Akademik / MKC 501 / Hafta 3 / 3.3

Hafta 3 · Ders 3.3 · Çıktı 3 · ~45 dk

Frobenius yöntemi

Katsayısı bir noktada sonsuza giden denklemlerde çözümü $x^r\sum a_nx^n$ biçiminde arayacağız. Örnek: serbest ucu aşağıda olan asılı zincirin titreşimi.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Düzenli tekil noktayı tanımak
  • İndis denklemini kurup kökleri bulmak
  • Kökler farkına göre üç durumu ayırmak ve logaritmik terimin ne zaman çıktığına karar vermek
  • Frobenius serisinin katsayılarını yineleme bağıntısıyla hesaplamak
  • Sınırlılık şartıyla fiziksel çözümü seçmek
Hafta
Hafta 3 · Tekil nokta etrafında çözüm: Frobenius serileri
Resmî çıktı
Çıktı 3 — Adi diferansiyel denklemlere seri çözüm yöntemlerini uygulayabilme
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §5.3 (s. 180–186)
Araç
—

1. Neden öğreniyoruz?

Bir vinç zinciri ya da asılı bir kablo üst ucundan bağlı, alt ucu serbest olsun (Şekil 1). Zincirin yanal titreşiminde gerilme kuvveti yukarı çıktıkça artar: alt uçtan $x$ yukarıdaki noktada gerilme, altındaki zincirin ağırlığına eşittir. Harmonik hareket $u=y(x)\cos\omega t$ için denklem

$$x\,y''+y'+\frac{\omega^2}{g}\,y=0$$

olur. $y''$ katsayısı serbest uçta ($x=0$) sıfırlanır; standart biçimde $p=1/x$ sonsuza gider. Yani $x=0$ bir tekil noktadır ve Ders 3.1'deki kuvvet serisi çalışmaz. Zincirin doğal frekansları nedir? Bu ders tekil nokta çevresinde çözüm bulmayı, Frobenius yöntemi (İng. Frobenius method; $x^r\sum a_n x^n$)ni öğretiyor.

Üst ucu tavana bağlı, alt ucu serbest düşey zincir. x ekseni alt uçtan yukarı doğru ölçülüyor. Zincir birinci modda hafifçe yana kıvrılmış; en büyük yanal yer değiştirme alt uçta. x0L 1. mod T(x) = ρ g x serbest uç
Şekil 1. Asılı zincir: $x$ serbest alt uçtan ölçülür; gerilme $T(x)=\rho g x$ alt uçta sıfırdır. Birinci mod şekli (kesikli) $J_0(2\omega\sqrt{x/g})$ ile verilir.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Kuvvet serisi yöntemi ve yineleme bağıntısı (Ders 3.1).
  • Euler–Cauchy denklemi ve $x^m$ denemesi (Ders 3.2); çakışık kökte $\ln x$.
  • Kesirli kuvvetlerin türevi: $\dfrac{d}{dx}x^{n+r}=(n+r)x^{n+r-1}$.

3. Düzenli tekil nokta ve Frobenius serisi

Denklemi $x^2$ ile çarparak şu biçimde yazalım:

$$x^2y''+x\,b(x)\,y'+c(x)\,y=0 .$$

$b(x)$ ve $c(x)$, $x=0$'da analitikse $x=0$ bir düzenli tekil nokta (İng. regular singular point)dır. Euler–Cauchy denklemi bunun $b$, $c$ sabit olan özel hâlidir. Bu durumda en az bir çözüm şu biçimdedir:

$$y=x^{r}\sum_{n=0}^{\infty}a_nx^n,\qquad a_0\ne0 .$$

En düşük kuvvetin ($x^r$) katsayısını sıfırlamak indis denklemi (İng. indicial equation; $r(r-1)+b_0r+c_0=0$)ni verir:

$$r(r-1)+b_0\,r+c_0=0,\qquad b_0=b(0),\ c_0=c(0).$$

Bu, Euler–Cauchy'deki yardımcı denklemin aynısıdır: $x=0$ yakınında denklem bir Euler–Cauchy denklemi gibi davranır. Kökler $r_1\ge r_2$ (gerçel) olsun. İkinci çözümün biçimini köklerin farkı belirler:

