Bu derste öğrenecekleriniz
- Ayrılabilir bir ADD'yi değişkenleri ayırarak çözmek
- Doğrusal bir ADD'yi integrasyon çarpanıyla çözmek
- Zaman sabitini bulup yerleşme süresini yorumlamak
- Varlık–teklik şartını kontrol etmek
1. Neden öğreniyoruz?
Isıl işlemden çıkan çapı 20 mm, sıcaklığı 200 °C olan çelik bir bilye 20 °C'lik havada soğumaya bırakılıyor. Bilyeyi elle tutabilmek için en fazla 50 °C olması gerekiyor. Ne kadar beklemeliyiz? Bir başka örnek: bir yay ile bir viskoz sönümleyici paralel bağlanmış, sisteme ani bir kuvvet uygulanıyor. Yer değiştirme hemen son değerine ulaşmaz; ne kadar sürede yerleşir?
İki problem de aynı yapıdadır: bir büyüklüğün değişim hızı, büyüklüğün kendisine bağlıdır. Bu tür bağıntılar birinci mertebe adi diferansiyel denklemlerle yazılır. Bu derste en sık kullanılan iki türü (ayrılabilir ve doğrusal) ve sonucu okumanın anahtarı olan zaman sabitini öğreneceğiz.
2. Ön bilgiler
Bu derste kullanacağımız araçlar
- Türev ve integral: $\frac{d}{dt}e^{at}=a e^{at}$, $\int \frac{dy}{y}=\ln|y|+C$.
- Logaritma: $e^{-t/\tau}=1/6 \Rightarrow t=\tau\ln 6$.
- Çarpım kuralı: $(\mu y)'=\mu' y+\mu y'$ — integrasyon çarpanının temeli.
3. Temel kavramlar
Bilinmeyen bir fonksiyonu ve onun türevlerini içeren denkleme adi diferansiyel denklem denir; tek bağımsız değişken vardır (burada zaman $t$). Denklemdeki en yüksek türevin derecesi mertebe dir. Bu derste $y'=f(t,y)$ biçimindeki birinci mertebe denklemlerle çalışıyoruz.
Bir denklemin sonsuz sayıda çözümü vardır (bir integral sabiti). Fiziksel problemde bu sabiti başlangıç durumu belirler: $y'=f(t,y)$, $y(t_0)=y_0$ problemine başlangıç değer problemi denir.
Ayrılabilir denklemler
Sağ taraf $t$'ye ve $y$'ye bağlı iki çarpana ayrılabiliyorsa, $y'=g(t)\,h(y)$, denklem ayrılabilir dir. Yöntem:
- Değişkenleri ayırın: $\dfrac{dy}{h(y)}=g(t)\,dt$.
- İki tarafı integralleyin, tek bir sabit ekleyin.
- Başlangıç şartından sabiti bulun; mümkünse $y$'yi yalnız bırakın.
Doğrusal denklemler ve integrasyon çarpanı
$y'+p(t)\,y=r(t)$ biçimindeki denklem doğrusal dir ($y$ ve $y'$ birinci kuvvetten). Her iki tarafı $\mu(t)=e^{\int p\,dt}$ integrasyon çarpanı ile çarparsak sol taraf tek bir türev olur:
$$ (\mu y)'=\mu r \quad\Rightarrow\quad y(t)=\frac{1}{\mu(t)}\Big[\int \mu(t)\,r(t)\,dt + C\Big]. $$Türetme Neden $(\mu y)'$?
$(\mu y)'=\mu' y+\mu y'$. $\mu=e^{\int p\,dt}$ seçersek $\mu'=p\,\mu$ olur; böylece $(\mu y)'=\mu(y'+p y)=\mu r$. İntegral alınca sonuç çıkar.
