Akademik / MMI 569 / Hafta 5 / Hafta 5 · 5.1

Hafta 5 · Ders 5.1 · ~45 dk

Çevrimsel gerilme–genleme davranışı

Tekrarlı plastik şekil değiştirmede malzeme çekme deneyindeki gibi davranmaz: sertleşebilir ya da yumuşayabilir. Bu derste kararlı histerezis döngüsünü, çevrimsel σ–ε eğrisini ve genleme–ömür yönteminin kullandığı malzeme modelini öğreniyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Elastik ve plastik genleme bileşenlerini ayırmak; histerezis döngüsünün büyüklüklerini tanımlamak
  • Çevrimsel sertleşme ve yumuşamayı monotonik ve çevrimsel eğrileri karşılaştırarak belirlemek
  • Ramberg–Osgood çevrimsel eğrisinden verilen genleme genliği için gerilme genliğini bulmak
  • Masing kabulüyle döngü dalını yazmak ve aralıkları hesaplamak

Ders öğrenme çıktılarıyla ilişkisi

  • Çıktı 2. Malzemelerin yorulmaya karşı hesabında kullanılan yaklaşımları öğrenmek
  • Çıktı 4. Yorulma hesabı yapabilmek
Hafta
Hafta 5 · Genleme–ömür (ε–N) yöntemi
Süre
~45 dk
Kitap
SFSF §5.1–5.3 (s. 93–106)

1. Neden öğreniyoruz?

S–N yöntemi gerilmelerin elastik olduğunu varsayar. Oysa çentik köklerinde ve düşük çevrimli yüklemede her çevrimde küçük de olsa plastik şekil değiştirme olur ve ömrü asıl belirleyen budur. Genleme–ömür (ε–N) yöntemi bu bölgeyi ele alır; ama önce malzemenin tekrarlı plastik şekil değiştirmede nasıl davrandığını bilmek gerekir [SFSF, §5.3, s. 98–99].

2. Ön bilgiler

Çekme deneyinde gerçek gerilme $\sigma = P/A$ (anlık kesit) ve gerçek genleme $\varepsilon = \ln(\ell/\ell_0)$ kullanılır. Küçük genlemelerde mühendislik değerlerine çok yakındırlar [SFSF, §5.1, s. 94–96]. Toplam genleme elastik ve plastik kısımların toplamıdır, plastik kısım çoğu metalde bir üs bağıntısıyla yazılır [SFSF, §5.1, s. 97]:

$$ \varepsilon = \varepsilon_e + \varepsilon_p = \frac{\sigma}{E} + \left(\frac{\sigma}{K}\right)^{1/n} $$

$K$ dayanım katsayısı (MPa), $n$ pekleşme üssüdür (boyutsuz). Bu Ramberg–Osgood biçimidir.

3. Çevrimsel sertleşme ve yumuşama

Genleme kontrollü bir deneyde sabit $\Delta\varepsilon$ uygulanır ve gerilme izlenir. İlk çevrimlerde gerilme genliği değişir: artıyorsa malzeme çevrimsel sertleşiyor, azalıyorsa çevrimsel yumuşuyor demektir. Değişim genellikle ömrün yüzde 10–40'ında tamamlanır; ömrün yarısındaki döngü “kararlı” döngü kabul edilir [SFSF, §5.3, s. 99–101]. Kitabın genel gözlemi: düşük dayanımlı, yumuşak metaller sertleşme, yüksek dayanımlı, sert metaller yumuşama eğilimindedir [SFSF, §5.3, s. 103]. Bauschinger etkisi de unutulmamalı: bir yönde akan malzeme ters yönde daha erken akar [SFSF, §5.3, s. 99].

Kararlı histerezis döngüsü ve tanımlarGerilme–genleme düzleminde kapalı bir döngü. Döngünün uçları (εmax, σmax) ve (εmin, σmin). Yatayda toplam genleme aralığı Δε, dikeyde gerilme aralığı Δσ. Δε, elastik kısım Δσ/E ile döngünün sıfır gerilmedeki genişliği olan plastik kısım Δεp'nin toplamıdır. Uçları birleştiren kesikli eğri çevrimsel gerilme–genleme eğrisidir.εσ(εmax, σmax)(εmin, σmin)ΔεΔσΔεpkesikli: çevrimsel σ–ε eğrisikalın: kararlı döngü (Masing: eğrinin 2 katı)

Şekli yatay kaydırabilirsiniz.

Şekil 5.1. Kararlı histerezis döngüsü (şematik): Δσ, Δε, plastik genişlik Δεp ve uçlardan geçen çevrimsel σ–ε eğrisi.

