Akademik / MKC 501 / Hafta 2 / 2.1

Hafta 2 · Ders 2.1 · Çıktı 3 · ~45 dk

Birinci mertebe ADD'ler ve modelleme

Soğuyan bir bilye ve yay–sönümleyici sistemi üzerinden birinci mertebe ADD'lerin iki temel türünü ve sistemin tepki hızını belirleyen zaman sabitini öğreniyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Ayrılabilir bir ADD'yi değişkenleri ayırarak çözmek
  • Doğrusal bir ADD'yi integrasyon çarpanıyla çözmek
  • Zaman sabitini bulup yerleşme süresini yorumlamak
  • Varlık–teklik şartını kontrol etmek
Hafta
Hafta 2 · Adi diferansiyel denklemler ve doğrusal ADD sistemleri
Resmî çıktı
Çıktı 3 — Adi diferansiyel denklemlere seri çözüm yöntemlerini uygulayabilme
Süre
~45 dk
Ön koşul
Türev ve integral, üstel ve logaritma fonksiyonları
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §1.1–1.5 (s. 2–35), §1.7 (s. 38–45)
Araç
—

1. Neden öğreniyoruz?

Isıl işlemden çıkan çapı 20 mm, sıcaklığı 200 °C olan çelik bir bilye 20 °C'lik havada soğumaya bırakılıyor. Bilyeyi elle tutabilmek için en fazla 50 °C olması gerekiyor. Ne kadar beklemeliyiz? Bir başka örnek: bir yay ile bir viskoz sönümleyici paralel bağlanmış, sisteme ani bir kuvvet uygulanıyor. Yer değiştirme hemen son değerine ulaşmaz; ne kadar sürede yerleşir?

İki problem de aynı yapıdadır: bir büyüklüğün değişim hızı, büyüklüğün kendisine bağlıdır. Bu tür bağıntılar birinci mertebe adi diferansiyel denklemlerle yazılır. Bu derste en sık kullanılan iki türü (ayrılabilir ve doğrusal) ve sonucu okumanın anahtarı olan zaman sabitini öğreneceğiz.

Solda soğuyan bilye; sağda sıcaklığın zamanla 200 dereceden 20 dereceye üstel olarak inişi, bir zaman sabiti sonunda farkın yüzde 37'sine indiği işaretli. 200 °C hava: T∞ = 20 °C ısı kaybı hA(T − T∞) t T T∞ τ farkın %37'si
Şekil 1. Toplu kapasite modeliyle soğuma: sıcaklık farkı her $\tau$ süresinde $e$ kat azalır.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Bu derste kullanacağımız araçlar

  • Türev ve integral: $\frac{d}{dt}e^{at}=a e^{at}$, $\int \frac{dy}{y}=\ln|y|+C$.
  • Logaritma: $e^{-t/\tau}=1/6 \Rightarrow t=\tau\ln 6$.
  • Çarpım kuralı: $(\mu y)'=\mu' y+\mu y'$ — integrasyon çarpanının temeli.

3. Temel kavramlar

Bilinmeyen bir fonksiyonu ve onun türevlerini içeren denkleme adi diferansiyel denklem (İng. ordinary differential equation (ODE)) denir; tek bağımsız değişken vardır (burada zaman $t$). Denklemdeki en yüksek türevin derecesi mertebe (İng. order)dir. Bu derste $y'=f(t,y)$ biçimindeki birinci mertebe denklemlerle çalışıyoruz.

Bir denklemin sonsuz sayıda çözümü vardır (bir integral sabiti). Fiziksel problemde bu sabiti başlangıç durumu belirler: $y'=f(t,y)$, $y(t_0)=y_0$ problemine başlangıç değer problemi (İng. initial value problem (IVP); $BDP$) denir.

Ayrılabilir denklemler

Sağ taraf $t$'ye ve $y$'ye bağlı iki çarpana ayrılabiliyorsa, $y'=g(t)\,h(y)$, denklem ayrılabilir (İng. separable equation)dir. Yöntem:

  1. Değişkenleri ayırın: $\dfrac{dy}{h(y)}=g(t)\,dt$.
  2. İki tarafı integralleyin, tek bir sabit ekleyin.
  3. Başlangıç şartından sabiti bulun; mümkünse $y$'yi yalnız bırakın.

