Bu derste öğrenecekleriniz
- Düğüm denge denklemlerinden rijitlik matrisini kurup $\mat{K}\vect{u}=\vect{f}$ biçiminde yazmak
- Bir doğrusal sistemi satır ve sütun resmiyle geometrik olarak yorumlamak
- Gauss eliminasyonu ve geri yerine koymayla bir sistemi elle adım adım çözmek
- Sıfır ve küçük pivot sorununu satır değiştirme ve kısmi pivotlamayla gidermek
- Rank ile çözümün varlığına, tekliğine ve serbest parametre sayısına karar vermek
- Tekil rijitlik matrisinin sıfır uzayını rijit cisim hareketi ve mekanizma olarak yorumlamak
1. Neden öğreniyoruz?
Bir makinenin içinde eksenel yük taşıyan kademeli bir çelik mil düşünelim. Mil sol ucundan bir gövdeye sıkıca bağlı. Kesiti iki yerde daralıyor: ilk 200 mm'lik parçanın kesit alanı 400 mm², sonraki 200 mm'nin 200 mm², son 100 mm'nin 100 mm². Daralmanın olduğu yere takılan bir bilezik mile 10 kN, uca bağlanan bir bağlantı elemanı da 20 kN eksenel çekme uyguluyor (Şekil 1). Tasarımcı iki şey bilmek ister: her kesit ne kadar yer değiştirir ve her parçadaki gerilme ne kadardır?
Bu problem kolay görünüyor; gerçekten de statik denge ile tek tek çözülebilir. Ama çubuğu iki mesnet arasına koyarsak, ya da üç düğüm yerine bir sonlu eleman modelindeki gibi on binlerce düğüm alırsak elle izlenebilecek bir yol kalmaz. Her düğümün dengesi bir denklem verir ve denklemler birbirine bağlıdır: 2. düğümün dengesi hem $u_1$'i hem $u_3$'ü içerir. Bu tür problemlerin hepsi aynı kalıba oturur:
$$\mat{K}\,\vect{u} = \vect{f}$$Burada $\mat{K}$ yapının rijitliğini, $\vect{u}$ bilinmeyen yer değiştirmeleri, $\vect{f}$ dış yükleri temsil eder. Bu derste bu denklemin ne anlama geldiğini, nasıl sistematik olarak çözüldüğünü (Gauss eliminasyonu) ve ne zaman çözülemeyeceğini öğreneceğiz. Son soru mühendislik açısından en önemlisidir: çözümün olmaması ya da tek olmaması, yapının yanlış mesnetlendiğini, yani bir mekanizma olduğunu söyler.
Dersin sonunda aynı çubuğa döneceğiz: yer değiştirmeleri ve gerilmeleri bulacak, sonucu statikle sınayacak ve sol mesnedi kaldırırsak matrisin bize ne söylediğini yorumlayacağız.
2. Ön bilgiler: matris ve vektör işlemleri
Bir matris , sayıların satır ve sütunlar hâlinde dizilmiş dikdörtgen bir tablosudur. $m$ satırlı ve $n$ sütunlu bir matrise $m\times n$ matris denir; $i$. satır ile $j$. sütundaki elemana $a_{ij}$ yazarız. Tek sütunlu matris bir sütun vektörüdür; bu derste vektörler her zaman sütun vektörüdür ve kalın küçük harfle yazılır ($\vect{u}$, $\vect{f}$). Matrisler kalın büyük harfle gösterilir ($\mat{A}$, $\mat{K}$).
Bu derste kullanacağımız işlemler şunlardır:
- Toplama ve skalerle çarpma eleman elemana yapılır: $(\mat{A}+\mat{B})_{ij} = a_{ij} + b_{ij}$, $(c\mat{A})_{ij} = c\,a_{ij}$. Toplanan matrisler aynı boyutta olmalıdır.
