Akademik / MAK 612E / Doğrusal olmayan analiz ve NR

Doğrusal Olmayan Analiz ve Newton–Raphson

Ankastre konsolun deforme sonlu eleman ağı ve gerilme dağılımı

Doğrusal olmayan katı mekaniği probleminde rijitlik, çözümün kendisine bağlıdır; denge ancak iteratif olarak sağlanır. Standart yol, denge artığını sıfıra indirmek için Newton–Raphson iterasyonudur.

1. Artık kuvvet ve doğrusallaştırma

Ayrık denge, iç kuvvet ile dış kuvvetin dengesidir: $$ \vect{r}(\vect{u}) = \vect{f}^{\text{int}}(\vect{u}) - \vect{f}^{\text{ext}} = \vect{0}, \qquad \vect{f}^{\text{int}} = \int_{\Omega} \tens{B}^{\mathsf T}\,\vect{\sigma}\,\dd\Omega. $$ $\vect{r}$, bilinen bir tahmin $\vect{u}^{(k)}$ çevresinde birinci mertebeden açılır: $$ \vect{r}(\vect{u}^{(k)} + \delta\vect{u}) \approx \vect{r}(\vect{u}^{(k)}) + \underbrace{\frac{\partial \vect{r}}{\partial \vect{u}}}_{\tens{K}_T}\, \delta\vect{u} = \vect{0} \;\Rightarrow\; \tens{K}_T\,\delta\vect{u} = -\vect{r}(\vect{u}^{(k)}). $$

2. Teğet rijitlik matrisi

Geometrik doğrusalsızlıkta teğet rijitlik iki bileşenlidir: $$ \tens{K}_T = \tens{K}_{\text{mat}} + \tens{K}_{\text{geo}}, $$ $$ \tens{K}_{\text{mat}} = \int_{\Omega} \tens{B}^{\mathsf T}\,\tens{D}_{\text{tan}}\,\tens{B}\,\dd\Omega, \qquad \tens{K}_{\text{geo}} = \int_{\Omega} \tens{G}^{\mathsf T}\,\hat{\vect{\sigma}}\,\tens{G}\,\dd\Omega. $$ $\tens{D}_{\text{tan}} = \partial\vect{\sigma}/\partial\vect{\varepsilon}$ malzeme teğet modülü (plastisitede tutarlı/algoritmik teğet); geometrik terim mevcut gerilme durumunun (initial stress) rijitliğe katkısıdır ve burkulma analizinin de temelidir.

Sınav notu

Plastisitede tutarlı teğet modül (return-mapping algoritmasının türevi) yerine sürekli elastoplastik modül kullanılırsa NR'nin ikinci mertebeden yakınsaması kaybolur — yakınsama doğrusala düşer.

3. Newton–Raphson akışı

Her yük adımında ($\vect{f}^{\text{ext}}$ artımlı uygulanır):

  1. $\vect{u}^{(0)}$ = önceki adım çözümü; $\vect{r}^{(0)}$ hesapla.
  2. $\tens{K}_T(\vect{u}^{(k)})\,\delta\vect{u} = -\vect{r}^{(k)}$ çöz.
  3. $\vect{u}^{(k+1)} = \vect{u}^{(k)} + \delta\vect{u}$; gerilmeleri güncelle, $\vect{r}^{(k+1)}$ hesapla.
  4. Yakınsama ölçütü sağlanana dek 2–3 tekrar.

Modifiye NR: $\tens{K}_T$ adım başında bir kez kurulur ve iterasyonlar boyunca sabit tutulur — iterasyon başına maliyet düşer, iterasyon sayısı artar. Yakınsama ölçütleri (bağıl): $$ \frac{\|\vect{r}^{(k)}\|}{\|\vect{f}^{\text{ext}}\|} \le \varepsilon_f, \qquad \frac{\|\delta\vect{u}^{(k)}\|}{\|\Delta\vect{u}\|} \le \varepsilon_u, \qquad \frac{\delta\vect{u}^{(k)\mathsf T}\vect{r}^{(k)}} {\delta\vect{u}^{(1)\mathsf T}\vect{r}^{(0)}} \le \varepsilon_e \ (\text{enerji}). $$

4. Yük, yer değiştirme ve ark boyu kontrolü

Yük kontrolünde limit noktasında ($\tens{K}_T$ tekil) çözüm ıraksar; yer değiştirme kontrolü snap-back'i geçemez. Ark boyu (Riks/Crisfield) yöntemi, yük çarpanı $\lambda$'yı da bilinmeyen yaparak yük–yer değiştirme uzayında sabit "ark uzunluğu" $\Delta l$ kısıtı ekler: $$ \tens{K}_T\,\delta\vect{u} = -\vect{r} + \delta\lambda\,\vect{f}^{\text{ref}}, \qquad \Delta\vect{u}^{\mathsf T}\Delta\vect{u} + \psi^2\,\Delta\lambda^2\,\vect{f}^{\text{ref}\mathsf T}\vect{f}^{\text{ref}} = \Delta l^2. $$ Böylece limit noktaları ve ard-burkulma dalları izlenebilir.

5. Çözülmüş örnek

Örnek

Tek serbestlik dereceli doğrusal olmayan yay: $f^{\text{int}}(u) = k_0\,u\,(1 + \alpha\,u^2)$, $k_0 = 100$ N/mm, $\alpha = 0{,}5\ \text{mm}^{-2}$, dış yük $F = 300$ N.

$r(u) = 100u(1 + 0{,}5u^2) - 300$, $K_T = \dd f^{\text{int}}/\dd u = 100(1 + 1{,}5u^2)$.

$u^{(0)} = 0$: $r = -300$, $K_T = 100$ → $\delta u = 3$ → $u^{(1)} = 3$.

$u^{(1)} = 3$: $f^{\text{int}} = 300(1 + 4{,}5) = 1650$, $r = 1350$, $K_T = 100(1 + 13{,}5) = 1450$ → $\delta u = -0{,}931$ → $u^{(2)} = 2{,}069$.

$u^{(2)} = 2{,}069$: $f^{\text{int}} = 206{,}9(1 + 2{,}140) = 649{,}7$, $r = 349{,}7$… iterasyon $u \approx 1{,}42$ mm değerine yakınsar ($100 \cdot 1{,}42 \cdot (1 + 0{,}5\cdot 2{,}02) = 142 \cdot 2{,}01 \approx 285$; birkaç iterasyon daha ile $r \to 0$). Başlangıç tahmininin kötü olması ilk adımların aşırı büyük olmasına yol açtı — pratikte yük artımlı uygulanır.

Bağlantılı konular

Bu konudaki kendi çözümlü ödevlerim MAK 612E ders sayfasında bağlantılıdır (Kendi çalışmalarım).

Kaynaklar

Kişisel çalışma notu. Ders kitapları ve öğretim üyesine ait materyaller yayımlanmaz. Hata bildirimi: moc.kecicuktu@ofni.