Doğrusal denklemler ve integrasyon çarpanı

$y'+p(t)\,y=r(t)$ biçimindeki denklem doğrusal (İng. linear ODE)dir ($y$ ve $y'$ birinci kuvvetten). Her iki tarafı $\mu(t)=e^{\int p\,dt}$ integrasyon çarpanı (İng. integrating factor; $\mu$) ile çarparsak sol taraf tek bir türev olur:

$$ (\mu y)'=\mu r \quad\Rightarrow\quad y(t)=\frac{1}{\mu(t)}\Big[\int \mu(t)\,r(t)\,dt + C\Big]. $$
Türetme Neden $(\mu y)'$?

$(\mu y)'=\mu' y+\mu y'$. $\mu=e^{\int p\,dt}$ seçersek $\mu'=p\,\mu$ olur; böylece $(\mu y)'=\mu(y'+p y)=\mu r$. İntegral alınca sonuç çıkar.

Sabit katsayılı en yaygın durum $\tau y'+y=y_\infty$'dir. Çözümü

$$ y(t)=y_\infty+\big(y_0-y_\infty\big)\,e^{-t/\tau} $$

olup $\tau$ zaman sabiti (İng. time constant; $\tau$; s)dir: bir $\tau$ sonunda başlangıç farkının $e^{-1}\approx\%37$'si kalır, $3\tau$ sonunda $\%5$'i, $5\tau$ sonunda $\%0{,}7$'si. Mühendislikte "yaklaşık $4$–$5\tau$'da yerleşir" denmesinin sebebi budur.

Çözümlü örnek 1

Çelik bilyenin soğuma süresi

Verilenler

Çelik bilye: $d=20$ mm, $\rho=7850$ kg/m³, $c=460$ J/(kg·K), $k=45$ W/(m·K). Taşınım katsayısı $h=50$ W/(m²·K). $T(0)=200$ °C, $T_\infty=20$ °C.

İstenenler

Bilyenin 50 °C'ye inme süresi.

Model ve kabuller

Bilye içinde sıcaklık uniform kabul edilir (toplu kapasite). Bunun için Biot sayısı $Bi=h(V/A)/k<0{,}1$ olmalı. Enerji dengesi: depolanan enerjinin değişimi = yüzeyden kaybedilen ısı:

$$ \rho c V\,\frac{dT}{dt}=-hA\,(T-T_\infty). $$

Çözüm

Küre için $V/A=d/6=3{,}333$ mm. Kontrol: $Bi=50\cdot0{,}003333/45=0{,}0037<0{,}1$ ✓.

Denklem $\tau\,T'+T=T_\infty$ biçimindedir; $\tau=\rho c (V/A)/h=7850\cdot460\cdot0{,}003333/50=240{,}7$ s. Çözüm:

$$ T(t)=20+180\,e^{-t/240{,}7}. $$

$T=50$ için $30=180e^{-t/\tau}\Rightarrow t=\tau\ln 6=240{,}7\cdot1{,}792=431{,}3$ s $\approx 7{,}2$ dakika.

Kontrol

$t=0$'da $T=200$ °C ✓; $t\to\infty$'da $T\to20$ °C ✓. $t=\tau$'da $T=20+180\cdot0{,}368=86{,}2$ °C (farkın %37'si). Birim: $\rho c (V/A)/h$ → (kg/m³)(J/kg·K)(m)/(W/m²·K) = J/W = s ✓.

Fiziksel yorum

Süre $\tau$ ile orantılıdır; $\tau$ ise $V/A$ ile büyür. Çapı iki katına çıkan bilye iki kat uzun soğur. Fan ile $h$'yi artırmak süreyi doğrudan kısaltır.

Benzer problem Yay ve sönümleyicide yerleşme

Paralel bağlı yay ($k=20$ kN/m) ve sönümleyiciye ($c=2$ kN·s/m) $t=0$'da $F_0=1$ kN sabit kuvvet uygulanıyor. Kütle ihmal ediliyor. $c\dot x+kx=F_0$ denkleminden zaman sabitini ve $x(0{,}1\ \text{s})$'yi bulun.

İpucu

Denklemi $k$'ya bölün: $\tau=c/k$, $x_\infty=F_0/k$.

Çözümü göster

$\tau=2/20=0{,}1$ s, $x_\infty=1/20$ m $=50$ mm. $x(t)=50(1-e^{-t/0{,}1})$ mm; $x(0{,}1)=50(1-e^{-1})=31{,}61$ mm. Sönümleyici yayın son konumuna ani gitmesine izin vermez; yaklaşık $0{,}5$ s'de ($5\tau$) yerleşir.

4. Çözüm var mı, tek mi?