- Matris–vektör çarpımı: $\mat{A}\vect{x}$'in $i$. elemanı, $\mat{A}$'nın $i$. satırı ile $\vect{x}$'in iç çarpımıdır: $(\mat{A}\vect{x})_i = \sum_j a_{ij}x_j$. Örneğin $$\begin{bmatrix}2 & 1\\ 0 & 3\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1\\ -1\end{bmatrix} = \begin{bmatrix}2\cdot 1 + 1\cdot(-1)\\ 0\cdot 1 + 3\cdot(-1)\end{bmatrix} = \begin{bmatrix}1\\ -3\end{bmatrix}.$$
- Matris–matris çarpımı: $\mat{C}=\mat{A}\mat{B}$'nin $c_{ij}$ elemanı, $\mat{A}$'nın $i$. satırı ile $\mat{B}$'nin $j$. sütununun iç çarpımıdır. Bunun için $\mat{A}$'nın sütun sayısı $\mat{B}$'nin satır sayısına eşit olmalıdır: $(m\times n)(n\times p) = (m\times p)$.
- Sıra önemlidir: genellikle $\mat{A}\mat{B}\neq\mat{B}\mat{A}$. Örneğin $\mat{A} = \begin{bmatrix}1&2\\0&1\end{bmatrix}$, $\mat{B} = \begin{bmatrix}1&0\\3&1\end{bmatrix}$ için $\mat{A}\mat{B} = \begin{bmatrix}7&2\\3&1\end{bmatrix}$ ama $\mat{B}\mat{A} = \begin{bmatrix}1&2\\3&7\end{bmatrix}$.
- Bir matrisin devriği satırlarla sütunların yer değiştirmesiyle elde edilir: $(\mat{A}^{\T})_{ij} = a_{ji}$. Çarpımın devriğinde sıra ters döner: $(\mat{A}\mat{B})^{\T} = \mat{B}^{\T}\mat{A}^{\T}$. Yukarıdaki örnekte $(\mat{A}\mat{B})^{\T} = \begin{bmatrix}7&3\\2&1\end{bmatrix}$; $\mat{B}^{\T}\mat{A}^{\T}$'yi hesaplayıp aynı sonucu bulun.
- Birim matris köşegeninde 1, geri kalanında 0 olan kare matristir; her $\mat{A}$ için $\mat{I}\mat{A} = \mat{A}\mat{I} = \mat{A}$.
- $\mat{A}^{\T}=\mat{A}$ olan kare matrise simetrik matris denir: köşegene göre ayna simetriği olan elemanlar eşittir ($a_{ij}=a_{ji}$).
İki bakış açısı: satır ve sütun
$\mat{A}\vect{x}$'i iki biçimde okuyabiliriz. Satır okuması: her eleman bir satırla $\vect{x}$'in iç çarpımıdır. Sütun okuması: $\mat{A}\vect{x}$, $\mat{A}$'nın sütunlarının $x_j$ katsayılarıyla toplamıdır: $\mat{A}\vect{x} = x_1\vect{a}_1 + x_2\vect{a}_2 + \dots + x_n\vect{a}_n$. Yukarıdaki örnekte $1\cdot(2,0) + (-1)\cdot(1,3) = (1,-3)$. İkinci okuma, çözümün varlığını anlamak için çok işe yarayacak.
3. Denge denklemlerinden matris biçimine
Kademeli çubuğa dönelim. Her parça, uzaması $\delta$ ile eksenel kuvveti $N$ arasında $N = k\,\delta$ bağıntısı olan bir yay gibi davranır; burada $k = EA/L$. Çelik için $E = 200$ GPa $= 200$ kN/mm² alırsak:
$$k_1 = \frac{200\cdot 400}{200} = 400\ \text{kN/mm},\qquad k_2 = \frac{200\cdot 200}{200} = 200\ \text{kN/mm},\qquad k_3 = \frac{200\cdot 100}{100} = 200\ \text{kN/mm}.$$Şimdi her düğümün serbest cisim diyagramını düşünelim. 1. parçanın uzaması $u_1 - 0$, 2. parçanınki $u_2 - u_1$, 3. parçanınki $u_3-u_2$'dir. Bir parça uzarsa iki ucundaki düğümleri kendine doğru çeker. Buna göre düğümlerdeki kuvvet dengesi:
$$\begin{aligned} \text{düğüm 1:}&\quad -k_1 u_1 + k_2(u_2-u_1) + F_1 = 0\\ \text{düğüm 2:}&\quad -k_2(u_2-u_1) + k_3(u_3-u_2) + F_2 = 0\\ \text{düğüm 3:}&\quad -k_3(u_3-u_2) + F_3 = 0 \end{aligned}$$Bilinmeyenleri toplayıp yükleri sağa atarsak:
$$\underbrace{\begin{bmatrix} k_1+k_2 & -k_2 & 0\\ -k_2 & k_2+k_3 & -k_3\\ 0 & -k_3 & k_3\end{bmatrix}}_{\mat{K}} \underbrace{\begin{bmatrix}u_1\\u_2\\u_3\end{bmatrix}}_{\vect{u}} = \underbrace{\begin{bmatrix}F_1\\F_2\\F_3\end{bmatrix}}_{\vect{f}} \quad\Longrightarrow\quad \begin{bmatrix} 600 & -200 & 0\\ -200 & 400 & -200\\ 0 & -200 & 200\end{bmatrix}\begin{bmatrix}u_1\\u_2\\u_3\end{bmatrix} = \begin{bmatrix}0\\10\\20\end{bmatrix}.$$Burada $\mat{K}$ rijitlik matrisi , $\vect{u}$ yer değiştirme vektörü , $\vect{f}$ yük vektörü dür. Birimlere dikkat: $\mat{K}$ kN/mm, $\vect{f}$ kN olduğu için $\vect{u}$ mm çıkar. $K_{ij}$ elemanının fiziksel anlamı açıktır: yalnız $j$. düğüme birim yer değiştirme verip diğerlerini tutarsak, $i$. düğümde gereken kuvvet.
Bu, sayısı ne olursa olsun bilinmeyenlerin hepsi birinci kuvvetten geçen bir doğrusal denklem sistemi dir. Genel biçimi $\mat{A}\vect{x}=\vect{b}$'dir; $\mat{A}$'ya katsayı matrisi denir.
$\mat{K}$'nın üç özelliğine dikkat edelim:
- Simetriktir ($K_{12}=K_{21}=-k_2$ gibi). Bu tesadüf değildir: doğrusal elastik yapılarda Maxwell–Betti karşılıklılık teoremi, "1. düğümü itince 2. düğümde doğan kuvvet" ile "2. düğümü itince 1. düğümde doğan kuvvet"in eşit olmasını gerektirir.
- Üç köşegenlidir: her düğüm yalnız komşularına bağlı olduğu için sıfır olmayan elemanlar köşegende ve hemen yanındadır. Büyük sonlu eleman modellerinde matrislerin neredeyse tamamı sıfırdır (seyrek matris).
- Köşegen elemanları pozitiftir ve her biri o satırdaki diğer elemanların mutlak değerleri toplamından küçük değildir. Bu özellik, ilerideki derslerde göreceğimiz "pozitif tanımlılık" ile ilgilidir.
Türetme Eleman matrislerinin birleştirilmesi (montaj)
Aynı $\mat{K}$'yı denge denklemlerini tek tek yazmadan da kurabiliriz. Uçları $a$ ve $b$ düğümleri olan, rijitliği $k$ olan bir yayın iki ucundaki kuvvetler
$$\begin{bmatrix}f_a\\ f_b\end{bmatrix} = k\begin{bmatrix}1 & -1\\ -1 & 1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}u_a\\ u_b\end{bmatrix}$$ile verilir: $u_a = u_b$ ise (rijit öteleme) yay kuvvet üretmez, $u_b - u_a$ uzaması $a$ ucunu $+$, $b$ ucunu $-$ yönde çeker. Bu $2\times 2$ matrise eleman rijitlik matrisi denir.
Montajda her elemanın matrisini, uçlarının global numaralarına karşılık gelen satır ve sütunlara ekleriz. 1. yay duvar (yer değiştirmesi sıfır) ile düğüm 1 arasındadır; duvarın satırı ve sütunu atılır, geriye yalnız $K_{11}$'e eklenen $k_1$ kalır. 2. yay düğüm 1–2 arasındadır: $K_{11}, K_{12}, K_{21}, K_{22}$'ye sırasıyla $k_2, -k_2, -k_2, k_2$ eklenir. 3. yay düğüm 2–3 arasındadır ve aynı biçimde $K_{22}, K_{23}, K_{32}, K_{33}$'e eklenir:
$$\mat{K} = \begin{bmatrix}k_1 & 0 & 0\\ 0&0&0\\0&0&0\end{bmatrix} + \begin{bmatrix}k_2 & -k_2 & 0\\ -k_2&k_2&0\\0&0&0\end{bmatrix} + \begin{bmatrix}0 & 0 & 0\\ 0&k_3&-k_3\\0&-k_3&k_3\end{bmatrix}.$$Toplam, denge denklemlerinden bulduğumuz matrisin aynısıdır. Sonlu elemanlar yöntemindeki doğrudan rijitlik yöntemi bu fikrin genellemesidir; ayrıntılar için MKC 525 ders notlarına bakabilirsiniz. Her eleman matrisi simetrik olduğu için toplamları da simetriktir.
