Bu derste öğrenecekleriniz
- Açılıp kapanan yükleri birim basamak fonksiyonuyla yazmak ve t-ötelemeyi kullanmak
- Dirac deltasıyla darbe yükünü modellemek ve birim darbe cevabını bulmak
- Ani yükün dinamik büyütmesini (2 kat) türetmek
- Konvolüsyon (Duhamel) integralini kurmak ve Laplace çarpımıyla ilişkilendirmek
- Dikdörtgen darbede darbe süresi–periyot oranının etkisini yorumlamak
1. Neden öğreniyoruz?
Bir test düzeneğinde 10 kg'lık bir kütle, rijitliği 1000 N/m olan bir yayla taşınıyor (sönüm ihmal edilecek kadar küçük). İki yükleme senaryosu düşünelim (Şekil 1):
- Basamak: $t=0$ anında 50 N'luk bir yük aniden konuyor ve öyle kalıyor (ör. düzeneğe bir ağırlık bırakılması).
- Darbe: bir çekiç 5 N·s'lik itme veriyor; temas süresi titreşim periyodunun yanında çok kısa.
Soru: Kütle en fazla ne kadar yer değiştirir? Statik hesap basamak yükü için $F_0/k=0{,}05$ m der; ama gerçek en büyük değer bunun iki katıdır. Süreksiz yüklerin cevabını bulmanın en düzenli yolu Laplace dönüşümüdür.
2. Ön bilgiler
Ders 11.1'den gelenler
- $\mathcal L\{x''\}=s^2X-sx(0)-x'(0)$; sıfır başlangıç şartında yalnız $s^2X$.
- $\mathcal L\{1\}=1/s$, $\mathcal L\{\sin\omega t\}=\omega/(s^2+\omega^2)$, $\mathcal L\{\cos\omega t\}=s/(s^2+\omega^2)$.
- Kısmi kesirler ve s-öteleme.
- İtme–momentum: kısa bir $F(t)$ kuvvetinin itmesi $I=\int F\,dt$, kütleye $\Delta v=I/m$ hız kazandırır.
3. Birim basamak ve t-öteleme
Birim basamak fonksiyonu $u(t-a)$, $t<a$ için 0, $t>a$ için 1'dir. Bir yükün belirli bir anda açılıp kapanmasını tek formülle yazmamızı sağlar: $a$ anında başlayan ve $b$ anında biten sabit $F_0$ yükü $F_0[u(t-a)-u(t-b)]$'dir.
$$\mathcal L\{u(t-a)\}=\frac{e^{-as}}{s},\qquad \mathcal L\{f(t-a)\,u(t-a)\}=e^{-as}F(s).$$İkinci bağıntı (t-öteleme) şunu söyler: zamanda $a$ kadar gecikme, $s$ alanında $e^{-as}$ ile çarpmaktır. Ters dönüşümde $e^{-as}$ gördüğümüzde cevabın $t=a$ anında "başladığını" anlarız.
Ani konulan yük (açılış problemi, basamak)
Verilenler
$m=10$ kg, $k=1000$ N/m, sönüm yok; $F(t)=50\,u(t)$ N; $x(0)=\dot x(0)=0$.
İstenenler
$x(t)$ ve en büyük yer değiştirme.
Model ve kabuller
$m\ddot x+kx=F_0u(t)$; doğal açısal frekans $\omega_n=\sqrt{k/m}=10$ rad/s ($f_n=1{,}59$ Hz).
Çözüm
Dönüşüm: $10s^2X+1000X=50/s$, yani
$$X(s)=\frac{F_0}{m\,s\,(s^2+\omega_n^2)}=\frac{5}{s(s^2+100)}=\frac{1}{20}\left(\frac1s-\frac{s}{s^2+100}\right).$$Ters dönüşüm:
$$x(t)=\frac{F_0}{k}\big(1-\cos\omega_n t\big)=0{,}05\,(1-\cos10t)\ \text{m}.$$En büyük değer $\cos10t=-1$ olduğunda: $x_{\max}=2F_0/k=0{,}10$ m, ilk kez $t=\pi/10\approx0{,}314$ s'de.
Kontrol
$x(0)=0$, $\dot x(0)=0$ ✓. Yerine koyma: $m\ddot x+kx=10\cdot0{,}05\cdot100\cos10t+1000\cdot0{,}05(1-\cos10t)=50$ ✓. Birim: N/(N/m) = m ✓. Limit: yük çok yavaş uygulansaydı statik değer 0,05 m olurdu.
Fiziksel yorum
Ani yük, statik değerin iki katı yer değiştirme oluşturur (dinamik büyütme 2). Sönüm olmadığı için kütle 0 ile 0,10 m arasında salınmaya devam eder; gerçek sistemde sönüm salınımı 0,05 m'ye doğru söndürür.
Benzer problem Daha hafif kütle
$m=2$ kg, $k=800$ N/m'lik sisteme $t=0$'da 20 N'luk basamak yükü konuyor. $\omega_n$, statik ve en büyük yer değiştirme nedir?
İpucu
Sonuç aynı biçimde: $x=(F_0/k)(1-\cos\omega_nt)$.
