Bu derste öğrenecekleriniz
- Örnekleme frekansı, kayıt süresi, çözünürlük ve Nyquist frekansını ilişkilendirmek
- DFT çıktısından tek taraflı genliği doğru okumak
- Örtüşmeyi ve sızıntıyı tanımak; pencere fonksiyonunun etkisini açıklamak
- Dönen makinede spektrum tepelerini dönme frekansıyla ilişkilendirmek
1. Neden öğreniyoruz?
1500 dev/dk ile dönen bir fanın yatağına ivmeölçer bağladık ve titreşim hızını kaydettik. Zaman grafiği karışık bir dalga gibi görünüyor. Bakımcının sorusu: Titreşimin kaynağı dengesizlik mi? Dengesizlik, dönme frekansında (1500/60 = 25 Hz) baskın bir bileşen üretir; hizasızlık ise genellikle iki katında (50 Hz) belirgin bir bileşen ekler. Cevap için sinyalin spektrumunu, yani hangi frekansta ne kadar genlik olduğunu bilmemiz gerekir (Şekil 1).
Ölçülen sinyal sürekli bir fonksiyon değil, eşit aralıklarla alınmış sonlu sayıda örnektir. Ders 12.1'deki integral burada bir toplama dönüşür: ayrık Fourier dönüşümü (DFT). Bunu hızlı hesaplayan algoritma FFT'dir.
2. Ön bilgiler
Gerekenler
- Ders 12.1: Fourier dönüşümü ve $e^{-i\omega t}$ çekirdeği.
- Hz ile dev/dk: $f=n/60$.
- Karmaşık sayının genliği: $|a+ib|=\sqrt{a^2+b^2}$.
- Bir sinüsün genliği, tepe değeri ve etkin (RMS) değeri: $A_\text{RMS}=A/\sqrt2$.
3. Örnekleme ve DFT
Sinyali $\Delta t$ aralıklarla $N$ kez örnekleriz: $x_n=x(n\Delta t)$, $n=0,\dots,N-1$. Örnekleme frekansı $f_s=1/\Delta t$, kayıt süresi $T=N\Delta t$'dir. Ayrık Fourier dönüşümü
$$X_k=\sum_{n=0}^{N-1}x_n\,e^{-i2\pi kn/N},\qquad k=0,1,\dots,N-1$$$k$. çizgiyi $f_k=k/T$ frekansına karşılık getirir. Ders 12.1'deki integralin $\Delta t$ adımlı toplamla yaklaşımıdır (ölçek çarpanı dışında). Doğrudan hesap $N^2$ işlem ister; FFT aynı sonucu yaklaşık $N\log_2N$ işlemle verir. $N=10^6$ için fark yaklaşık 50.000 kattır.
Üç sayı her ölçümün kalitesini belirler:
- Frekans çözünürlüğü $\Delta f=1/T=f_s/N$: iki çizgi arası. Yakın iki frekansı ayırmak için kaydı uzatmak gerekir; örnekleme frekansını artırmak çözünürlüğü iyileştirmez.
- Nyquist frekansı $f_s/2$: doğru görülebilecek en yüksek frekans.
- Tek taraflı genlik: gerçel bir sinyalde $A_k=2|X_k|/N$ ($k=0$ için $|X_0|/N$) sinüsün tepe genliğini verir.
Örtüşme (aliasing)
$f_s/2$'den yüksek bir bileşen yok olmaz, örtüşme ile daha düşük bir frekansa "katlanır": $f_s=1000$ Hz'de örneklenen 900 Hz'lik bileşen, spektrumda 100 Hz'de görünür. Sonradan ayırmak imkânsızdır. Bu yüzden ölçüm sistemlerinde örneklemeden önce analog alçak geçiren (örtüşme önleyici) filtre kullanılır.
4. Sızıntı ve pencere
DFT, kaydın periyodik olarak sonsuza kadar tekrarlandığını varsayar. Kayıtta bir bileşenin tam sayıda periyodu yoksa, tekrarın birleşme noktasında bir sıçrama oluşur ve bileşenin enerjisi komşu çizgilere yayılır. Buna sızıntı denir: tepe alçalır, tabanı genişler.