Sabit katsayılı en yaygın durum $\tau y'+y=y_\infty$'dir. Çözümü
$$ y(t)=y_\infty+\big(y_0-y_\infty\big)\,e^{-t/\tau} $$olup $\tau$ zaman sabiti dir: bir $\tau$ sonunda başlangıç farkının $e^{-1}\approx\%37$'si kalır, $3\tau$ sonunda $\%5$'i, $5\tau$ sonunda $\%0{,}7$'si. Mühendislikte "yaklaşık $4$–$5\tau$'da yerleşir" denmesinin sebebi budur.
Çelik bilyenin soğuma süresi
Verilenler
Çelik bilye: $d=20$ mm, $\rho=7850$ kg/m³, $c=460$ J/(kg·K), $k=45$ W/(m·K). Taşınım katsayısı $h=50$ W/(m²·K). $T(0)=200$ °C, $T_\infty=20$ °C.
İstenenler
Bilyenin 50 °C'ye inme süresi.
Model ve kabuller
Bilye içinde sıcaklık uniform kabul edilir (toplu kapasite). Bunun için Biot sayısı $Bi=h(V/A)/k<0{,}1$ olmalı. Enerji dengesi: depolanan enerjinin değişimi = yüzeyden kaybedilen ısı:
$$ \rho c V\,\frac{dT}{dt}=-hA\,(T-T_\infty). $$Çözüm
Küre için $V/A=d/6=3{,}333$ mm. Kontrol: $Bi=50\cdot0{,}003333/45=0{,}0037<0{,}1$ ✓.
Denklem $\tau\,T'+T=T_\infty$ biçimindedir; $\tau=\rho c (V/A)/h=7850\cdot460\cdot0{,}003333/50=240{,}7$ s. Çözüm:
$$ T(t)=20+180\,e^{-t/240{,}7}. $$$T=50$ için $30=180e^{-t/\tau}\Rightarrow t=\tau\ln 6=240{,}7\cdot1{,}792=431{,}3$ s $\approx 7{,}2$ dakika.
Kontrol
$t=0$'da $T=200$ °C ✓; $t\to\infty$'da $T\to20$ °C ✓. $t=\tau$'da $T=20+180\cdot0{,}368=86{,}2$ °C (farkın %37'si). Birim: $\rho c (V/A)/h$ → (kg/m³)(J/kg·K)(m)/(W/m²·K) = J/W = s ✓.
Fiziksel yorum
Süre $\tau$ ile orantılıdır; $\tau$ ise $V/A$ ile büyür. Çapı iki katına çıkan bilye iki kat uzun soğur. Fan ile $h$'yi artırmak süreyi doğrudan kısaltır.
Benzer problem Yay ve sönümleyicide yerleşme
Paralel bağlı yay ($k=20$ kN/m) ve sönümleyiciye ($c=2$ kN·s/m) $t=0$'da $F_0=1$ kN sabit kuvvet uygulanıyor. Kütle ihmal ediliyor. $c\dot x+kx=F_0$ denkleminden zaman sabitini ve $x(0{,}1\ \text{s})$'yi bulun.
İpucu
Denklemi $k$'ya bölün: $\tau=c/k$, $x_\infty=F_0/k$.
Çözümü göster
$\tau=2/20=0{,}1$ s, $x_\infty=1/20$ m $=50$ mm. $x(t)=50(1-e^{-t/0{,}1})$ mm; $x(0{,}1)=50(1-e^{-1})=31{,}61$ mm. Sönümleyici yayın son konumuna ani gitmesine izin vermez; yaklaşık $0{,}5$ s'de ($5\tau$) yerleşir.
4. Çözüm var mı, tek mi?
$y'=f(t,y)$, $y(t_0)=y_0$ için: $f$ ve $\partial f/\partial y$ başlangıç noktası çevresinde sürekli ise o çevrede tek bir çözüm vardır (Kreyszig §1.7). Bu şart bozulursa teklik kaybolabilir. Örnek: $y'=3y^{2/3}$, $y(0)=0$ için hem $y=0$ hem $y=t^3$ çözümdür; çünkü $\partial f/\partial y=2y^{-1/3}$, $y=0$'da sonsuzdur. Fiziksel modellerde bu genellikle modelin bir noktada geçersiz kaldığını (ör. sürtünmede yapışma-kayma) gösterir.