Çözümü göster
$\omega_n=\sqrt{800/2}=20$ rad/s ($f_n=3{,}18$ Hz); statik $20/800=0{,}025$ m; en büyük $0{,}05$ m.
4. Darbe yükü ve Dirac deltası
Çekiç darbesi gibi çok kısa ama büyük bir kuvveti, etkisini taşıyan tek bir sayıyla, itmesiyle ($I$, N·s) temsil ederiz. Matematikte bunun idealleşmiş hâli Dirac deltası $\delta(t-a)$'dır: $a$ dışında sıfır, alanı 1. Dönüşümü basittir:
$$\mathcal L\{\delta(t-a)\}=e^{-as}.$$Birim itmeye ($I=1$ N·s, $t=0$) sistemin cevabına birim darbe cevabı $h(t)$ denir. Sönümsüz tek serbestlik dereceli sistem için $ms^2H+kH=1$ olduğundan
$$h(t)=\frac{1}{m\omega_n}\sin\omega_n t.$$Fiziksel okuma: darbe kütleye anında $\dot x(0^+)=I/m$ hızı verir; sonra sistem serbest titreşir. Açılış probleminde $I=5$ N·s için $x(t)=I\,h(t)=0{,}05\sin10t$ m, genlik 0,05 m.
Delta gerçekten bir fonksiyon değildir
$\delta$ bir integral içinde anlam taşır: $\int f(t)\,\delta(t-a)\,dt=f(a)$. Mühendislikte "temas süresi, ilgilendiğimiz en kısa periyottan çok küçük" olduğu sürece iyi bir modeldir. Temas süresi periyotla karşılaştırılabilirse (ör. yumuşak uçlu çekiç ve yüksek frekanslı mod) darbe gerçek biçimiyle modellenmelidir; bu konu Ders 12.1'de frekans içeriği olarak döner.
5. Konvolüsyon ve Duhamel integrali
Doğrusal bir sistemde herhangi bir yükü, art arda gelen çok sayıda küçük darbenin toplamı gibi düşünebiliriz: $\tau$ anındaki $F(\tau)\,d\tau$ itmesi, $t$ anında $F(\tau)\,h(t-\tau)\,d\tau$ cevabını üretir. Hepsini toplarsak (sıfır başlangıç şartıyla)
$$x(t)=\int_0^t F(\tau)\,h(t-\tau)\,d\tau=(F*h)(t).$$Bu, konvolüsyon integralidir; titreşim kitaplarında Duhamel integrali adıyla geçer. Laplace alanında karşılığı basit bir çarpımdır:
$$\mathcal L\{F*h\}=F(s)\,H(s).$$$H(s)=1/(ms^2+cs+k)$ sistemin transfer fonksiyonudur. Böylece iki yolumuz olur: ya $X=F(s)H(s)$'i tersine çeviririz ya da integrali zamanda hesaplarız. Basamak yükü için $\int_0^t F_0\sin\omega_n(t-\tau)\,d\tau/(m\omega_n)=(F_0/k)(1-\cos\omega_nt)$ çıkar; Laplace sonucuyla aynıdır.
Yarım periyot süren dikdörtgen darbe
Verilenler
Aynı sistem ($m=10$ kg, $k=1000$ N/m); $F=50$ N, $0<t<t_1$ süresince; $t_1=\pi/\omega_n\approx0{,}314$ s (yarım periyot).
İstenenler
Darbe bittikten sonraki ($t>t_1$) titreşim genliği.
Model ve kabuller
$F(t)=F_0[u(t)-u(t-t_1)]$; sıfır başlangıç şartı.
Çözüm
$X(s)=F_0\,\dfrac{1-e^{-t_1s}}{m\,s(s^2+\omega_n^2)}$. Birinci terim basamak cevabını, ikincisi $t_1$ kadar gecikmiş ve ters işaretli basamak cevabını verir:
$$x(t)=\frac{F_0}{k}\Big[(1-\cos\omega_nt)-u(t-t_1)\big(1-\cos\omega_n(t-t_1)\big)\Big].$$$t>t_1$ için, $\omega_nt_1=\pi$ olduğundan $\cos\omega_n(t-t_1)=-\cos\omega_nt$ ve
$$x(t)=-\frac{2F_0}{k}\cos\omega_nt=-0{,}10\cos10t\ \text{m}.$$Kontrol
$t=t_1$'de iki ifade de $x=0{,}10$ m verir (sürekli) ✓. Sayısal örnek: $t=0{,}5$ s'de $x=-0{,}0284$ m, $t=1{,}0$ s'de $x=0{,}0839$ m; ikisi de $-0{,}10\cos10t$ ile tutarlı ✓.
Fiziksel yorum
Darbe tam yarım periyot sürünce kütle en uç noktadayken yük kalkar ve serbest titreşim genliği 0,10 m olur: statik değerin iki katı. Darbe süresi tam bir periyot olsaydı ($t_1=2\pi/\omega_n$) yük kalktığında kütle hareketsiz olur ve titreşim kalmazdı. Darbe süresi ile doğal periyot arasındaki oran, şok cevabını belirler.
