Akademik / MKC 525E / Şekil fonksiyonları ve eleman matrisi
Şekil Fonksiyonları ve Eleman Rijitlik Matrisi

Şekil fonksiyonları, eleman içindeki sürekli alanı düğüm değerlerinden enterpolasyonla üretir. Rijitlik matrisi, bu enterpolasyonun şekil değiştirme enerjisine katkısıdır.
1. Şekil fonksiyonu nedir
Alan $u(x) = \sum_i N_i(x)\,u_i = \tens{N}\,\vect{d}$. Gerekli özellikler:
- Kronecker delta: $N_i(x_j) = \delta_{ij}$.
- Birim bölünüm: $\sum_i N_i(x) = 1$ (rijit cisim ötelemesi).
- Tamlık: sabit ve doğrusal terimleri temsil edebilmeli (patch test).
- Süreklilik: $C^0$ (çubuk, elastisite) ya da $C^1$ (Euler–Bernoulli kiriş).
Şekil değiştirme $\vect{\varepsilon} = \tens{B}\,\vect{d}$, $\tens{B} = \partial \tens{N}$; eleman rijitliği: $$ \tens{k}^e = \int_{\Omega^e} \tens{B}^{\mathsf T}\,\tens{D}\,\tens{B}\,\dd\Omega. $$
2. Çubuk elemanı
İki düğümlü, boy $L$, kesit $A$, modül $E$: $$ N_1 = 1 - \frac{x}{L}, \quad N_2 = \frac{x}{L}, \qquad \tens{B} = \begin{bmatrix} -\tfrac{1}{L} & \tfrac{1}{L} \end{bmatrix}, $$ $$ \tens{k}^e = \int_0^L \tens{B}^{\mathsf T} EA\,\tens{B}\,\dd x = \frac{EA}{L} \begin{bmatrix} 1 & -1 \\ -1 & 1 \end{bmatrix}. $$
3. Hermite kiriş elemanı
İki düğüm, düğüm başına sehim $w$ ve dönme $\theta$ ($C^1$). $\xi = x/L$ ile kübik Hermite polinomları: $$ N_1 = 1 - 3\xi^2 + 2\xi^3, \quad N_2 = L(\xi - 2\xi^2 + \xi^3), $$ $$ N_3 = 3\xi^2 - 2\xi^3, \quad N_4 = L(-\xi^2 + \xi^3). $$ Eğrilik $\kappa = w'' = \tens{B}\,\vect{d}$ ile: $$ \tens{k}^e = \frac{EI}{L^3} \begin{bmatrix} 12 & 6L & -12 & 6L \\ 6L & 4L^2 & -6L & 2L^2 \\ -12 & -6L & 12 & -6L \\ 6L & 2L^2 & -6L & 4L^2 \end{bmatrix}. $$
4. CST ve Q4 elemanları
CST (sabit şekil değiştirme üçgeni): doğrusal $N_i = \tfrac{1}{2A}(a_i + b_i x + c_i y)$; $\tens{B}$ sabittir → eleman içinde tek gerilme değeri, kaba ağda zayıf. Q4: bilineer $N_i = \tfrac14(1+\xi\xi_i)(1+\eta\eta_i)$; $\tens{B}$ koordinatla değişir, saf eğilmede kayma kilitlenmesine eğilimlidir (bkz. MAK 612E — Kilitlenme).
5. Çözülmüş örnek
İki çubuk elemanlı, ankastre–serbest, eksenel yüklü kolon. $E = 200$ GPa, $A = 100\ \text{mm}^2$, her eleman $L = 500$ mm, uç yükü $P = 10$ kN.
Eleman rijitliği: $EA/L = (200\,000 \cdot 100)/500 = 4{,}0\times10^{4}$ N/mm. Global (düğüm 1 sabit), bilinmeyen $u_2, u_3$: $$ 10^4 \begin{bmatrix} 8 & -4 \\ -4 & 4 \end{bmatrix} \begin{Bmatrix} u_2 \\ u_3 \end{Bmatrix} = \begin{Bmatrix} 0 \\ 10\,000 \end{Bmatrix}. $$ Çözüm: $u_3 = 0{,}5$ mm, $u_2 = 0{,}25$ mm.
Analitik: $\delta = PL_{\text{tot}}/(EA) = 10\,000 \cdot 1000 / (200\,000 \cdot 100) = 0{,}5$ mm — çubuk elemanı eksenel problemde tam sonucu verir (yük düğümlerdeyken).
Bağlantılı konular
- İzoparametrik formülasyon ve Gauss integrasyonu — çarpık elemanlarda $\tens{k}^e$ hesabı.
- MKC 527E — Modal analiz — kütle matrisi ve özdeğer problemi.
- Genel Kiriş Analizi — Hermite kiriş elemanının uygulaması.
Kaynaklar
- Ders — İTÜ MKC 525E, Mühendislikte Sonlu Elemanlar Analizi.
- R. D. Cook, D. S. Malkus, M. E. Plesha — Concepts and Applications of Finite Element Analysis.
- J. N. Reddy — An Introduction to the Finite Element Method.
Kişisel çalışma notu. Ders kitapları ve öğretim üyesine ait materyaller yayımlanmaz. Hata bildirimi: moc.kecicuktu@ofni.