$y'=f(t,y)$, $y(t_0)=y_0$ için: $f$ ve $\partial f/\partial y$ başlangıç noktası çevresinde sürekli ise o çevrede tek bir çözüm vardır (Kreyszig §1.7). Bu şart bozulursa teklik kaybolabilir. Örnek: $y'=3y^{2/3}$, $y(0)=0$ için hem $y=0$ hem $y=t^3$ çözümdür; çünkü $\partial f/\partial y=2y^{-1/3}$, $y=0$'da sonsuzdur. Fiziksel modellerde bu genellikle modelin bir noktada geçersiz kaldığını (ör. sürtünmede yapışma-kayma) gösterir.

5. Başa dönüş

Bilye yaklaşık 431 s'de (7,2 dk) 50 °C'ye iner. Sönümleyicili sistem ise $\tau=c/k$ ile yerleşir. İki problemde de cevap tek bir sayıya, zaman sabitine bağlıdır: sistemin "ne kadar çabuk" tepki verdiğini $\tau$ söyler. Bir sonraki derste ikinci mertebe denklemlerle salınım da işin içine girecek; orada zaman sabitinin yerini doğal frekans ve sönüm oranı alacak.

6. Sık yapılan hatalar

  • Ayırma sırasında integral sabitini iki tarafa ayrı ayrı eklemek (tek sabit yeter).
  • Doğrusal denklemi önce $y'+p y=r$ standart biçimine getirmeden $\mu$ hesaplamak.
  • Toplu kapasite modelini $Bi$ kontrolü yapmadan kullanmak.
  • $\tau$ ile yarılanma süresini karıştırmak: yarılanma $\tau\ln2\approx0{,}69\tau$'dur.

7. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalAyrılabilir denklem

$y'=-2xy^2$, $y(0)=1$ problemini çözün.

İpucu

$dy/y^2=-2x\,dx$.

Çözümü göster

$-1/y=-x^2+C$; $y(0)=1\Rightarrow C=-1$. $y=1/(1+x^2)$.

Alıştırma 2KolaySayısalİntegrasyon çarpanı

$y'+2y=4$, $y(0)=0$ problemini integrasyon çarpanıyla çözün ve zaman sabitini yazın.

İpucu

$\mu=e^{2t}$.

Çözümü göster

$(e^{2t}y)'=4e^{2t}\Rightarrow e^{2t}y=2e^{2t}+C$, $C=-2$. $y=2(1-e^{-2t})$, $\tau=0{,}5$.

Alıştırma 3OrtaSayısal100 °C'ye kadar

Örnekteki bilye 100 °C'ye ne zaman iner?

İpucu

$80=180e^{-t/\tau}$.

Çözümü göster

$t=240{,}7\ln(180/80)=195{,}2$ s.

Alıştırma 4OrtaKavramsalTeklik

$y'=\sqrt{y}$, $y(0)=0$ probleminin birden fazla çözümü olduğunu gösterin. Teklik teoreminin hangi şartı bozuluyor?

İpucu

$y=0$ ve $y=t^2/4$'ü deneyin.

Çözümü göster

İkisi de denklemi ve başlangıç şartını sağlar. $\partial f/\partial y=1/(2\sqrt y)$, $y=0$'da sürekli değildir; teorem uygulanamaz.

8. Özet

Özet
  • Ayrılabilir denklem: değişkenleri ayır, integralle, sabiti başlangıç şartından bul.
  • Doğrusal denklem: $\mu=e^{\int p\,dt}$ ile $(\mu y)'=\mu r$.
  • $\tau y'+y=y_\infty$ → $y=y_\infty+(y_0-y_\infty)e^{-t/\tau}$; yerleşme $\approx 4$–$5\tau$.
  • Teklik için $f$ ve $\partial f/\partial y$ sürekli olmalı.

Sonraki ders: ikinci mertebe denklemler ve kütle–yay–sönümleyici.

9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Birinci mertebe modeller ısıl geçişlerde, viskoelastik sünme ve gevşemede (Maxwell, Kelvin–Voigt modelleri), hasar biriktirme yasalarında ve sensör dinamiğinde sık kullanılır. Deney verisine üstel eğri uydurarak zaman sabiti bulmak en yaygın parametre tanılama yöntemlerinden biridir.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §1.1–1.5, s. 2–35; §1.7, s. 38–45
  • F. P. Incropera, D. P. DeWitt, T. L. Bergman, A. S. Lavine, Fundamentals of Heat and Mass Transfer, 7. baskı, Wiley, 2011. — Bölüm 5 (toplu kapasite yöntemi)

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.