Pazarlama ve Satış Stratejisi / Seviye 3 · İleri / Ders 10
Rekabet üstünlüğü: kârlılığı kalıcı kılan yapı
Bugün kârlı olmak yetmez; rakipler sizi taklit etmeye çalışırken bu kârlılığı koruyacak bir yapı gerekir. Bu ders sektör yapısını, faaliyetler arasındaki uyumu, kaynak temelli bakışı, Hamilton Helmer'in yedi gücünü, ağ etkilerini ve yıkıcı yenilik tartışmasını ele alır.
- Bir sektörün ortalama kârlılığını belirleyen beş gücü değerlendireceksiniz.
- Kalıcı üstünlüğün kaynaklarını “fayda + engel” mantığıyla sınayacaksınız.
- Ağ etkilerinin ve platformların ekonomisini açıklayacaksınız.
- Yıkıcı yenilik kuramının ne söylediğini, ne söylemediğini ve eleştirilerini bileceksiniz.
- Değer yeniliği için “kaldır, azalt, artır, yarat” tablosunu kullanacaksınız.
Sektör yapısı: beş güç
Porter (1979) ve sonraki güncellemesi Porter (2008), bir sektörün ortalama kârlılığının beş rekabet gücüyle belirlendiğini savunur. Güçler ne kadar şiddetliyse, sektörde yaratılan değerin o kadar büyük kısmı müşterilere ve tedarikçilere gider; ikame ürünler ve yeni giriş tehdidi ise fiyatlara bir tavan koyar. Sonuçta ortalama şirkete kalan pay küçülür.
| Güç | Soru | Örnek değerlendirme: yüksek yapılar için giydirme cephe imalatı |
|---|---|---|
| Mevcut rakipler arası rekabet | Rakipler fiyatla mı, farkla mı yarışıyor? | Projeler ihaleyle verildiği için fiyat rekabeti yoğun olabilir; teknik yeterlilik ön eleme yapar. |
| Alıcıların pazarlık gücü | Alıcılar yoğun mu, geçiş kolay mı? | Büyük yükleniciler ve yatırımcılar güçlüdür; her proje yeniden teklif alır. |
| Tedarikçilerin pazarlık gücü | Girdiler farklılaşmış mı, alternatif var mı? | Metal fiyatı borsaya bağlıdır; sistem üreticileri ve özel cam tedarikçileri belirli projelerde güçlü olabilir. |
| Yeni girenlerin tehdidi | Girmek ne kadar zor? | Küçük işlerde giriş kolay; yüksek yapılarda referans, test kapasitesi ve finansman engeldir. |
| İkame ürünlerin tehdidi | Aynı ihtiyacı başka biçimde karşılayan çözüm var mı? | Prekast ya da farklı cephe kaplama sistemleri bazı projelerde ikame olabilir. |
Tablo bir yöntem örneğidir; gerçek bir sektör analizi değildir. Gerçek analizde her güç için veri toplanır.
Porter iki uyarı ekler. Birincisi, sektör büyüme oranı, teknoloji, devlet ve tamamlayıcı ürünler kendi başına bir güç değildir; ancak beş güç üzerinden kârlılığı etkiler. İkincisi, analiz sektörü doğru sınırlarla tanımlamayı gerektirir: “inşaat” bir sektör değil, birçok sektörün toplamıdır. Porter'ın fikirlerinin derli toplu ve okunaklı bir özeti için Magretta (2012) önerilir.
Faaliyet sistemi ve uyum
01 · Strateji nedir? dersinde gördüğümüz gibi, Porter'a göre kalıcı üstünlük tek bir özellikten değil, birbirini destekleyen faaliyetlerden oluşan bir sistemden gelir (Porter, 1996). Rakip tek bir faaliyeti taklit edebilir; ama sistemin bütününü taklit etmek için diğer faaliyetlerini de değiştirmesi, yani kendi stratejisinden vazgeçmesi gerekir. Bir faaliyet sistemini görmek için şirketin en önemli beş-altı faaliyetini çizip aralarındaki destek ilişkilerini oklarla göstermek iyi bir egzersizdir.
Kaynak temelli bakış
Sektör yapısına dışarıdan bakan yaklaşımın karşısında, üstünlüğü şirketin içinde arayan bir gelenek vardır. Barney (1991), bir kaynağın kalıcı üstünlük sağlaması için değerli, nadir, taklit edilmesi zor ve ikamesi olmayan olması gerektiğini savunur. Teece vd. (1997) ise değişen ortamlarda asıl önemli olanın kaynakları sürekli yeniden düzenleme becerisi, yani dinamik yetenekler olduğunu ekler. Mühendislik firmalarında bu kaynaklar çoğu zaman görünmezdir: test ve doğrulama arşivi, proje deneyiminden süzülmüş tasarım kuralları, deneyimli ekip, müşterinin güveni.
