101]:
$$ \Delta\varepsilon = \Delta\varepsilon_e + \Delta\varepsilon_p = \frac{\Delta\sigma}{E} + \Delta\varepsilon_p $$Histerezis döngüsünün sıfır gerilmedeki genişliği $\Delta\varepsilon_p$'dir; döngünün alanı her çevrimde harcanan plastik işi gösterir.
4. Çevrimsel σ–ε eğrisi ve Masing kabulü
Farklı genliklerdeki kararlı döngülerin uç noktaları birleştirilince çevrimsel gerilme–genleme eğrisi elde edilir. Monotonik eğriyle aynı biçimde yazılır, ama genliklerle ve farklı sabitlerle [SFSF, Denk. 5.11–5.12, s. 104]:
$$ \varepsilon_a = \frac{\sigma_a}{E} + \left(\frac{\sigma_a}{K'}\right)^{1/n'} $$$K'$ çevrimsel dayanım katsayısı (MPa), $n'$ çevrimsel pekleşme üssüdür; çoğu metalde $n'$ yaklaşık 0,05–0,25 arasındadır. Çevrimsel akma dayanımı $\sigma'_y$ yüzde 0,2 plastik genlemedeki gerilmedir: $\sigma'_y = K'(0{,}002)^{n'}$ [SFSF, §5.3, s. 104]. Çevrimsel eğri monotonik eğrinin altındaysa yumuşama, üstündeyse sertleşme vardır [SFSF, §5.3, s. 103].
Birçok metalde kararlı döngünün dalı, çevrimsel eğrinin iki kat büyütülmüş hâlidir. Buna Masing davranışı denir [SFSF, Denk. 5.13, s. 105]:
$$ \Delta\varepsilon = \frac{\Delta\sigma}{E} + 2\left(\frac{\Delta\sigma}{2K'}\right)^{1/n'} $$Masing dalı neden ‘iki kat’?
Çevrimsel eğride $\varepsilon_a = f(\sigma_a)$. Döngünün dalı, dönüş noktasından ölçülen $(\Delta\sigma, \Delta\varepsilon)$ için aynı biçimi iki kat ölçekle izlerse $\Delta\varepsilon/2 = f(\Delta\sigma/2)$ olur. $f$'yi yerine yazıp iki tarafı 2 ile çarpınca yukarıdaki bağıntı çıkar.
Dört soru · Masing dalı
Nereden geliyor?
Deneysel gözlem: simetrik davranan birçok metalde döngü dalı çevrimsel eğrinin 2 katına uyar.
Ne zaman kullanılır?
Kararlı döngülerde, çekme ve basmada simetrik davranan malzemelerde. Masing olmayan malzemelerde ve sertleşme/yumuşama sürerken yaklaşıktır.
Nasıl uygulanır?
Bir dönüş noktasından sonra $\Delta\sigma$ ve $\Delta\varepsilon$'yi o noktadan ölçün; dalın yeni noktası (dönüş noktası) − (Δσ, Δε) olur.
Sonuç ne anlama gelir?
Tek bir eğri ($K', n'$) hem genlikleri hem de döngü dallarını verir: çentik analizi (Hafta 7) ve değişken genlik (Hafta 10) bu kolaylığa dayanır.
Monotonik özelliklerle çevrimsel hesap yapmayın
Çevrimsel yumuşayan bir malzemede monotonik eğriyi kullanmak plastik genlemeyi ciddi biçimde küçük tahmin eder [SFSF, §5.3, s. 104]. Tablo A.2'de $\sigma_y$ ve $\sigma'_y$, $K$ ve $K'$, $n$ ve $n'$ ayrı sütunlardadır; karıştırmayın.
5. Etkileşimli araç: çevrimsel eğri ve histerezis
Malzemeyi ve genleme genliğini seçin. Mavi kalın eğri kararlı döngü, yeşil kesikli çevrimsel eğri, gri kesikli monotonik eğridir (tabloda varsa). Gerilme, ε'dan ikiye bölme yöntemiyle çözülür.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
6. Çözümlü örnekler
Verilenler
RQC-100 çelik: $E = 207$ GPa; monotonik $K = 1172$ MPa, $n = 0{,}06$; çevrimsel $K' = 1434$ MPa, $n' = 0{,}14$ [SFSF, Tablo A.2, s. 450]. Genleme genliği $\varepsilon_a = 0{,}01$.
İstenenler
Kararlı gerilme genliği, elastik ve plastik genleme genlikleri; monotonik eğrideki gerilmeyle karşılaştırma.
