Pazarlama ve Satış Stratejisi / Seviye 1 · Temel / Ders 02
Müşteri ve değer: ödeme isteği, maliyet ve müşterinin işi
Bir ürünün ticari olarak anlamlı olması için iki koşul gerekir: müşteriye, ona mal olduğundan daha fazla değer sağlamalı ve şirket bu değerin bir kısmını fiyatla yakalayabilmeli. Bu ders “değer” sözcüğünü ölçülebilir hale getirir: kimin için değer, hangi iş için değer ve hangi alternatife göre değer?
- Değer çubuğuyla değer yaratmayı ve değer yakalamayı ayırt edeceksiniz.
- Müşterinin “yapmak istediği işi” özellik listesinden bağımsız olarak yazabileceksiniz.
- B2B bir satışta kullanıcı, etkileyen, satın alan ve karar vereni ayıracaksınız.
- Fiyat yerine toplam sahip olma maliyetini hesaplayıp değeri sayıya dökebileceksiniz.
Değer çubuğu: değer yaratmak ve yakalamak
Değer temelli strateji yaklaşımının en sade aracı değer çubuğudur (value stick). Bu araç Brandenburger ve Stuart (1996) tarafından ortaya konmuş, Oberholzer-Gee (2021) tarafından geniş bir okur kitlesine taşınmıştır. Çubuğun dört noktası vardır.
- Ödeme isteği (willingness to pay, WTP): Müşterinin ürün için ödemeye razı olduğu en yüksek tutar. Bu tutar ürünün özelliklerinden değil, müşterinin ondan elde ettiği faydadan ve alternatiflerinden gelir.
- Fiyat: Müşterinin gerçekte ödediği tutar.
- Maliyet: Ürünü üretmenin ve sunmanın firmaya maliyeti.
- Satma isteği (willingness to sell, WTS): Tedarikçinin malzemesini ya da çalışanın emeğini sunmaya razı olduğu en düşük karşılık.
Bu şekil iki şeyi ayırmayı öğretir. Değer yaratmak, ödeme isteği ile satma isteği arasındaki mesafeyi büyütmektir. Değer yakalamak, bu mesafenin ne kadarının firmaya kalacağıdır. Fiyatı artırmak firmanın payını büyütür ama müşterinin payını küçültür; çubuğu uzatmaz. Kalıcı başarı çoğunlukla çubuğu uzatan hamlelerden gelir: müşterinin daha çok değer verdiği bir fark yaratmak ya da tedarikçiler ve çalışanlar için daha cazip bir iş ortağı olmak.
Aynı çalışma buna bir kavram ekler: eklenen değer (added value; marjinal katkı). Bir oyuncunun eklenen değeri, o oyuncu oyundan çıkarsa toplam yaratılan değerin ne kadar azalacağıdır. Bir firmanın eklenen değeri yoksa, yani müşteri aynı değeri başka bir yerden alabiliyorsa, o firmanın değer yakalaması da zordur. Pazarlıkta güç, eklenen değerden gelir. (Muhasebedeki ve vergideki “katma değer” ile karıştırılmaması için burada “eklenen değer” denmiştir.)
Müşteri kim? Kullanıcı, etkileyen, satın alan, karar veren
Tüketici ürünlerinde kullanan, seçen ve ödeyen çoğu zaman aynı kişidir. B2B satışlarda ise bunlar farklı kişilerdir ve her birinin “değer” tanımı farklıdır. Webster ve Wind (1972), kurumsal satın almayı bir satın alma merkezi olarak inceler ve rolleri şöyle ayırır: kullanıcılar, etkileyenler, satın alanlar, karar verenler ve bilgi akışını denetleyen kapı bekçileri.
