Akademik / MKC 525E / İzoparametrik formülasyon ve Gauss
İzoparametrik Formülasyon ve Gauss İntegrasyonu

İzoparametrik yaklaşım, gelişigüzel dört/sekiz düğümlü elemanları sabit bir referans (ana) elemana eşleyerek integralleri standart bir bölgede almayı sağlar. "İzoparametrik" = geometri ile alanın aynı şekil fonksiyonlarıyla enterpolasyonu.
1. Doğal koordinatlar ve eşleme
Ana eleman $(\xi,\eta) \in [-1,1]^2$. Q4 için: $$ N_i(\xi,\eta) = \tfrac14 (1 + \xi\xi_i)(1 + \eta\eta_i), \quad i = 1,\dots,4. $$ Geometri ve yer değiştirme aynı şekil fonksiyonlarıyla: $$ x = \sum_i N_i\,x_i, \quad y = \sum_i N_i\,y_i, \qquad u = \sum_i N_i\,u_i, \quad v = \sum_i N_i\,v_i. $$
2. Jacobian matrisi
Türevler zincir kuralıyla dönüşür: $$ \begin{Bmatrix} \partial/\partial\xi \\ \partial/\partial\eta \end{Bmatrix} = \tens{J}\, \begin{Bmatrix} \partial/\partial x \\ \partial/\partial y \end{Bmatrix}, \qquad \tens{J} = \begin{bmatrix} \sum \partial_\xi N_i\,x_i & \sum \partial_\xi N_i\,y_i \\ \sum \partial_\eta N_i\,x_i & \sum \partial_\eta N_i\,y_i \end{bmatrix}. $$ Böylece $\partial_x N_i = \tens{J}^{-1}\,\partial_\xi N_i$ ve alan elemanı $\dd x\,\dd y = \det\tens{J}\;\dd\xi\,\dd\eta$. Eleman rijitliği: $$ \tens{k}^e = \int_{-1}^{1}\!\!\int_{-1}^{1} \tens{B}^{\mathsf T}\,\tens{D}\,\tens{B}\;\det\tens{J}\;\dd\xi\,\dd\eta. $$
$\det\tens{J} > 0$ her noktada gereklidir; sıfır ya da negatif olması elemanın aşırı çarpık veya iç bükey (dış merkezli) olduğunu gösterir ve çözümü bozar. Paralelkenar elemanda $\tens{J}$ sabittir.
3. Gauss–Legendre integrasyonu
Bir boyutta: $$ \int_{-1}^{1} f(\xi)\,\dd\xi \approx \sum_{g=1}^{n} w_g\,f(\xi_g). $$ $n$ noktalı Gauss kuralı, $2n - 1$ dereceye kadar polinomları tam integre eder.
| $n$ | Noktalar $\xi_g$ | Ağırlıklar $w_g$ | Tam derece |
|---|---|---|---|
| 1 | 0 | 2 | 1 |
| 2 | $\pm 1/\sqrt{3} \approx \pm 0{,}5774$ | 1, 1 | 3 |
| 3 | $0,\ \pm\sqrt{3/5} \approx \pm 0{,}7746$ | $8/9,\ 5/9,\ 5/9$ | 5 |
İki boyutta kural çarpımsaldır: $\sum_i \sum_j w_i\,w_j\,f(\xi_i,\eta_j)$.
4. Kaç Gauss noktası
"Tam integrasyon", düz kenarlı elemanda $\tens{k}^e$ integrandını tam alan kuraldır: Q4 için $2\times2$, Q8/Q9 için $3\times3$. Daha az nokta ("azaltılmış integrasyon") kayma/hacimsel kilitlenmeyi hafifletir ama sıfır enerjili (hourglass) modlar doğurabilir (bkz. MAK 612E — Kilitlenme). Kural, rijitlik matrisinin doğru rank'ını (yalnız rijit cisim modları sıfır) koruyacak kadar zengin olmalıdır.
5. Çözülmüş örnek
$\displaystyle I = \int_{-1}^{1} (3\xi^4 - 2\xi^2 + 1)\,\dd\xi$ değerini 2 noktalı Gauss ile hesaplayıp tam değerle karşılaştıralım.
Tam: $\left[\tfrac{3}{5}\xi^5 - \tfrac{2}{3}\xi^3 + \xi\right]_{-1}^{1} = 2\left(\tfrac{3}{5} - \tfrac{2}{3} + 1\right) = 2 \cdot \tfrac{14}{15} = \tfrac{28}{15} \approx 1{,}8667$.
2 nokta: $\xi = \pm 0{,}5774$, $w = 1$. $\xi^2 = 0{,}3333$, $\xi^4 = 0{,}1111$. $f = 3(0{,}1111) - 2(0{,}3333) + 1 = 0{,}3333 - 0{,}6667 + 1 = 0{,}6667$ (her iki noktada aynı). $I_{\text{Gauss}} = 1 \cdot 0{,}6667 + 1 \cdot 0{,}6667 = 1{,}3333$.
Hata belirgin: integrand 4. derece, 2 noktalı kural yalnız 3. dereceye kadar tam. 3 noktalı kural (5. dereceye kadar tam) $28/15$'i tam verir.
Bağlantılı konular
- Şekil fonksiyonları ve eleman rijitlik matrisi — $\tens{B}$ ve $\tens{k}^e$ kurulumu.
- MAK 612E — Kilitlenme ve çözümleri — azaltılmış integrasyonun sonuçları.
- MKC 501E — Mühendislik Matematiği — sayısal integrasyon ve ortogonal polinomlar.
Kaynaklar
- Ders — İTÜ MKC 525E, Mühendislikte Sonlu Elemanlar Analizi.
- O. C. Zienkiewicz, R. L. Taylor — The Finite Element Method.
- R. D. Cook ve diğ. — Concepts and Applications of Finite Element Analysis.
Kişisel çalışma notu. Ders kitapları ve öğretim üyesine ait materyaller yayımlanmaz. Hata bildirimi: moc.kecicuktu@ofni.