Yedi güç: fayda ve engel
Helmer (2016), kalıcı üstünlük kaynaklarını yedi “güce” indirger. Her güç iki şartı aynı anda sağlamalıdır: şirkete bir fayda (daha yüksek fiyat, daha düşük maliyet ya da daha düşük yatırım ihtiyacı) ve rakiplerin bu faydayı yok etmesini önleyen bir engel. Engeli olmayan fayda, rakipler tarafından kısa sürede sıfırlanır.
| Güç | Fayda | Engel | Mühendislik ürünlerinde örnek |
|---|---|---|---|
| Ölçek ekonomileri | Hacim arttıkça birim maliyet düşer | Rakip aynı ölçeğe ulaşmak için uzun süre zarar etmeli | Test ve sertifikasyon maliyetini büyük hacme yayan sistem üreticisi |
| Ağ ekonomileri | Her yeni kullanıcı ürünü diğerleri için değerli kılar | Küçük rakip, kullanıcıya daha az değer sunar | Tasarımcı, üretici ve yüklenicinin ortak kullandığı veri biçimleri ya da kütüphaneler |
| Karşı konumlanma | Yeni gelen daha iyi bir iş modeli benimser | Eski oyuncu taklit ederse mevcut işine zarar verir | Bayi kanalıyla kalıcı lisans satan yerleşik oyunculara karşı kurulumsuz, abonelikli hesap aracı sunan yeni gelen |
| Geçiş maliyetleri | Mevcut müşteriden daha yüksek fiyat alınabilir | Müşteri için değiştirmek pahalı | Yıllarca biriken şablonlar, proje arşivi, eğitimli ekip, entegrasyonlar |
| Marka | Aynı ürüne daha yüksek ödeme isteği | Güveni inşa etmek uzun zaman alır | Güvenlik açısından kritik kararlarda “kanıtlanmış” tedarikçi tercihi |
| Tekele alınmış (münhasır) kaynak | Ayrıcalıklı erişim | Kaynak başkasına geçemez | Patentli bir profil detayı, münhasır bir ortaklık, eşsiz bir uzman ekip |
| Süreç gücü | Daha düşük maliyet ya da daha yüksek kalite | Örgüte gömülü, taklidi yıllar alan süreç | Tasarımdan imalata kopukluksuz iş akışı ve düşük hata oranı |
Geçiş maliyetleri mühendislik yazılımlarında özellikle güçlüdür ve Shapiro ve Varian (1999) bunu kilitlenme (lock-in) olarak inceler. Ancak müşterinin kilitlendiğini hissettiği bir ürün, ilk uygun anda terk edilir. Sağlıklı olan, müşterinin kalmayı seçtiği bir değerle kilitlenmeyi dengelemektir: verinin dışa aktarılabilmesi, açık dosya biçimleri ve şeffaf fiyat bu dengeyi kurar.
Ağ etkileri ve platformlar
Doğrudan ağ etkisi, aynı türden kullanıcılar arttıkça değerin artmasıdır (telefon ağı). Dolaylı ağ etkisi ise iki farklı grubun birbirine değer kattığı durumdur: daha çok tasarımcı, daha çok üreticiyi platforma çeker; daha çok üretici, daha çok tasarımcıyı. Bu ikinci yapı iki taraflı pazar ya da platform olarak incelenir (Rochet ve Tirole, 2003).
Eisenmann vd. (2006), platform stratejisinin üç temel sorusunu tartışır: Hangi taraf sübvanse edilmeli (genellikle fiyata daha duyarlı olan ya da varlığı diğer taraf için daha değerli olan)? Pazar tek bir kazanana mı gider (kullanıcıların birden fazla platformu birlikte kullanmasının pahalı olduğu, ağ etkisinin güçlü olduğu ve özel ihtiyaçların az olduğu durumlarda)? Bir başka platform sizinkini kendi içine katabilir mi? Platformların en zor anı başlangıçtır: iki taraf da diğeri olmadan gelmez. Chen (2021), bu “soğuk başlangıç” sorununu küçük ama kendi başına değerli bir ilk ağ kurarak aşmayı önerir. Thompson (2015) ise farklı bir yapıyı, toplayıcıları (aggregator) anlatır: dağıtım maliyeti sıfıra yaklaştığında kullanıcıyla doğrudan ilişkiyi ele geçiren ve tedarikçileri kendi arayüzünde birbirinin yerine geçebilen seçeneklere dönüştüren şirketler. Toplayıcının gücü, iki tarafı buluşturmaktan çok kullanıcı ilişkisine sahip olmaktan gelir.