6. Başa dönüş
Ani konulan 50 N'luk yük 10 kg'lık kütleyi en fazla 0,10 m iter: statik hesabın iki katı. 5 N·s'lik çekiç darbesi ise 0,05 m genlikli serbest titreşim başlatır. Her iki sonuç da tek araçtan çıktı: $X(s)=F(s)H(s)$ ve tablo. Konvolüsyon, aynı sonucu zamanda yazmamızı ve herhangi bir yük geçmişine genellememizi sağlar.
7. Sık yapılan hatalar
- $\mathcal L\{f(t)u(t-a)\}$'yi $e^{-as}F(s)$ sanmak; doğru kural fonksiyonun da ötelenmiş olmasını ister: $f(t-a)u(t-a)$.
- Darbe cevabında itmeyi kuvvetle karıştırmak (birim N·s, N değil).
- Konvolüsyonda $h(t-\tau)$ yerine $h(\tau)$ yazmak.
- Sönümsüz modelden çıkan "sonsuza kadar salınım"ı gerçek davranış sanmak.
8. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalt-öteleme
$\mathcal L\{(t-2)\,u(t-2)\}$'yi bulun.
İpucu
$\mathcal L\{t\}=1/s^2$; gecikme $e^{-2s}$ çarpanı getirir.
Çözümü göster
$e^{-2s}/s^2$.
Alıştırma 2OrtaSayısalKonvolüsyon
$(1*\sin)(t)=\int_0^t\sin\tau\,d\tau$'yu hem doğrudan hem Laplace ile hesaplayın.
İpucu
$\mathcal L\{1\}\,\mathcal L\{\sin t\}=\dfrac{1}{s(s^2+1)}$.
Çözümü göster
Doğrudan: $1-\cos t$. Laplace: $\dfrac{1}{s(s^2+1)}=\dfrac1s-\dfrac{s}{s^2+1}\Rightarrow1-\cos t$ ✓.
Alıştırma 3OrtaSayısalSönümlü darbe cevabı
Açılıştaki sisteme $c=40$ N·s/m sönüm eklenirse birim darbe cevabı nedir? $\zeta$ ve $\omega_d$'yi bulun.
İpucu
$H=1/(ms^2+cs+k)$; tam kareye tamamlayın.
Çözümü göster
$\zeta=c/(2\sqrt{km})=0{,}20$; $\omega_d=\omega_n\sqrt{1-\zeta^2}=9{,}798$ rad/s ($f_d=1{,}56$ Hz); $h(t)=\dfrac{e^{-\zeta\omega_nt}\sin\omega_dt}{m\omega_d}=0{,}01021\,e^{-2t}\sin(9{,}798t)$ m/(N·s).
Alıştırma 4ZorKavramsalTitreşimsiz bırakan darbe
Dikdörtgen darbe örneğinde darbe süresi $t_1=2\pi/\omega_n$ olursa darbeden sonra titreşim kalmadığını gösterin. Bunu "giriş biçimlendirme" fikriyle (vinç ve robot kollarında artık titreşimi önleme) ilişkilendirin.
İpucu
$t>t_1$ için $\cos\omega_n(t-t_1)=\cos\omega_nt$.
Çözümü göster
$x=(F_0/k)[(1-\cos\omega_nt)-(1-\cos\omega_nt)]=0$. Yükün açılıp kapanma anları doğal periyoda göre ayarlanırsa iki basamağın cevapları birbirini söndürür; artık titreşimi azaltmak için komut sinyallerinin biçimlendirilmesi bu fikre dayanır.
9. Özet
- $u(t-a)$ açma–kapama, $\delta(t-a)$ kısa darbe; dönüşümleri $e^{-as}/s$ ve $e^{-as}$.
- Gecikme $s$ alanında $e^{-as}$ çarpanıdır.
- Ani yük statik yer değiştirmenin iki katını verir; darbe $I/m$ ilk hızı verir.
- Cevap $=$ yük $*$ darbe cevabı (Duhamel); Laplace alanında $X=FH$.
Sıradaki ders: aynı araçla çok kütleli sistemler ve KDD'ler.
10. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Darbe cevabı deneysel modal analizin (çekiç testi) temelidir; şok cevap spektrumu ekipman tasarımında, Duhamel integrali deprem kaydı altında tek serbestlik dereceli sistem cevabının hesabında kullanılır. Sonlu eleman yazılımlarında zaman tanım alanı çözümleri de bu mantığın sayısal karşılığıdır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §6.3 Birim basamak, t-öteleme (s. 217–224); §6.4 Kısa darbeler, Dirac deltası (s. 225–231); §6.5 Konvolüsyon (s. 232–237)
- S. S. Rao, Mechanical Vibrations, 6. baskı, Pearson, 2017 (ISBN 978-0-13-436130-7) — Bölüm 5 “Two-Degree-of-Freedom Systems”, Bölüm 6 “Multidegree-of-Freedom Systems”. — Bölüm 4 “Vibration Under General Forcing Conditions” (konvolüsyon integrali, şok cevabı)
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.