Akademik / MKC 501E / PDE — değişkenlerine ayırma

PDE — Değişkenlerine Ayırma ve Özfonksiyon Açılımı

Kare dalganın Fourier serisiyle yakınsaması

İkinci mertebe lineer PDE'lerin sınır değer problemleri, çözümü uzaysal ve zamansal (veya iki uzaysal) çarpanların çarpımı olarak arayarak bir dizi ODE'ye indirgenir. Uzaysal ODE genelde bir Sturm–Liouville özdeğer problemidir.

1. PDE sınıflandırması

$A u_{xx} + 2B u_{xy} + C u_{yy} + \dots = 0$ için ayırt edici $B^2 - AC$:

İşaretTipÖrnekTipik problem
$< 0$EliptikLaplace $u_{xx}+u_{yy}=0$denge / sınır değer
$= 0$ParabolikIsı $u_t = \alpha u_{xx}$difüzyon / başlangıç-sınır
$> 0$HiperbolikDalga $u_{tt} = c^2 u_{xx}$yayılım / başlangıç-sınır

2. Değişkenlerine ayırma

Isı denkleminde $u(x,t) = X(x)\,T(t)$ koyulursa: $$ \frac{T'}{\alpha T} = \frac{X''}{X} = -\lambda \;\Rightarrow\; X'' + \lambda X = 0, \qquad T' + \alpha\lambda T = 0. $$ Homojen sınır koşulları ($X(0) = X(L) = 0$) yalnız $\lambda_n = (n\pi/L)^2$ için sıfırdan farklı çözüm verir: $X_n = \sin(n\pi x/L)$, $T_n = e^{-\alpha\lambda_n t}$.

3. Sturm–Liouville ve ortogonallik

Genel biçim: $$ \frac{\dd}{\dd x}\!\left( p(x)\,\frac{\dd X}{\dd x} \right) + \big( q(x) + \lambda\,w(x) \big) X = 0, $$ uygun homojen sınır koşullarıyla. Özdeğerler gerçek ve $\lambda_1 < \lambda_2 < \dots \to \infty$; özfonksiyonlar ağırlık $w(x)$ ile ortogonaldir: $$ \int_a^b w(x)\,X_m(x)\,X_n(x)\,\dd x = 0, \quad m \neq n. $$

Sınav notu

Bu ortogonallik, sonlu elemanlarda modal ortogonalliğin (MKC 527E) ve titreşim mod açılımının matematiksel temelidir. Silindirik/küresel geometride $w(x) = x$ çıkar → Bessel/Legendre fonksiyonları.

4. Fourier açılımıyla katsayılar

Genel çözüm özfonksiyonların üst üste binmesidir: $u(x,t) = \sum_n b_n\,X_n(x)\,T_n(t)$. Başlangıç koşulu $u(x,0) = f(x)$ uygulanır ve ortogonallikten: $$ b_n = \frac{\displaystyle \int_0^L f(x)\,X_n(x)\,\dd x} {\displaystyle \int_0^L X_n(x)^2\,\dd x}. $$

5. Çözülmüş örnek — ısı denklemi

Örnek

$u_t = \alpha\,u_{xx}$, $0 < x < L$; $u(0,t) = u(L,t) = 0$; $u(x,0) = u_0$ (sabit).

$b_n = \dfrac{\int_0^L u_0 \sin(n\pi x/L)\,\dd x}{L/2} = \dfrac{u_0}{L/2}\cdot\dfrac{L}{n\pi}\big(1 - \cos n\pi\big) = \dfrac{2u_0}{n\pi}\big(1 - (-1)^n\big)$.

Yani $b_n = 4u_0/(n\pi)$ tek $n$ için, çift $n$ için sıfır: $$ u(x,t) = \sum_{n=1,3,5,\dots} \frac{4u_0}{n\pi}\,\sin\!\frac{n\pi x}{L}\, e^{-\alpha (n\pi/L)^2 t}. $$ $t \to \infty$ için tüm terimler söner, $u \to 0$ (kalıcı denge). En yavaş sönen terim $n = 1$; zaman sabiti $\tau = L^2/(\alpha\pi^2)$.

Bağlantılı konular

Kaynaklar

Kişisel çalışma notu. Ders kitapları ve öğretim üyesine ait materyaller yayımlanmaz. Hata bildirimi: moc.kecicuktu@ofni.