Döngünün büyüklükleri [SFSF, Denk. 5.10, s. 101]:

$$ \Delta\varepsilon = \Delta\varepsilon_e + \Delta\varepsilon_p = \frac{\Delta\sigma}{E} + \Delta\varepsilon_p $$

Histerezis döngüsünün sıfır gerilmedeki genişliği $\Delta\varepsilon_p$'dir; döngünün alanı her çevrimde harcanan plastik işi gösterir.

4. Çevrimsel σ–ε eğrisi ve Masing kabulü

Farklı genliklerdeki kararlı döngülerin uç noktaları birleştirilince çevrimsel gerilme–genleme eğrisi elde edilir. Monotonik eğriyle aynı biçimde yazılır, ama genliklerle ve farklı sabitlerle [SFSF, Denk. 5.11–5.12, s. 104]:

$$ \varepsilon_a = \frac{\sigma_a}{E} + \left(\frac{\sigma_a}{K'}\right)^{1/n'} $$

$K'$ çevrimsel dayanım katsayısı (MPa), $n'$ çevrimsel pekleşme üssüdür; çoğu metalde $n'$ yaklaşık 0,05–0,25 arasındadır. Çevrimsel akma dayanımı $\sigma'_y$ yüzde 0,2 plastik genlemedeki gerilmedir: $\sigma'_y = K'(0{,}002)^{n'}$ [SFSF, §5.3, s. 104]. Çevrimsel eğri monotonik eğrinin altındaysa yumuşama, üstündeyse sertleşme vardır [SFSF, §5.3, s. 103].

Birçok metalde kararlı döngünün dalı, çevrimsel eğrinin iki kat büyütülmüş hâlidir. Buna Masing davranışı denir [SFSF, Denk. 5.13, s. 105]:

$$ \Delta\varepsilon = \frac{\Delta\sigma}{E} + 2\left(\frac{\Delta\sigma}{2K'}\right)^{1/n'} $$
Masing dalı neden ‘iki kat’?

Çevrimsel eğride $\varepsilon_a = f(\sigma_a)$. Döngünün dalı, dönüş noktasından ölçülen $(\Delta\sigma, \Delta\varepsilon)$ için aynı biçimi iki kat ölçekle izlerse $\Delta\varepsilon/2 = f(\Delta\sigma/2)$ olur. $f$'yi yerine yazıp iki tarafı 2 ile çarpınca yukarıdaki bağıntı çıkar.

Dört soru · Masing dalı

Nereden geliyor?

Deneysel gözlem: simetrik davranan birçok metalde döngü dalı çevrimsel eğrinin 2 katına uyar.

Ne zaman kullanılır?

Kararlı döngülerde, çekme ve basmada simetrik davranan malzemelerde. Masing olmayan malzemelerde ve sertleşme/yumuşama sürerken yaklaşıktır.

Nasıl uygulanır?

Bir dönüş noktasından sonra $\Delta\sigma$ ve $\Delta\varepsilon$'yi o noktadan ölçün; dalın yeni noktası (dönüş noktası) − (Δσ, Δε) olur.

Sonuç ne anlama gelir?

Tek bir eğri ($K', n'$) hem genlikleri hem de döngü dallarını verir: çentik analizi (Hafta 7) ve değişken genlik (Hafta 10) bu kolaylığa dayanır.

Dikkat

Monotonik özelliklerle çevrimsel hesap yapmayın

Çevrimsel yumuşayan bir malzemede monotonik eğriyi kullanmak plastik genlemeyi ciddi biçimde küçük tahmin eder [SFSF, §5.3, s. 104]. Tablo A.2'de $\sigma_y$ ve $\sigma'_y$, $K$ ve $K'$, $n$ ve $n'$ ayrı sütunlardadır; karıştırmayın.

5. Etkileşimli araç: çevrimsel eğri ve histerezis

Malzemeyi ve genleme genliğini seçin. Mavi kalın eğri kararlı döngü, yeşil kesikli çevrimsel eğri, gri kesikli monotonik eğridir (tabloda varsa). Gerilme, ε'dan ikiye bölme yöntemiyle çözülür.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

6. Çözümlü örnekler

Çözümlü örnek 5.1.1RQC-100: yumuşama mı, sertleşme mi?Temel

Verilenler

RQC-100 çelik: $E = 207$ GPa; monotonik $K = 1172$ MPa, $n = 0{,}06$; çevrimsel $K' = 1434$ MPa, $n' = 0{,}14$ [SFSF, Tablo A.2, s. 450]. Genleme genliği $\varepsilon_a = 0{,}01$.

İstenenler

Kararlı gerilme genliği, elastik ve plastik genleme genlikleri; monotonik eğrideki gerilmeyle karşılaştırma.