| Rol | Kim olabilir? | Neye değer verir? |
|---|---|---|
| Kullanıcı | Proje mühendisleri | Hesabın hızlı, anlaşılır ve hatasız çıkması; tekrarlanan işin azalması. |
| Etkileyen | Kontrol mühendisi, cephe danışmanı | Raporun standartlara atıf yapması; kabullerin açık ve izlenebilir olması. |
| Satın alan | Satın alma ya da muhasebe | Fiyat, ödeme ve lisans koşulları, tedarikçinin güvenilirliği. |
| Karar veren | Teknik müdür ve firma sahibi | Toplam maliyet, teslim takvimi, firmanın teknik itibarı ve sorumluluk riski. |
| Kapı bekçisi | Bilgi işlem, teknik ofis şefi | Kurulumun, veri güvenliğinin ve yeni bir araca alışmanın getireceği iş yükünün az olması. |
Bu tablo iki sonuç doğurur. Birincisi, tek bir “değer önerisi” yetmez; her role kendi diliyle konuşmak gerekir. İkincisi, ürünü en çok seven kişi (kullanıcı) ile parayı onaylayan kişi (karar veren) farklıysa, kullanıcının memnuniyeti karar verenin anlayacağı bir sonuca, örneğin zamana, riske ya da paraya çevrilmelidir. Satın alma merkezinin satış sürecindeki etkisi 08 · Pazara çıkış ve B2B satış dersinde ele alınır.
Roller satın alınan şeye göre yeniden dağılır. Bir cephe sistemi (profil, cam, ankraj) satın alınırken şartnameyi yazan mimar ve cephe danışmanı etkileyen olur, yüklenicinin satın alma birimi pazarlığı yürütür, yatırımcı ya da proje müdürü son kararı verir. Bu tür satışın kendine özgü riskleri şartname satışı bölümünde anlatılır.
Müşterinin işi: “Jobs to be Done”
Müşteriler ürün satın almaz; belirli bir durumda ilerleme kaydetmek için bir ürünü “işe alırlar”. Christensen vd. (2016) bu fikri yapılacak iş (jobs to be done) kavramıyla anlatır; kavram daha önce de Christensen'in ve Anthony Ulwick'in çalışmalarında kullanılmıştı. Odak ürünün özelliklerinden müşterinin durumuna kayar: hangi koşulda, neyi başarmaya çalışıyor ve bugün bunu nasıl yapıyor?
Bu yaklaşımın en çok anlatılan örneği bir fast-food zincirinin milkshake satışlarıdır (HBS Working Knowledge, 2011). Ürünü daha lezzetli ya da daha ucuz yapmaya yönelik denemeler satışı değiştirmemişti. Araştırmacılar bunun yerine, müşterinin milkshake'i hangi iş için “işe aldığına” baktılar ve satışların yaklaşık yüzde 40'ının sabahın erken saatlerinde, işe giderken ürünü yanına alan müşterilere yapıldığını gördüler. Bu müşteriler uzun ve sıkıcı bir yolculukta boştaki ellerini meşgul edecek, yolculuğu biraz daha ilginç kılacak ve öğlene kadar tok tutacak bir şey arıyordu. Rakip başka bir milkshake değil; muz, simit ya da yolculuğun sıkıcılığıydı. Ürünü geliştirmenin yönü bu işe göre değişti.
Bir işi doğru yazmak
Ulwick (2016), iş tanımının ürün ve çözüm içermemesini önerir. Kalıp basittir: eylem + nesne + bağlam. Ardından müşterinin işi ne kadar iyi yaptığını ölçeceği istenen sonuçlar yazılır: yön + ölçü + nesne + bağlam.
İş: Bir giydirme cephe projesinin statik hesap raporunu, kontrol mühendisinin onayına sunulacak biçimde hazırlamak.
İstenen sonuçlar:
- Proje verilerini (rüzgâr bölgesi, bina yüksekliği, profil kesitleri) toplama süresini en aza indirmek.
- Rapordaki kabullerin kontrol aşamasında sorgulanma sıklığını en aza indirmek.
- Revizyon sonrası raporu güncelleme süresini en aza indirmek.
- Yanlış bir yük değeri kullanma olasılığını en aza indirmek.
Duygusal ve sosyal boyut: Kontrol mühendisinin karşısında hazırlıksız görünmemek; firmanın teknik itibarını korumak.
Bu tanımda “yazılım”, “Excel” ya da “bulut” sözcükleri yok. Bu yüzden iş tanımı, çözüm değişse de geçerliliğini korur ve rakipleri daha geniş görmeyi sağlar: kontrol mühendisine rapor hazırlama işinin rakibi başka bir yazılım olabileceği gibi, dışarıdan danışman tutmak ya da eski bir projenin raporunu kopyalayıp düzeltmek de olabilir.
İlerlemenin dört gücü
Moesta ve Engle (2020), müşterinin yeni bir çözüme geçme kararını dört güçle açıklar. İkisi müşteriyi değişime iter, ikisi geri tutar:
- Değişime iter
Mevcut durumun itişi
“Son projede rapor üç kez geri döndü, teslim iki hafta gecikti.”