Frobenius yönteminin üç durumu
DurumBirinci çözümİkinci çözüm
1. $r_1-r_2$ tam sayı değil$y_1=x^{r_1}\sum a_nx^n$$y_2=x^{r_2}\sum A_nx^n$ (iki ayrı Frobenius serisi)
2. $r_1=r_2=r$ (çakışık)$y_1=x^{r}\sum a_nx^n$$y_2=y_1\ln x+x^{r}\sum_{n\ge1}A_nx^n$ — logaritmik terim her zaman var
3. $r_1-r_2$ pozitif tam sayı$y_1=x^{r_1}\sum a_nx^n$$y_2=k\,y_1\ln x+x^{r_2}\sum A_nx^n$ — $k$ sıfır olabilir de olmayabilir de

Nasıl uygulanır?

  1. Denklemi $x^2y''+xb\,y'+c\,y=0$ biçimine getirin; $b_0$, $c_0$'ı okuyun.
  2. İndis denklemini çözün, durumu belirleyin.
  3. $y=\sum a_nx^{n+r}$'yi koyup yineleme bağıntısını yazın; büyük kök $r_1$ için katsayıları bulun.
  4. Durum 1'de aynısını $r_2$ için yapın. Durum 3'te $r_2$ ile deneyin: yineleme bir adımda "0 = sıfırdan farklı" çelişkisi verirse logaritmik terim gerekir ($k\ne0$); vermezse $k=0$.
  5. Durum 2'de ikinci çözümü $y_1\ln x+\dots$ biçiminde arayın (ya da mertebe düşürme kullanın).
Çözümlü örnek 1

Durum 1: kökler farkı tam sayı değil

Verilenler

$2x\,y''+y'+y=0$.

İstenenler

$x=0$ çevresinde iki bağımsız Frobenius çözümü.

Model ve kabuller

$x$ ile çarparak $2x^2y''+x\,y'+x\,y=0$, yani $x^2y''+x\cdot\tfrac12 y'+\tfrac{x}{2}y=0$: $b_0=\tfrac12$, $c_0=0$. Düzenli tekil nokta.

Çözüm

İndis denklemi: $r(r-1)+\tfrac12r=0\Rightarrow r=0,\ \tfrac12$. Fark $\tfrac12$: Durum 1. Seriyi koyunca yineleme bağıntısı

$$(n+r)(2n+2r-1)\,a_n=-a_{n-1}.$$

$r=0$: $a_1=-1$, $a_2=1/6$, $a_3=-1/90$ ($a_0=1$): $y_1=1-x+\tfrac{x^2}{6}-\tfrac{x^3}{90}+\cdots$

$r=\tfrac12$: $a_1=-1/3$, $a_2=1/30$, $a_3=-1/630$: $y_2=x^{1/2}\big(1-\tfrac{x}{3}+\tfrac{x^2}{30}-\cdots\big)$.

Kontrol

Bu seriler kapalı biçimli fonksiyonlardır: $y_1=\cos\sqrt{2x}$, $y_2=\sin\sqrt{2x}/\sqrt2$. Açılımları terim terim aynı; ikisi de denklemi sağlıyor (sembolik kontrol betikte).

Fiziksel yorum

$y_2$'nin türevi $x=0$'da sonsuzdur ($\sqrt x$ yüzünden). Tekil noktada çözümler sınırlı kalsa bile türevleri tekil olabilir; fiziksel problemde hangi çözümün kabul edileceğine sınır şartları karar verir.

Benzer problem Durum 3: log terimi gerekli mi?