5. Başa dönüş
Bilye yaklaşık 431 s'de (7,2 dk) 50 °C'ye iner. Sönümleyicili sistem ise $\tau=c/k$ ile yerleşir. İki problemde de cevap tek bir sayıya, zaman sabitine bağlıdır: sistemin "ne kadar çabuk" tepki verdiğini $\tau$ söyler. Bir sonraki derste ikinci mertebe denklemlerle salınım da işin içine girecek; orada zaman sabitinin yerini doğal frekans ve sönüm oranı alacak.
6. Sık yapılan hatalar
- Ayırma sırasında integral sabitini iki tarafa ayrı ayrı eklemek (tek sabit yeter).
- Doğrusal denklemi önce $y'+p y=r$ standart biçimine getirmeden $\mu$ hesaplamak.
- Toplu kapasite modelini $Bi$ kontrolü yapmadan kullanmak.
- $\tau$ ile yarılanma süresini karıştırmak: yarılanma $\tau\ln2\approx0{,}69\tau$'dur.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalAyrılabilir denklem
$y'=-2xy^2$, $y(0)=1$ problemini çözün.
İpucu
$dy/y^2=-2x\,dx$.
Çözümü göster
$-1/y=-x^2+C$; $y(0)=1\Rightarrow C=-1$. $y=1/(1+x^2)$.
Alıştırma 2KolaySayısalİntegrasyon çarpanı
$y'+2y=4$, $y(0)=0$ problemini integrasyon çarpanıyla çözün ve zaman sabitini yazın.
İpucu
$\mu=e^{2t}$.
Çözümü göster
$(e^{2t}y)'=4e^{2t}\Rightarrow e^{2t}y=2e^{2t}+C$, $C=-2$. $y=2(1-e^{-2t})$, $\tau=0{,}5$.
Alıştırma 3OrtaSayısal100 °C'ye kadar
Örnekteki bilye 100 °C'ye ne zaman iner?
İpucu
$80=180e^{-t/\tau}$.
Çözümü göster
$t=240{,}7\ln(180/80)=195{,}2$ s.
Alıştırma 4OrtaKavramsalTeklik
$y'=\sqrt{y}$, $y(0)=0$ probleminin birden fazla çözümü olduğunu gösterin. Teklik teoreminin hangi şartı bozuluyor?
İpucu
$y=0$ ve $y=t^2/4$'ü deneyin.
Çözümü göster
İkisi de denklemi ve başlangıç şartını sağlar. $\partial f/\partial y=1/(2\sqrt y)$, $y=0$'da sürekli değildir; teorem uygulanamaz.
8. Özet
- Ayrılabilir denklem: değişkenleri ayır, integralle, sabiti başlangıç şartından bul.
- Doğrusal denklem: $\mu=e^{\int p\,dt}$ ile $(\mu y)'=\mu r$.
- $\tau y'+y=y_\infty$ → $y=y_\infty+(y_0-y_\infty)e^{-t/\tau}$; yerleşme $\approx 4$–$5\tau$.
- Teklik için $f$ ve $\partial f/\partial y$ sürekli olmalı.
Sonraki ders: ikinci mertebe denklemler ve kütle–yay–sönümleyici.
9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Birinci mertebe modeller ısıl geçişlerde, viskoelastik sünme ve gevşemede (Maxwell, Kelvin–Voigt modelleri), hasar biriktirme yasalarında ve sensör dinamiğinde sık kullanılır. Deney verisine üstel eğri uydurarak zaman sabiti bulmak en yaygın parametre tanılama yöntemlerinden biridir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §1.1–1.5, s. 2–35; §1.7, s. 38–45
- F. P. Incropera, D. P. DeWitt, T. L. Bergman, A. S. Lavine, Fundamentals of Heat and Mass Transfer, 7. baskı, Wiley, 2011. — Bölüm 5 (toplu kapasite yöntemi)
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.