Model ve kabuller

Ramberg–Osgood; kararlı döngü; tek eksenli, tam tersinir genleme.

Çözüm

$0{,}01 = \sigma_a/207\,000 + (\sigma_a/1434)^{1/0{,}14}$ denklemi sayısal çözülür (araçta ikiye bölme):

$$ \sigma_a = 709{,}6\ \text{MPa}, \quad \varepsilon_{e,a} = \frac{709{,}6}{207\,000} = 0{,}00343, \quad \varepsilon_{p,a} = 0{,}01 - 0{,}00343 = 0{,}00657 $$

Aynı genlemede monotonik eğri: $\sigma = 860{,}8$ MPa.

Birim kontrolü

$\sigma_a/E$ boyutsuz; $(\sigma_a/K')$ boyutsuz olduğu için üssü de boyutsuz.

Fiziksel yorum

Çevrimsel eğri monotonik eğrinin yüzde 18 altında: RQC-100 çevrimsel yumuşuyor. Çevrimsel akma 601 MPa, monotonik akma 883 MPa. Monotonik verilerle yapılan bir hesap bu çelikte plastik genlemeyi küçük gösterirdi.

Benzer problem · 2024-T3 alüminyum

2024-T3: $E = 70$ GPa, $K = 455$, $n = 0{,}032$, $K' = 655$ MPa, $n' = 0{,}065$ (SFSF Tablo A.2). $\varepsilon_a = 0{,}01$'de çevrimsel ve monotonik gerilmeyi bulun; davranış nedir?

İpucu

Aracın malzeme listesinde 2024-T3 var.

Çözümü göster

Çevrimsel 453,7 MPa, monotonik 382,8 MPa: çevrimsel eğri üstte, malzeme sertleşiyor.

Çözümlü örnek 5.1.2Kararlı döngünün büyüklükleriUygulama

Verilenler

1038 çelik, su verilmiş ve menevişlenmiş: $E = 219$ GPa, $K' = 1330$ MPa, $n' = 0{,}208$ [SFSF, Tablo A.2, s. 450]. Tam tersinir genleme, $\varepsilon_a = 0{,}006$.

İstenenler

$\sigma_a$, $\Delta\sigma$, $\Delta\varepsilon$ ve plastik genleme aralığı $\Delta\varepsilon_p$.

Model ve kabuller

Kararlı döngü, Masing davranışı.

Çözüm

Çevrimsel eğriden $\sigma_a = 423{,}2$ MPa; Masing ile $\Delta\sigma = 2\sigma_a = 846{,}5$ MPa, $\Delta\varepsilon = 0{,}012$.

$$ \Delta\varepsilon_p = 0{,}012 - \frac{846{,}5}{219\,000} = 0{,}012 - 0{,}00387 = 0{,}00813 $$

Birim kontrolü

Genlemeler boyutsuz; $\Delta\sigma/E$ boyutsuz.

Fiziksel yorum

Plastik kısım toplamın üçte ikisi: bu genlik açıkça düşük çevrimli bölgededir. Masing dalı $\Delta\sigma = 846{,}5$ MPa'yı doğrudan Denk. 5.13'ten de verir: $0{,}012 = 846{,}5/219\,000$ $+\,2(846{,}5/2660)^{1/0{,}208}$ sağlanır.

Benzer problem · Daha küçük genlik

Aynı çelikte $\varepsilon_a = 0{,}003$ için $\sigma_a$, $\Delta\sigma$ ve $\Delta\varepsilon_p$'yi bulun.

İpucu

Aracı 0,3%'e ayarlayın ya da denklemi çözün.

Çözümü göster

$\sigma_a = 341{,}1$ MPa, $\Delta\sigma = 682{,}3$ MPa, $\Delta\varepsilon_p = 0{,}006 - 682{,}3/219\,000 = 0{,}00289$. Plastik pay yarının altına indi.

7. Sık yapılan hatalar

  • $K, n$ ile $K', n'$'yi karıştırmak. Çevrimsel hesapta tırnaklı sabitler kullanılır.
  • Genlik ile aralığı karıştırmak. Çevrimsel eğri genliklerle ($\sigma_a, \varepsilon_a$), Masing dalı aralıklarla ($\Delta\sigma, \Delta\varepsilon$) yazılır.
  • Masing dalını başlangıç noktasından ölçmek. Dal, son dönüş noktasından ölçülür.
  • İlk çevrimi kararlı döngü sanmak. Sertleşme/yumuşama tamamlanana kadar döngü değişir.