$x\,y''-y=0$ için indis denklemini çözün. Büyük kök için ilk dört katsayıyı bulun. Küçük kökle denediğinizde ne olur?

İpucu

$x^2y''-x\,y=0$: $b_0=0$, $c_0=0$. Yineleme: $(n+r)(n+r-1)a_n=a_{n-1}$.

Çözümü göster

$r(r-1)=0\Rightarrow r=1,0$, fark 1 (Durum 3). $r=1$: $(n+1)n\,a_n=a_{n-1}$ → $a_1=1/2$, $a_2=1/12$, $a_3=1/144$: $y_1=x+\tfrac{x^2}{2}+\tfrac{x^3}{12}+\tfrac{x^4}{144}+\cdots$ $r=0$ ile $n=1$'de $0\cdot a_1=a_0$ çıkar; $a_0\ne0$ olduğu için çelişki. Demek ki ikinci çözüm logaritmik terim içerir ($k\ne0$).

Dikkat

Durum 3'te logaritma her zaman çıkmaz

Yarım mertebeli Bessel denklemi $x^2y''+xy'+(x^2-\tfrac14)y=0$'da kökler $\pm\tfrac12$, farkı 1'dir; ama çözümler $\sin x/\sqrt x$ ve $\cos x/\sqrt x$'tir, logaritma yok ($k=0$). Karar her seferinde yineleme bağıntısını deneyerek verilir.

4. Başa dönüş: asılı zincirin doğal frekansları

Çözümlü örnek 2

Durum 2 ve sınırlılık şartı

Verilenler

Uzunluğu $L=2$ m olan düzgün zincir, üst uçtan bağlı; $g=9{,}81$ m/s². Denklem $x\,y''+y'+\lambda y=0$, $\lambda=\omega^2/g$.

İstenenler

İlk üç doğal açısal frekans (rad/s) ve frekans (Hz).

Model ve kabuller

Küçük yanal titreşim, düzgün kütle dağılımı. Şartlar: üst uçta $y(L)=0$; alt uçta ($x=0$) yer değiştirme sınırlı.

Çözüm

$x^2y''+xy'+\lambda x\,y=0$: $b_0=1$, $c_0=0$; indis denklemi $r^2=0$, çakışık kök (Durum 2). $r=0$ için yineleme $n^2a_n=-\lambda a_{n-1}$:

$$y_1=\sum_{n=0}^{\infty}\frac{(-\lambda x)^n}{(n!)^2}=J_0\big(2\sqrt{\lambda x}\big).$$

İkinci çözüm $y_1\ln x+\cdots$ içerir ve $x\to0$'da sonsuza gider; serbest uç sınırlı olmalı, bu yüzden atılır. Üst uç şartı: $J_0(2\sqrt{\lambda L})=0$. $J_0$'ın sıfırları $j_{0,n}=2{,}4048;\ 5{,}5201;\ 8{,}6537$ olduğundan

$$\omega_n=\frac{j_{0,n}}{2}\sqrt{\frac{g}{L}} .$$

$\sqrt{g/L}=2{,}2147$ s⁻¹: $\omega_1=2{,}663$, $\omega_2=6{,}113$, $\omega_3=9{,}583$ rad/s; $f_1=0{,}424$, $f_2=0{,}973$, $f_3=1{,}525$ Hz.

Kontrol

Seri, $J_0$'ın bilinen açılımıyla aynı (betikte iki noktada $10^{-12}$ farkla). Büyüklük kontrolü: aynı uzunlukta basit sarkaç $\sqrt{g/L}=2{,}21$ rad/s; zincirin 1. modu biraz daha hızlı (1,20 katı) — kütle dağılı olduğu için makul.

Fiziksel yorum

Frekanslar eşit aralıklı değil ve uzunluğun karekökü ile ters orantılı. Logaritmik çözümü atmamızın nedeni matematik değil fiziktir: serbest uçta sonsuz yer değiştirme olamaz. Bu "sınırlılık şartı" Bessel fonksiyonlarında $Y_n$'yi elerken (Hafta 5) tekrar kullanılacak.