4. Bir doğrusal sistemin iki resmi
Yöntemlere geçmeden önce iki bilinmeyenli küçük bir sisteme geometrik gözle bakalım:
$$\begin{aligned} x - y &= 1\\ x + 2y &= 7\end{aligned} \qquad\Longleftrightarrow\qquad \begin{bmatrix}1 & -1\\ 1 & 2\end{bmatrix}\begin{bmatrix}x\\y\end{bmatrix} = \begin{bmatrix}1\\7\end{bmatrix}.$$Satır resmi: her denklem düzlemde bir doğrudur. Çözüm, iki doğrunun ortak noktasıdır: $(3,2)$ (Şekil 2, solda). Üç bilinmeyende her denklem bir düzlem olur ve çözüm üç düzlemin ortak noktasıdır. Bu resim, çözümün ne zaman olmayacağını hemen gösterir: doğrular paralelse kesişmezler; çakışıksa sonsuz noktada kesişirler.
Sütun resmi: aynı sistemi $x\,(1,1) + y\,(-1,2) = (1,7)$ diye okuyabiliriz. Soru şuna dönüşür: sağ taraftaki $\vect{b}$ vektörünü, katsayı matrisinin sütunlarını hangi katsayılarla toplayarak elde ederiz? Cevap $3\,\vect{a}_1 + 2\,\vect{a}_2 = \vect{b}$'dir. Sütunlar aynı doğrultuda olsaydı, onlarla yalnız o doğrultudaki vektörleri üretebilirdik; $\vect{b}$ başka yöne bakıyorsa çözüm olmazdı.
Mühendislik problemlerinde $n$ binlerce olduğu için bu resimleri çizemeyiz; ama sezgileri aynen geçerlidir. Az sonra göreceğimiz rank kavramı, sütun resmindeki "sütunlar kaç bağımsız doğrultu tarar?" sorusunun cebirsel karşılığıdır.
5. Gauss eliminasyonu
Fikir: çözümü değiştirmeden sistemi sadeleştirmek
Ortaokulda iki denklemi "birini ötekinden çıkararak" çözmeyi öğrendik. Gauss eliminasyonu bu fikrin sistematik hâlidir: denklemleri, çözüm kümesini değiştirmeyen işlemlerle, bilinmeyenlerin sırayla yok olduğu üçgen bir biçime getirir. Üçgen sistemi aşağıdan yukarıya çözmek kolaydır.
Kullandığımız işlemlere temel satır işlemleri denir:
- İki denklemin (satırın) yerini değiştirmek: $S_i \leftrightarrow S_j$.
- Bir satırı sıfırdan farklı bir sayıyla çarpmak: $S_i \leftarrow c\,S_i$, $c\neq 0$.
- Bir satıra başka bir satırın katını eklemek: $S_i \leftarrow S_i + c\,S_j$.
Neden çözümü değiştirmezler? Bir $\vect{x}$ eski sistemin bütün denklemlerini sağlıyorsa yeni sistemin denklemlerini de sağlar, çünkü yeni denklemler eskilerinin birleşimidir. Tersi de doğrudur, çünkü her işlem geri alınabilir: yer değiştirmeyi tekrar ederek, $c$ ile çarpmayı $1/c$ ile çarparak, $c\,S_j$ eklemeyi $c\,S_j$ çıkararak. Bu yüzden 2. işlemde $c\neq0$ şartı vardır: sıfırla çarpmak bir denklemi yok eder ve geri alınamaz.
İşlemleri her seferinde $x$, $y$ yazmadan, katsayıları ve sağ tarafı yan yana koyduğumuz genişletilmiş matris $[\mat{A}\mid\vect{b}]$ üzerinde yaparız.