Yıkıcı yenilik: ne anlatır, ne anlatmaz?
Christensen (1997), başarılı şirketlerin neden yeni teknolojilere yenildiğini açıklayan bir kuram önerir. Yerleşik şirketler en kârlı müşterileri için ürünlerini sürekli iyileştirir ve bir noktada bu müşterilerin ihtiyacını aşar. Bu sırada yeni gelen, başlangıçta daha basit ve daha ucuz bir ürünle ya pazarın alt ucundan ya da daha önce hiç ürün kullanmayan bir müşteri grubundan girer. Yerleşik şirket bu müşterileri kârsız bulduğu için akılcı biçimde görmezden gelir; yeni gelen ürününü iyileştirdikçe ana pazara yükselir.
Kavram o kadar yaygınlaştı ki her yeniliğe “yıkıcı” denmeye başlandı. Christensen vd. (2015) bunun üzerine kuramı yeniden netleştirdi: Yıkıcılık bir sonuç değil bir süreçtir; yalnızca düşük uçtan ya da yeni pazardan giren yenilikler bu tanıma uyar. Kuramın eleştirileri de güçlüdür. Lepore (2014), kuramın vakalarının seçici ve sonradan yorumlanmış olduğunu savundu. King ve Baatartogtokh (2015), Christensen'in kitaplarındaki 77 vakayı uzmanlara değerlendirtti; vakaların yalnızca 7'sinde (yaklaşık yüzde 9) kuramın dört unsurunun hepsi bulunuyordu. Bu çalışmanın yöntemi de sonradan tartışıldı.
Pratik sonuç: Yıkıcı yenilik, “müşterinin ihtiyacını aşan iyileştirmeler ve alttan gelen basit çözümler” konusunda değerli bir uyarı merceğidir; geleceği tahmin eden bir yasa değildir. Yerleşik bir mühendislik yazılımı için soru şudur: En talepkâr müşterilerimiz için eklediğimiz her özellik, ortalama müşterinin gerçekten ihtiyaç duyduğu bir şey mi, yoksa onu daha basit bir rakibe iten bir karmaşıklık mı?
Değer yeniliği: kaldır, azalt, artır, yarat
Kim ve Mauborgne (2015), rakiplerle aynı ölçütlerde yarışmak yerine, sektörün kabul ettiği ölçütleri yeniden düzenleyerek hem farklılaşmayı hem de düşük maliyeti birlikte arayan bir yaklaşım önerir. Aracı dört sorulu bir tablodur:
| Kaldır | Azalt | Artır | Yarat |
|---|---|---|---|
| Genel geometri modelleme, ağ (mesh) ayarları, lisans sunucusu kurulumu | Kullanıcıya bırakılan varsayım sayısı, eğitim süresi | Rapor kalitesi, standart maddesine izlenebilirlik, doğrulamanın şeffaflığı | Sistem üreticisi profil kütüphanesi, kontrol mühendisi için özet sayfası, proje arşivi |
Yaklaşımın sınırı da bilinmelidir: “Rakipsiz pazar” anlatıları geriye dönük seçilmiş başarı öyküleriyle desteklenir; yeni bir pazar yaratmaya çalışan girişimlerin çoğu başarısız olur. Tabloyu bir yaratıcılık aracı olarak kullanın, ardından her hücreyi 05 · Müşteri keşfi dersindeki gibi sınayın.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Bunun yerine |
|---|---|
| Beş gücü bir kontrol listesi gibi doldurmak | Her gücün kârı nereye taşıdığını ve bunun nasıl değişebileceğini tartışın. |
| Her avantajı “güç” sanmak | Faydanın yanında rakibi durduran engeli de gösterin. |
| Kilitlenmeyi strateji yapmak | Müşterinin kalmayı seçeceği değeri, çıkış kolaylığıyla birlikte tasarlayın. |
| Her yeniliğe “yıkıcı” demek | Giriş noktası düşük uç mu, yeni pazar mı? Yerleşik oyuncunun neden tepki vermeyeceğini açıklayın. |
Kendini sına
Bir firmanın rakiplerinden daha iyi bir algoritması var ama algoritma bir makalede yayımlanmış. Bu bir “güç” müdür?
Fayda vardır ama engel yoktur: rakipler algoritmayı uygulayabilir. Helmer'in çerçevesine göre bu kalıcı bir güç değildir; engel ancak patent, süreç gücü ya da veri gibi başka bir kaynaktan gelebilir.
Neden “devlet” ve “teknoloji” Porter'ın beş gücünden biri değildir?