5. Sık yapılan hatalar

  • $b_0$ ve $c_0$'ı denklemi $x^2y''+xby'+cy=0$ biçimine getirmeden okumak.
  • Çakışık kökte ikinci çözümü de saf Frobenius serisi sanmak; logaritma bu durumda zorunludur.
  • Kökler farkı tam sayı olunca logaritmanın kesin çıktığını varsaymak; yineleme denenmeden karar verilmez.
  • Fiziksel problemde sınırsız çözümü, sınır şartlarını düşünmeden tutmak.

6. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalDurumu belirleyin

$x^2y''+xy'+(x^2-\nu^2)y=0$ (Bessel) için indis köklerini bulun. $\nu=0$, $\nu=\tfrac13$ ve $\nu=1$ hangi durumlara girer?

İpucu

$b_0=1$, $c_0=-\nu^2$.

Çözümü göster

$r^2-\nu^2=0\Rightarrow r=\pm\nu$. $\nu=0$: çakışık (Durum 2). $\nu=\tfrac13$: fark $\tfrac23$ (Durum 1). $\nu=1$: fark 2 (Durum 3; burada logaritma çıkar, $Y_1$).

Alıştırma 2OrtaSayısalDaha kısa zincir

$L=1$ m'lik zincirin ilk doğal frekansını rad/s ve Hz olarak bulun.

İpucu

$\omega_1=1{,}2024\sqrt{g/L}$.

Çözümü göster

$\omega_1=1{,}2024\sqrt{9{,}81}=3{,}766$ rad/s, $f_1=0{,}599$ Hz. Uzunluk yarıya inince frekans $\sqrt2$ katına çıkar.

Alıştırma 3OrtaSayısalBir Frobenius serisi

$4x\,y''+2y'+y=0$ denkleminin indis köklerini bulun ve $r=0$ için ilk üç katsayıyı hesaplayın.

İpucu

$x$ ile çarpıp 4'e bölün: $b_0=\tfrac12$, $c_0=0$. Yineleme: $2(n+r)(2n+2r-1)a_n=-a_{n-1}$.

Çözümü göster

$r=0,\ \tfrac12$. $r=0$: $a_1=-\tfrac12$, $a_2=\tfrac1{24}$ ($a_0=1$): $y_1=1-\tfrac x2+\tfrac{x^2}{24}-\cdots=\cos\sqrt x$.

7. Özet

Özet
  • Düzenli tekil noktada çözüm $x^r\sum a_nx^n$; $r$ indis denkleminden: $r(r-1)+b_0r+c_0=0$.
  • Fark tam sayı değil → iki seri; çakışık → ikinci çözümde $\ln x$ kesin; fark tam sayı → $\ln x$ olabilir, yineleme karar verir.
  • Fiziksel problemde sınırsız çözüm sınır şartıyla elenir.
  • Asılı zincir: $\omega_n=\tfrac{j_{0,n}}{2}\sqrt{g/L}$.

Bu serilerden doğan fonksiyonlar (Bessel, Legendre) Hafta 5–6'nın konusu; önce Hafta 4'te sınır değer problemlerine bakacağız.

8. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Dairesel plak ve membranlar, konik ve değişken kesitli kirişler, silindirik koordinatlardaki ısı iletimi Frobenius serisinden doğan özel fonksiyonlarla çözülür. Çatlak ucu ve çentik köşesi çevresindeki gerilme tekillikleri de aynı mantıkla, $r^{\lambda}$ biçiminde aranır. İleri okuma: Kreyszig §5.3; Haberman, Bessel fonksiyonları bölümü.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §5.3 Frobenius yöntemi (s. 180–186); §5.4 Bessel denklemi (s. 187–195)
  • R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bessel fonksiyonları ve dairesel membran bölümü

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.