Algoritma
$n\times n$ bir sistem için:
- İleri eliminasyon. $j = 1, 2, \dots, n-1$ sütunları için sırayla: köşegendeki $a_{jj}$ elemanını seç; buna pivot denir. Altındaki her $i>j$ satırı için çarpanı $m_{ij} = a_{ij}/a_{jj}$ hesapla ve $S_i \leftarrow S_i - m_{ij}S_j$ yap. Böylece $j$. sütunda pivotun altı sıfırlanır.
- Sonunda matris basamak biçimi ne (burada üst üçgen biçime) gelir: köşegenin altındaki bütün elemanlar sıfırdır.
- Geri yerine koyma. Son denklemden $x_n$'i bul; onu bir üstteki denklemde yerine koyarak $x_{n-1}$'i bul; böyle yukarı doğru devam et. Bu adıma geri yerine koyma denir: $$x_i = \frac{1}{u_{ii}}\Big(c_i - \sum_{j=i+1}^{n} u_{ij}\,x_j\Big),\qquad i = n, n-1, \dots, 1.$$
Burada $u_{ij}$ ve $c_i$ eliminasyondan sonraki katsayılar ve sağ taraftır. Pivot sıfır çıkarsa adım 1 durur; bu durumu aşağıda ele alacağız.
İşlem sayısı neden önemli?
İleri eliminasyon yaklaşık $\tfrac{2}{3}n^3$ aritmetik işlem gerektirir; geri yerine koyma ise yalnız $n^2$ kadar. $n = 1000$ için bu yaklaşık $7\times10^8$ işlemdir, bugünün bilgisayarında saniyenin altında. Ama $n = 10^6$ serbestlik dereceli bir modelde dolu matrisle $\sim\!7\times 10^{17}$ işlem gerekir. Sonlu eleman programları bu yüzden $\mat{K}$'nın seyrek yapısını ve simetrisini kullanan özel çözücüler kullanır; temel fikir yine Gauss eliminasyonudur.
Kademeli çubuğun yer değiştirmeleri
Verilenler
$\mat{K} = \begin{bmatrix} 600 & -200 & 0\\ -200 & 400 & -200\\ 0 & -200 & 200\end{bmatrix}$ kN/mm, $\vect{f} = (0,\ 10,\ 20)$ kN (açılış problemi).
İstenenler
Düğüm yer değiştirmeleri $u_1, u_2, u_3$ (mm) ve parçalardaki gerilmeler.
Model ve kabuller
Doğrusal elastik malzeme, küçük yer değiştirme, yalnız eksenel yük; sol uç ankastre ($u_0=0$). Sayıları küçültmek için her denklemi 200 kN/mm'ye bölelim; çözümü değiştirmez (2. tür satır işlemi). Sağ taraf mm biriminde olur:
$$\left[\begin{array}{ccc|c} 3 & -1 & 0 & 0\\ -1 & 2 & -1 & 0{,}05\\ 0 & -1 & 1 & 0{,}1\end{array}\right].$$Çözüm
1. sütun. Pivot $a_{11}=3$. 2. satırın çarpanı $m_{21} = -1/3$; $S_2 \leftarrow S_2 - (-\tfrac13)S_1 = S_2 + \tfrac13 S_1$. 3. satırda 1. sütun zaten sıfır.
$$\left[\begin{array}{ccc|c} 3 & -1 & 0 & 0\\ 0 & \tfrac53 & -1 & 0{,}05\\ 0 & -1 & 1 & 0{,}1\end{array}\right]$$2. sütun. Pivot $\tfrac53$. Çarpan $m_{32} = -1\big/\tfrac53 = -\tfrac35$; $S_3 \leftarrow S_3 + \tfrac35 S_2$. Son satırın elemanları: $1 - \tfrac35 = \tfrac25$ ve $0{,}1 + \tfrac35\cdot 0{,}05 = 0{,}13$.
$$\left[\begin{array}{ccc|c} 3 & -1 & 0 & 0\\ 0 & \tfrac53 & -1 & 0{,}05\\ 0 & 0 & \tfrac25 & 0{,}13\end{array}\right]$$Geri yerine koyma.