Porter'a göre bunlar kârlılığı doğrudan değil, beş güç üzerinden etkileyen etkenlerdir. Örneğin bir düzenleme giriş engelini artırabilir ya da alıcı gücünü değiştirebilir.
İki taraflı bir platformda hangi taraf genellikle sübvanse edilir?
Fiyata daha duyarlı olan ve varlığı diğer taraf için daha değerli olan taraf. Amaç, diğer tarafın ödeme isteğini artıracak kitleyi oluşturmaktır.
King ve Baatartogtokh'un çalışması yıkıcı yenilik kuramı için ne söyler, ne söylemez?
Kuramın sık anlatılan vakalarının çoğunda dört unsurun birlikte görülmediğini söyler; kuramın hiçbir zaman işe yaramadığını söylemez. Yöntemi de tartışılmıştır. Kuram bir mercek olarak kullanılmalı, kesin bir yasa olarak değil.
Kendi ürününüze uygulayın
- Sektörünüzü dar ve net tanımlayın; beş gücü birer cümleyle değerlendirin.
- Yedi güçten hangisine sahip olduğunuzu ya da kurabileceğinizi yazın; her biri için fayda ve engeli ayrı ayrı gösterin.
- En güçlü rakibe karşı kaldır–azalt–artır–yarat tablosunu doldurun.
Kaynaklar
- MakalePorter, M. E. (1979). How competitive forces shape strategy. Harvard Business Review, 57(2), 137–145.
- MakalePorter, M. E. (2008). The five competitive forces that shape strategy. Harvard Business Review, 86(1), 78–93.
- KitapPorter, M. E. (1985). Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance. Free Press.
- KitapMagretta, J. (2012). Understanding Michael Porter: The Essential Guide to Competition and Strategy. Harvard Business Review Press.
- MakalePorter, M. E. (1996). What is strategy?. Harvard Business Review, 74(6), 61–78.
- MakaleBarney, J. (1991). Firm resources and sustained competitive advantage. Journal of Management, 17(1), 99–120.
- MakaleTeece, D. J., Pisano, G. ve Shuen, A. (1997). Dynamic capabilities and strategic management. Strategic Management Journal, 18(7), 509–533.
- KitapHelmer, H. (2016). 7 Powers: The Foundations of Business Strategy. Deep Strategy LLC.
- KitapShapiro, C. ve Varian, H. R. (1999). Information Rules: A Strategic Guide to the Network Economy. Harvard Business School Press.
- MakaleRochet, J.-C. ve Tirole, J. (2003). Platform competition in two-sided markets. Journal of the European Economic Association, 1(4), 990–1029.
- MakaleEisenmann, T., Parker, G. ve Van Alstyne, M. W. (2006). Strategies for two-sided markets. Harvard Business Review, 84(10).
- KitapChen, A. (2021). The Cold Start Problem: How to Start and Scale Network Effects. Harper Business.
- YazıÜcretsiz Thompson, B. (2015, 21 Temmuz). Aggregation theory. Stratechery.
- KitapParker, G. G., Van Alstyne, M. W. ve Choudary, S. P. (2016). Platform Revolution: How Networked Markets Are Transforming the Economy and How to Make Them Work for You. W. W. Norton. Türkçesi: Platform Devrimi (Optimist Yayınları, çev. Melis İnan ve Nevra Yaraç)
- KitapChristensen, C. M. (1997). The Innovator's Dilemma: When New Technologies Cause Great Firms to Fail. Harvard Business School Press. Türkçesi: Yenilikçinin İkilemi (Koridor Yayıncılık, çev. Korkmaz Haktanır)
- MakaleChristensen, C. M., Raynor, M. E. ve McDonald, R. (2015). What is disruptive innovation?. Harvard Business Review, 93(12).
- MakaleLepore, J. (2014, 23 Haziran). The disruption machine. The New Yorker.
- MakaleKing, A. A. ve Baatartogtokh, B. (2015). How useful is the theory of disruptive innovation?. MIT Sloan Management Review, 57(1), 77–90.
- KitapKim, W. C. ve Mauborgne, R. (2015). Blue Ocean Strategy: How to Create Uncontested Market Space and Make the Competition Irrelevant (genişletilmiş baskı). Harvard Business Review Press. Türkçesi: Mavi Okyanus Stratejisi (çev. Şükrü Alpagut)
- DersÜcretsiz Sahani, R. ve Hax, A. (2006). 15.902 Strategic Management I (Fall 2006). MIT OpenCourseWare.
- DersÜcretsiz Davis, J. (2008). 15.912 Technology Strategy (Fall 2008). MIT OpenCourseWare.