Çare, kaydın uçlarını sıfıra doğru yumuşakça indiren bir pencere fonksiyonu ile çarpmaktır. En yaygını Hann penceresidir: $w_n=\tfrac12\big(1-\cos\tfrac{2\pi n}{N-1}\big)$. Genliği doğru okumak için pencerenin ortalama değeriyle düzeltme yapılır ($A_k=2|X_k|/\sum w_n$).
import numpy as np
fs, N = 1000.0, 1000 # Hz, örnek sayısı → T = 1 s, Δf = 1 Hz
t = np.arange(N) / fs
x = 2.0*np.sin(2*np.pi*25*t) + 0.5*np.sin(2*np.pi*50*t + 0.3) # mm/s (+ gürültü)
w = np.hanning(N) # pencere; dikdörtgen için np.ones(N)
X = np.fft.rfft(x * w)
f = np.fft.rfftfreq(N, 1/fs) # 0, 1, 2, ..., 500 Hz
A = 2*np.abs(X) / w.sum() # tek taraflı tepe genliği
Fan titreşiminin spektrumu (açılış problemi)
Verilenler
Sinyal: 25 Hz'de 2,0 mm/s ve 50 Hz'de 0,5 mm/s genlikli iki sinüs ile 0,1 mm/s standart sapmalı gürültü (eğitim için sentetik). $f_s=1000$ Hz, $N=1000$.
İstenenler
$T$, $\Delta f$, Nyquist frekansı; tepelerin frekansı ve genliği; teşhis.
Model ve kabuller
Durağan sinyal; 1 s'lik kayıtta 25 ve 50 Hz'in tam sayıda periyodu var (sızıntı yok); dikdörtgen pencere.
Çözüm
$T=N/f_s=1$ s, $\Delta f=1$ Hz, Nyquist $=500$ Hz. FFT tepeleri: 25 Hz'de 2,001 mm/s, 50 Hz'de 0,498 mm/s (betik çıktısı).
Kontrol
Tepe genlikleri verilen 2,0 ve 0,5 mm/s ile gürültü düzeyinde (%0,5'ten az) uyumlu ✓. Bileşen frekansları $\Delta f$'nin tam katları, dolayısıyla tepeler tek çizgide toplandı ✓. Bütün bileşenler Nyquist frekansının altında ✓.
Fiziksel yorum
25 Hz bileşeni, yani dönme frekansı, baskındır. Bu da dengesizliği işaret eder. 50 Hz bileşeni dörtte bir düzeyindedir; hizasızlık için ek ölçüm önerilir (ör. eksenel yönde). Teşhis tek bir spektruma değil, eğilimlere ve faz ölçümlerine de dayanmalıdır.
Benzer problem Ölçüm ayarları
Bir ölçüm cihazında $f_s=2048$ Hz ve $N=4096$ seçilmiş. Kayıt süresi, çözünürlük ve Nyquist frekansı nedir? 24,8 ve 25,2 Hz'lik iki bileşen ayrılabilir mi?
İpucu
$T=N/f_s$, $\Delta f=1/T$.
Çözümü göster
$T=2$ s, $\Delta f=0{,}5$ Hz, Nyquist $1024$ Hz. 0,4 Hz aralıklı bileşenler $\Delta f$'den yakın olduğu için ayrılamaz; en az $1/0{,}4=2{,}5$ s, pratikte birkaç kat daha uzun kayıt gerekir.
Sızıntıyı görmek için: aynı 1 s'lik kayıtta 25,5 Hz, 2,0 mm/s genlikli bir sinüs düşünelim. 25,5 Hz iki çizginin tam ortasına düşer. Dikdörtgen pencerede tepe yalnız 1,29 mm/s okunur ve 30 Hz'de bile 0,13 mm/s "sahte" genlik görünür. Hann penceresinde tepe 1,70 mm/s'ye çıkar ve 30 Hz'deki sızıntı 0,007 mm/s'ye iner. Pencere sızıntıyı bastırır ama tepeyi biraz genişletir; ikisi arasında bir ödünleşim vardır.