- Değişime iter
Yeni çözümün çekişi
“Bu araçla kabuller raporda otomatik listeleniyor, kontrol sorularına hazır gidiyoruz.”
- Geri tutar
Yeninin kaygısı
“Ya hesap yanlış çıkarsa? Ekibi yeniden eğitmek ne kadar sürer?”
- Geri tutar
Alışkanlığın gücü
“Excel tablomuz yıllardır çalışıyor; herkes onu biliyor.”
Satış ve ürün ekipleri genellikle yalnızca çekişi büyütmeye çalışır: daha çok özellik, daha parlak sunum. Oysa çoğu zaman en etkili hamle kaygıyı ve alışkanlığı azaltmaktır: deneme projesi, doğrulama örnekleri, eski verilerin içe aktarılması, eğitim. En büyük rakibin bir başka firma değil, müşterinin bugünkü alışkanlığı olduğunu unutmamak gerekir.
Değerin türleri: yalnızca para değil
Almquist vd. (2018), B2B müşterilerin değer algısını kırk unsurlu bir piramitle düzenler. Tabanda olmazsa olmazlar (şartnameye uygunluk, kabul edilebilir fiyat, mevzuata uyum, etik) vardır. Üstüne sırasıyla işlevsel değer (maliyet düşürme, gelir artırma, ürün kalitesi), iş yapma kolaylığı (zaman kazandırma, entegrasyon, erişilebilirlik, risk azaltma), bireysel değer (satın alanın kaygısının azalması, kariyerine katkı) ve en üstte ilham veren değer (vizyon, sosyal sorumluluk) gelir.
Mühendislik ürünlerinde iki katman sık gözden kaçar. Birincisi iş yapma kolaylığıdır: teknik olarak eşdeğer iki üründen, teklif ve teknik belge hızlı gelen, sorulara aynı gün cevap veren tedarikçi seçilir. İkincisi bireysel değerdir: güvenlikle ilgili bir kararı onaylayan mühendis için “yanlış çıkarsa sorumlu tutulma” riski, birkaç yüzde fiyat farkından daha ağır basabilir. Test raporları, sertifikalar ve referans projeler bu riski azaltır; bu yüzden pazarlamanın değil ürünün parçasıdır.
Fiyat değil, toplam sahip olma maliyeti
B2B müşteriler, akılcı davrandıklarında, yalnızca etiket fiyatına değil toplam sahip olma maliyetine (total cost of ownership, TCO) bakar: satın alma fiyatına ek olarak kurulum, eğitim, kullanım sırasında harcanan zaman, bakım, arıza ve geçiş maliyetleri. Satıcının görevi bu hesabı müşteri adına, müşterinin verileriyle yapmaktır.
| Kalem | A: genel amaçlı program | B: cepheye özel araç |
|---|---|---|
| Yıllık lisans | 4.000 € | 3.000 € |
| İlk eğitim (A: 40 saat, B: 6 saat) × 40 €/saat | 1.600 € | 240 € |
| Proje başına hazırlık (A: 12 saat, B: 5 saat) × 30 proje × 40 €/saat | 14.400 € | 6.000 € |
| Toplam | 20.000 € | 9.240 € |
Mühendis saatinin tam yüklü maliyeti (maaş, vergi, ofis ve yönetim payı dâhil) 40 € kabul edildi. Kendi verilerinizle değiştirin.
Bu örnekte lisans fiyatı toplam maliyetin küçük bir kısmıdır. B aracının fiyatı iki katına çıksa bile toplam maliyeti A'dan düşük kalır. Bu gözlem, 07 · Fiyatlandırma dersindeki değer temelli fiyatlandırmanın başlangıç noktasıdır: fiyatın üst sınırını maliyetiniz değil, müşterinin alternatife göre elde ettiği değer belirler. Yine de dikkat: tablo yalnızca müşteri bu kazancı gerçekten yaşarsa anlamlıdır. Hazırlık süresinin 12 saatten 5 saate inmesi bir iddiadır; pilot projelerle kanıtlanmalıdır.