8. Terimler

Bu derste tanıtılan terimler (bütün terimler için terimler sözlüğü)
TürkçeİngilizceSembolBirimTanım
gerçek gerilme ve genlemetrue stress and true strainσ = P/A, ε = ln(ℓ/ℓ0)MPa; —Anlık kesit ve anlık boyla tanımlanan gerilme ve genleme; küçük genlemelerde mühendislik değerlerine çok yakındır.
çevrimsel sertleşmecyclic hardening——Genleme kontrollü tekrarlı yükte gerilme genliğinin artması; çevrimsel eğri monotonik eğrinin üstündedir.
çevrimsel yumuşamacyclic softening——Genleme kontrollü tekrarlı yükte gerilme genliğinin azalması; çevrimsel eğri monotonik eğrinin altındadır.
histerezis döngüsühysteresis loopΔσ, Δε, Δεp—Bir çevrimde gerilme–genleme yolunun oluşturduğu kapalı eğri; genişliği plastik genleme aralığı, alanı harcanan plastik iştir.
çevrimsel gerilme–genleme eğrisicyclic stress–strain curveεa = σa/E + (σa/K′)1/n′—Kararlı döngü uçlarından geçen eğri; genliklerle yazılır.
çevrimsel dayanım katsayısıcyclic strength coefficientK′MPaÇevrimsel eğride plastik genleme genliği 1 iken gerilme genliği.
çevrimsel pekleşme üssücyclic strain hardening exponentn′—Çevrimsel eğrinin log–log eğimi; çoğu metalde yaklaşık 0,05–0,25.
Masing davranışıMasing behaviorΔε = Δσ/E + 2(Δσ/2K′)1/n′—Kararlı döngü dalının çevrimsel eğrinin iki kat büyütülmüşü olması; dal son dönüş noktasından ölçülür.

9. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalHangi eğri?

Yüksek dayanımlı, menevişlenmiş bir çelik parçada tekrarlı plastik genleme bekleniyor. Hesapta monotonik çekme eğrisini kullanmak güvenli midir?

İpucu

Yüksek dayanımlı metaller hangi eğilimi gösterir?

Çözümü göster

Hayır. Bu tür malzemeler genellikle çevrimsel yumuşar; monotonik eğri gerilmeyi büyük, plastik genlemeyi küçük gösterir. Çevrimsel eğri ($K', n'$) kullanılmalıdır.

Alıştırma 2OrtaSayısalÇevrimsel akma

RQC-100 için $\sigma'_y = K'(0{,}002)^{n'}$'yi hesaplayın ve Tablo A.2'deki 600 MPa ile karşılaştırın.

İpucu

$0{,}002^{0{,}14}$'ü hesaplayın.

Çözümü göster

$1434 \times 0{,}002^{0{,}14} = 1434 \times 0{,}419 = 601$ MPa; tablodaki 600 MPa ile uyumlu.

Alıştırma 3OrtaSayısalDöngüden plastik genleme

Bir çelik numunede ($E = 200$ GPa) kararlı döngüde $\Delta\sigma = 1000$ MPa ve $\Delta\varepsilon = 0{,}012$ ölçüldü. $\Delta\varepsilon_p$ ve plastik genleme genliği nedir?

İpucu

$\Delta\varepsilon_p = \Delta\varepsilon - \Delta\sigma/E$.

Çözümü göster

$\Delta\varepsilon_p = 0{,}012 - 0{,}005 = 0{,}007$; genliği $0{,}0035$.

Özet

Özet
  • Tekrarlı plastik şekil değiştirmede malzeme sertleşir ya da yumuşar; ömrün yarısındaki döngü kararlı kabul edilir.
  • Çevrimsel eğri: $\varepsilon_a = \sigma_a/E + (\sigma_a/K')^{1/n'}$.
  • Masing: döngü dalı çevrimsel eğrinin iki katı; $\Delta\varepsilon = \Delta\sigma/E + 2(\Delta\sigma/2K')^{1/n'}$.
  • Çevrimsel hesapta monotonik sabitler kullanılmaz.

Sonraki derste bu genlemeleri ömre bağlıyoruz: genleme–ömür eğrisi.

Kaynaklar

  • SFSF: R. I. Stephens, A. Fatemi, R. R. Stephens, H. O. Fuchs, Metal Fatigue in Engineering, 2. baskı, Wiley-Interscience, New York, 2000 (telif sayfası © 2001). ISBN 0-471-51059-9. — §5.1 (s. 93–97), §5.3 (s. 98–106), Denk. 5.10–5.13; Tablo A.2 (s. 450–451)
  • Dowling: N. E. Dowling, Mechanical Behavior of Materials: Engineering Methods for Deformation, Fracture, and Fatigue, 4. baskı, Pearson, 2013. — Çevrimsel σ–ε davranışı ve Masing modeli için tamamlayıcı okuma