Model ve kabuller
Ramberg–Osgood; kararlı döngü; tek eksenli, tam tersinir genleme.
Çözüm
$0{,}01 = \sigma_a/207\,000 + (\sigma_a/1434)^{1/0{,}14}$ denklemi sayısal çözülür (araçta ikiye bölme):
$$ \sigma_a = 709{,}6\ \text{MPa}, \quad \varepsilon_{e,a} = \frac{709{,}6}{207\,000} = 0{,}00343, \quad \varepsilon_{p,a} = 0{,}01 - 0{,}00343 = 0{,}00657 $$Aynı genlemede monotonik eğri: $\sigma = 860{,}8$ MPa.
Birim kontrolü
$\sigma_a/E$ boyutsuz; $(\sigma_a/K')$ boyutsuz olduğu için üssü de boyutsuz.
Fiziksel yorum
Çevrimsel eğri monotonik eğrinin yüzde 18 altında: RQC-100 çevrimsel yumuşuyor. Çevrimsel akma 601 MPa, monotonik akma 883 MPa. Monotonik verilerle yapılan bir hesap bu çelikte plastik genlemeyi küçük gösterirdi.
Benzer problem · 2024-T3 alüminyum
2024-T3: $E = 70$ GPa, $K = 455$, $n = 0{,}032$, $K' = 655$ MPa, $n' = 0{,}065$ (SFSF Tablo A.2). $\varepsilon_a = 0{,}01$'de çevrimsel ve monotonik gerilmeyi bulun; davranış nedir?
İpucu
Aracın malzeme listesinde 2024-T3 var.
Çözümü göster
Çevrimsel 453,7 MPa, monotonik 382,8 MPa: çevrimsel eğri üstte, malzeme sertleşiyor.
Verilenler
1038 çelik, su verilmiş ve menevişlenmiş: $E = 219$ GPa, $K' = 1330$ MPa, $n' = 0{,}208$ [SFSF, Tablo A.2, s. 450]. Tam tersinir genleme, $\varepsilon_a = 0{,}006$.
İstenenler
$\sigma_a$, $\Delta\sigma$, $\Delta\varepsilon$ ve plastik genleme aralığı $\Delta\varepsilon_p$.
Model ve kabuller
Kararlı döngü, Masing davranışı.
Çözüm
Çevrimsel eğriden $\sigma_a = 423{,}2$ MPa; Masing ile $\Delta\sigma = 2\sigma_a = 846{,}5$ MPa, $\Delta\varepsilon = 0{,}012$.
$$ \Delta\varepsilon_p = 0{,}012 - \frac{846{,}5}{219\,000} = 0{,}012 - 0{,}00387 = 0{,}00813 $$Birim kontrolü
Genlemeler boyutsuz; $\Delta\sigma/E$ boyutsuz.
Fiziksel yorum
Plastik kısım toplamın üçte ikisi: bu genlik açıkça düşük çevrimli bölgededir. Masing dalı $\Delta\sigma = 846{,}5$ MPa'yı doğrudan Denk. 5.13'ten de verir: $0{,}012 = 846{,}5/219\,000$ $+\,2(846{,}5/2660)^{1/0{,}208}$ sağlanır.
Benzer problem · Daha küçük genlik
Aynı çelikte $\varepsilon_a = 0{,}003$ için $\sigma_a$, $\Delta\sigma$ ve $\Delta\varepsilon_p$'yi bulun.
İpucu
Aracı 0,3%'e ayarlayın ya da denklemi çözün.
Çözümü göster
$\sigma_a = 341{,}1$ MPa, $\Delta\sigma = 682{,}3$ MPa, $\Delta\varepsilon_p = 0{,}006 - 682{,}3/219\,000 = 0{,}00289$. Plastik pay yarının altına indi.
7. Sık yapılan hatalar
- $K, n$ ile $K', n'$'yi karıştırmak. Çevrimsel hesapta tırnaklı sabitler kullanılır.
- Genlik ile aralığı karıştırmak. Çevrimsel eğri genliklerle ($\sigma_a, \varepsilon_a$), Masing dalı aralıklarla ($\Delta\sigma, \Delta\varepsilon$) yazılır.
- Masing dalını başlangıç noktasından ölçmek. Dal, son dönüş noktasından ölçülür.
- İlk çevrimi kararlı döngü sanmak. Sertleşme/yumuşama tamamlanana kadar döngü değişir.