Sık yapılan hatalar
| Hata | Bunun yerine |
|---|---|
| Özellik listesini değer sanmak | Her özellik için “bu, müşterinin hangi istenen sonucunu iyileştiriyor?” sorusunu sorun. |
| Müşteriye ne istediğini sormak | Geçmişte işi nasıl yaptığını, nerede zorlandığını ve neye para harcadığını sorun (05 · Müşteri keşfi). |
| Kullanıcıyı karar veren sanmak | Satın alma merkezini çıkarın; her rol için değeri ayrı yazın. |
| Rakibi yalnızca benzer ürünler sanmak | Alışkanlık, el hesabı, dışarıdan hizmet almak ve “hiçbir şey yapmamak” da rakiptir. |
| Değeri sıfatlarla anlatmak (“hızlı”, “güvenilir”) | Değeri müşterinin birimine çevirin: saat, adet, gün, avro, revizyon sayısı. |
Kendini sına
Bir firma fiyatını yüzde on artırdı ve müşteri kaybetmedi. Değer çubuğuna göre ne oldu?
Yaratılan değer değişmedi; yalnızca paylaşımı değişti. Müşterinin kazancı azaldı, firmanın marjı arttı. Ödeme isteği fiyatın üstünde kaldığı için müşteri kalmaya devam etti.
“Hızlı ve kullanıcı dostu bir hesap programı” bir iş tanımı mıdır?
Hayır; bir çözümün sıfatlarıdır. İş tanımı çözümden bağımsız olmalıdır: “Bir cephe projesinin statik hesap raporunu, kontrol onayına sunulacak biçimde hazırlamak.”
Kullanıcılar ürünü seviyor ama satın alma kararı çıkmıyor. İlk neye bakarsınız?
Satın alma merkezine. Karar veren ve satın alan kişilerin değer tanımı kullanıcınınkinden farklı olabilir. Kullanıcının memnuniyetini karar verenin diline (zaman, risk, para) çevirin; kaygıyı azaltan kanıtları (pilot, referans, doğrulama) sunun.
Tablodaki B aracının fiyatı 3.000 € yerine 6.000 € olsaydı müşteri için hâlâ avantajlı olur muydu?
Evet. Toplam maliyet 6.000 + 240 + 6.000 = 12.240 € olur; bu, A'nın toplam maliyetinden (20.000 €) düşüktür. Bu, fiyatın üst sınırının maliyetten değil müşterinin alternatifinden geldiğini gösterir.
Kendi ürününüze uygulayın
- Müşterinizin işini çözüm sözcüğü kullanmadan tek cümleyle yazın; ardından beş istenen sonuç yazın.
- Satın alma merkezini bir tabloya dökün: her rolün adı, unvanı ve değer tanımı.
- Müşterinin bugünkü yöntemi için bir yıllık toplam sahip olma maliyetini çıkarın. Kendi ürününüzle hangi kalemin, ne kadar değiştiğini iddia ediyorsunuz? Bu iddiayı nasıl kanıtlayacaksınız?
Kaynaklar
- MakaleBrandenburger, A. M. ve Stuart, H. W. (1996). Value-based business strategy. Journal of Economics & Management Strategy, 5(1), 5–24.
- KitapOberholzer-Gee, F. (2021). Better, Simpler Strategy: A Value-Based Guide to Exceptional Performance. Harvard Business Review Press.
- MakaleWebster, F. E. ve Wind, Y. (1972). A general model for understanding organizational buying behavior. Journal of Marketing, 36(2), 12–19.
- MakaleChristensen, C. M., Hall, T., Dillon, K. ve Duncan, D. S. (2016). Know your customers' “jobs to be done”. Harvard Business Review, 94(9).
- KitapChristensen, C. M., Hall, T., Dillon, K. ve Duncan, D. S. (2016). Competing Against Luck: The Story of Innovation and Customer Choice. HarperBusiness.
- YazıÜcretsiz Harvard Business School Working Knowledge (2011, 14 Şubat). Clay Christensen's milkshake marketing. HBS Working Knowledge.
- KitapUlwick, A. W. (2016). Jobs to be Done: Theory to Practice. Idea Bite Press.
- KitapMoesta, B. ve Engle, G. (2020). Demand-Side Sales 101: Stop Selling and Help Your Customers Make Progress. Lioncrest Publishing.
- MakaleAlmquist, E., Cleghorn, J. ve Sherer, L. (2018). The B2B elements of value. Harvard Business Review, 96(2).