5. Başa dönüş
Fanın karışık görünen titreşimi, 1 s kayıt ve 1000 Hz örneklemeyle 1 Hz çözünürlüklü bir spektruma dönüştü: 25 Hz'de 2,0 mm/s ve 50 Hz'de 0,5 mm/s. Baskın bileşen dönme frekansında olduğu için öncelikli şüpheli dengesizliktir. Doğru bir spektrum için üç şart vardır: Nyquist'in altında kalmak (örtüşme önleyici filtre), yeterince uzun kayıt (çözünürlük) ve uygun pencere (sızıntı).
6. Sık yapılan hatalar
- Genliği $|X_k|$ olarak okumak; doğru tek taraflı genlik $2|X_k|/N$'dir.
- Çözünürlüğü artırmak için örnekleme frekansını yükseltmek; çözünürlüğü yalnız kayıt süresi belirler.
- Pencere kullanıp genlik düzeltmesi yapmamak.
- Örtüşmeyi sonradan "filtreleyebileceğini" sanmak.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalÖrtüşme
$f_s=1000$ Hz ile örneklenen 900 Hz'lik bir bileşen spektrumda hangi frekansta görünür?
İpucu
Görünen frekans $|f-kf_s|$, $[0,f_s/2]$ aralığında.
Çözümü göster
$|900-1000|=100$ Hz.
Alıştırma 2OrtaSayısalDönme frekansı
2950 dev/dk ile dönen bir pompanın dönme frekansı ve iki katı kaç Hz'dir? 0,1 Hz çözünürlük için kayıt süresi ne olmalı?
İpucu
$f=n/60$, $T=1/\Delta f$.
Çözümü göster
$49{,}17$ Hz ve $98{,}33$ Hz; $T=10$ s.
Alıştırma 3ZorKavramsalPencere seçimi
Bir yapıda 10,0 Hz ve 10,6 Hz'de iki mod var ve büyük modun genliği küçüğün 20 katı. $T=4$ s'lik kayıtta dikdörtgen pencere mi Hann mı seçersiniz? Neden?
İpucu
$\Delta f=0{,}25$ Hz; sızıntı büyük tepenin "eteklerini" küçük tepenin üstüne yayar.
Çözümü göster
Çözünürlük (0,25 Hz) iki modu ayırmaya yeter, ama dikdörtgen pencerede büyük modun sızıntısı 10,6 Hz'deki küçük tepeyi örtebilir. Hann, tepeyi biraz genişletse de sızıntıyı güçlü biçimde bastırır; küçük modun görünmesi için daha uygundur. Daha iyisi kaydı uzatmaktır.
8. Özet
- DFT, örneklenmiş sinyalin $f_k=k/T$ çizgilerindeki frekans içeriğidir; FFT onu hızlı hesaplar.
- $\Delta f=1/T$; Nyquist $=f_s/2$; tepe genliği $2|X_k|/N$.
- Örtüşme, ölçümden önce filtreyle önlenir; sızıntı, pencereyle azaltılır.
- Dönme frekansındaki baskın bileşen dengesizliği işaret eder.
Sıradaki ders: Fourier dönüşümüyle sonsuz çubukta ısı denklemi.
9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Durum izleme ve arıza teşhisi, deneysel modal analiz (FRF kestirimi), güç spektral yoğunluğu ile rastgele titreşim analizi ve titreşim tabanlı hasar tespiti hep DFT/FFT'ye dayanır. Makine öğrenmesi modellerinin girdileri de çoğu zaman spektrum özellikleridir (bkz. titreşimden hasar tespiti projesi).
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §11.9 Fourier dönüşümü, ayrık ve hızlı Fourier dönüşümleri (s. 522–533)
- D. J. Inman, Engineering Vibration, 4. baskı, Pearson, 2014 — Bölüm 4 “Multiple-Degree-of-Freedom Systems”. — Bölüm 7 “Vibration Testing and Experimental Modal Analysis” (örnekleme, sızıntı, pencereleme)
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.