Akademik / MKC 501E / PDE — değişkenlerine ayırma
PDE — Değişkenlerine Ayırma ve Özfonksiyon Açılımı

İkinci mertebe lineer PDE'lerin sınır değer problemleri, çözümü uzaysal ve zamansal (veya iki uzaysal) çarpanların çarpımı olarak arayarak bir dizi ODE'ye indirgenir. Uzaysal ODE genelde bir Sturm–Liouville özdeğer problemidir.
1. PDE sınıflandırması
$A u_{xx} + 2B u_{xy} + C u_{yy} + \dots = 0$ için ayırt edici $B^2 - AC$:
| İşaret | Tip | Örnek | Tipik problem |
|---|---|---|---|
| $< 0$ | Eliptik | Laplace $u_{xx}+u_{yy}=0$ | denge / sınır değer |
| $= 0$ | Parabolik | Isı $u_t = \alpha u_{xx}$ | difüzyon / başlangıç-sınır |
| $> 0$ | Hiperbolik | Dalga $u_{tt} = c^2 u_{xx}$ | yayılım / başlangıç-sınır |
2. Değişkenlerine ayırma
Isı denkleminde $u(x,t) = X(x)\,T(t)$ koyulursa: $$ \frac{T'}{\alpha T} = \frac{X''}{X} = -\lambda \;\Rightarrow\; X'' + \lambda X = 0, \qquad T' + \alpha\lambda T = 0. $$ Homojen sınır koşulları ($X(0) = X(L) = 0$) yalnız $\lambda_n = (n\pi/L)^2$ için sıfırdan farklı çözüm verir: $X_n = \sin(n\pi x/L)$, $T_n = e^{-\alpha\lambda_n t}$.
3. Sturm–Liouville ve ortogonallik
Genel biçim: $$ \frac{\dd}{\dd x}\!\left( p(x)\,\frac{\dd X}{\dd x} \right) + \big( q(x) + \lambda\,w(x) \big) X = 0, $$ uygun homojen sınır koşullarıyla. Özdeğerler gerçek ve $\lambda_1 < \lambda_2 < \dots \to \infty$; özfonksiyonlar ağırlık $w(x)$ ile ortogonaldir: $$ \int_a^b w(x)\,X_m(x)\,X_n(x)\,\dd x = 0, \quad m \neq n. $$
Bu ortogonallik, sonlu elemanlarda modal ortogonalliğin (MKC 527E) ve titreşim mod açılımının matematiksel temelidir. Silindirik/küresel geometride $w(x) = x$ çıkar → Bessel/Legendre fonksiyonları.
4. Fourier açılımıyla katsayılar
Genel çözüm özfonksiyonların üst üste binmesidir: $u(x,t) = \sum_n b_n\,X_n(x)\,T_n(t)$. Başlangıç koşulu $u(x,0) = f(x)$ uygulanır ve ortogonallikten: $$ b_n = \frac{\displaystyle \int_0^L f(x)\,X_n(x)\,\dd x} {\displaystyle \int_0^L X_n(x)^2\,\dd x}. $$
5. Çözülmüş örnek — ısı denklemi
$u_t = \alpha\,u_{xx}$, $0 < x < L$; $u(0,t) = u(L,t) = 0$; $u(x,0) = u_0$ (sabit).
$b_n = \dfrac{\int_0^L u_0 \sin(n\pi x/L)\,\dd x}{L/2} = \dfrac{u_0}{L/2}\cdot\dfrac{L}{n\pi}\big(1 - \cos n\pi\big) = \dfrac{2u_0}{n\pi}\big(1 - (-1)^n\big)$.
Yani $b_n = 4u_0/(n\pi)$ tek $n$ için, çift $n$ için sıfır: $$ u(x,t) = \sum_{n=1,3,5,\dots} \frac{4u_0}{n\pi}\,\sin\!\frac{n\pi x}{L}\, e^{-\alpha (n\pi/L)^2 t}. $$ $t \to \infty$ için tüm terimler söner, $u \to 0$ (kalıcı denge). En yavaş sönen terim $n = 1$; zaman sabiti $\tau = L^2/(\alpha\pi^2)$.
Bağlantılı konular
- Laplace dönüşümü ve BDP — zaman bağımlılığının alternatif çözümü.
- MKC 527E — Kiriş titreşimi — dalga/kiriş denkleminde aynı yöntem.
- MKC 525E — Sonlu Elemanlar — ısı iletiminin sayısal çözümü.
Kaynaklar
- Ders — İTÜ MKC 501E, Mühendislik Matematiği.
- E. Kreyszig — Advanced Engineering Mathematics.
- R. Haberman — Applied Partial Differential Equations.
Kişisel çalışma notu. Ders kitapları ve öğretim üyesine ait materyaller yayımlanmaz. Hata bildirimi: moc.kecicuktu@ofni.