8. Terimler
| Türkçe | İngilizce | Sembol | Birim | Tanım |
|---|---|---|---|---|
| gerçek gerilme ve genleme | true stress and true strain | σ = P/A, ε = ln(ℓ/ℓ0) | MPa; — | Anlık kesit ve anlık boyla tanımlanan gerilme ve genleme; küçük genlemelerde mühendislik değerlerine çok yakındır. |
| çevrimsel sertleşme | cyclic hardening | — | — | Genleme kontrollü tekrarlı yükte gerilme genliğinin artması; çevrimsel eğri monotonik eğrinin üstündedir. |
| çevrimsel yumuşama | cyclic softening | — | — | Genleme kontrollü tekrarlı yükte gerilme genliğinin azalması; çevrimsel eğri monotonik eğrinin altındadır. |
| histerezis döngüsü | hysteresis loop | Δσ, Δε, Δεp | — | Bir çevrimde gerilme–genleme yolunun oluşturduğu kapalı eğri; genişliği plastik genleme aralığı, alanı harcanan plastik iştir. |
| çevrimsel gerilme–genleme eğrisi | cyclic stress–strain curve | εa = σa/E + (σa/K′)1/n′ | — | Kararlı döngü uçlarından geçen eğri; genliklerle yazılır. |
| çevrimsel dayanım katsayısı | cyclic strength coefficient | K′ | MPa | Çevrimsel eğride plastik genleme genliği 1 iken gerilme genliği. |
| çevrimsel pekleşme üssü | cyclic strain hardening exponent | n′ | — | Çevrimsel eğrinin log–log eğimi; çoğu metalde yaklaşık 0,05–0,25. |
| Masing davranışı | Masing behavior | Δε = Δσ/E + 2(Δσ/2K′)1/n′ | — | Kararlı döngü dalının çevrimsel eğrinin iki kat büyütülmüşü olması; dal son dönüş noktasından ölçülür. |
9. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalHangi eğri?
Yüksek dayanımlı, menevişlenmiş bir çelik parçada tekrarlı plastik genleme bekleniyor. Hesapta monotonik çekme eğrisini kullanmak güvenli midir?
İpucu
Yüksek dayanımlı metaller hangi eğilimi gösterir?
Çözümü göster
Hayır. Bu tür malzemeler genellikle çevrimsel yumuşar; monotonik eğri gerilmeyi büyük, plastik genlemeyi küçük gösterir. Çevrimsel eğri ($K', n'$) kullanılmalıdır.
Alıştırma 2OrtaSayısalÇevrimsel akma
RQC-100 için $\sigma'_y = K'(0{,}002)^{n'}$'yi hesaplayın ve Tablo A.2'deki 600 MPa ile karşılaştırın.
İpucu
$0{,}002^{0{,}14}$'ü hesaplayın.
Çözümü göster
$1434 \times 0{,}002^{0{,}14} = 1434 \times 0{,}419 = 601$ MPa; tablodaki 600 MPa ile uyumlu.
Alıştırma 3OrtaSayısalDöngüden plastik genleme
Bir çelik numunede ($E = 200$ GPa) kararlı döngüde $\Delta\sigma = 1000$ MPa ve $\Delta\varepsilon = 0{,}012$ ölçüldü. $\Delta\varepsilon_p$ ve plastik genleme genliği nedir?
İpucu
$\Delta\varepsilon_p = \Delta\varepsilon - \Delta\sigma/E$.
Çözümü göster
$\Delta\varepsilon_p = 0{,}012 - 0{,}005 = 0{,}007$; genliği $0{,}0035$.
Özet
- Tekrarlı plastik şekil değiştirmede malzeme sertleşir ya da yumuşar; ömrün yarısındaki döngü kararlı kabul edilir.
- Çevrimsel eğri: $\varepsilon_a = \sigma_a/E + (\sigma_a/K')^{1/n'}$.
- Masing: döngü dalı çevrimsel eğrinin iki katı; $\Delta\varepsilon = \Delta\sigma/E + 2(\Delta\sigma/2K')^{1/n'}$.
- Çevrimsel hesapta monotonik sabitler kullanılmaz.
Sonraki derste bu genlemeleri ömre bağlıyoruz: genleme–ömür eğrisi.
Kaynaklar
- SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §5.1 (s. 93–97), §5.3 (s. 98–106), Denk. 5.10–5.13; Tablo A.2 (s. 450–451)
- Dowling: N. E. Dowling, Mechanical Behavior of Materials: Engineering Methods for Deformation, Fracture, and Fatigue, 4. baskı, Pearson, 2013. — Çevrimsel σ–ε davranışı ve Masing modeli için tamamlayıcı okuma