$$u_3 = \frac{0{,}13}{2/5} = 0{,}325\ \text{mm},\qquad u_2 = \frac{0{,}05 + u_3}{5/3} = \frac{3}{5}\cdot 0{,}375 = 0{,}225\ \text{mm},\qquad u_1 = \frac{0 + u_2}{3} = 0{,}075\ \text{mm}.$$Gerilmeler. Parça kuvvetleri $N_i = k_i\,\delta_i$: $N_1 = 400\cdot 0{,}075 = 30$ kN, $N_2 = 200\,(0{,}225-0{,}075) = 30$ kN, $N_3 = 200\,(0{,}325-0{,}225) = 20$ kN. Gerilmeler $\sigma_i = N_i/A_i$: $\sigma_1 = 30\,000/400 = 75$ MPa, $\sigma_2 = 150$ MPa, $\sigma_3 = 200$ MPa.
Kontrol
Yerine koyma: $600(0{,}075) - 200(0{,}225) = 45 - 45 = 0$ ✓; $-200(0{,}075) + 400(0{,}225) - 200(0{,}325) = -15 + 90 - 65 = 10$ ✓; $-200(0{,}225) + 200(0{,}325) = 20$ ✓.
Bağımsız sağlama (statik): Çubuk izostatiktir. Uçtan kesersek 3. parça 20 kN, 2. ve 1. parçalar $10+20 = 30$ kN taşır. Uzamalar $30/400 = 0{,}075$, $30/200 = 0{,}15$, $20/200 = 0{,}1$ mm; toplamları $0{,}075$, $0{,}225$, $0{,}325$ mm. Matris çözümüyle aynı.
Birim: (kN/mm)$^{-1}\cdot$kN $=$ mm ✓. Limit durumu: $k_3\to\infty$ (son parça rijit) olsaydı $u_3 = u_2$ olurdu; sonuçta $u_3 - u_2 = 20/k_3$, $k_3$ büyüdükçe sıfıra gider ✓.
Fiziksel yorum
En büyük yer değiştirme serbest uçtadır ($0{,}325$ mm) ama en büyük gerilme en ince parçadadır (200 MPa). Kesit daralan yerde gerilme iki katına çıkar: tasarımda kontrol edilmesi gereken yer uç değil, en ince kesittir. S235 çeliğinin akma gerilmesine (235 MPa) yakın bir değer olduğu için bu tasarımda son parça kritik olur. Pivotların çarpımı $3\cdot\tfrac53\cdot\tfrac25 = 2$'dir; bu sayının anlamını bir sonraki derste (determinant) göreceğiz.
Benzer problem Başka bir kademeli çubuk
Sol ucu ankastre üç parçalı bir çubukta $k_1 = 300$, $k_2 = 300$, $k_3 = 150$ kN/mm; düğüm yükleri $F_1 = 15$, $F_2 = 0$, $F_3 = 15$ kN. $\mat{K}$'yı kurun, Gauss eliminasyonuyla $\vect{u}$'yu bulun ve sonucu statikle sınayın.
İpucu
$\mat{K}$'yı ve $\vect{f}$'yi 150'ye bölün; katsayı matrisi $\begin{bmatrix}4&-2&0\\-2&3&-1\\0&-1&1\end{bmatrix}$ olur. Çarpanlar $-\tfrac12$ ve $-\tfrac12$ çıkmalı.
Çözümü göster
$\mat{K} = \begin{bmatrix}600&-300&0\\-300&450&-150\\0&-150&150\end{bmatrix}$ kN/mm. 150'ye bölünmüş genişletilmiş matris $[4,-2,0\,|\,0{,}1;\ -2,3,-1\,|\,0;\ 0,-1,1\,|\,0{,}1]$. $S_2\leftarrow S_2+\tfrac12S_1$: $[0, 2, -1\,|\,0{,}05]$. $S_3 \leftarrow S_3 + \tfrac12S_2$: $[0,0,\tfrac12\,|\,0{,}125]$.
$u_3 = 0{,}25$ mm, $u_2 = (0{,}05+0{,}25)/2 = 0{,}15$ mm, $u_1 = (0{,}1 + 2\cdot 0{,}15)/4 = 0{,}1$ mm.
Statik: $N_3 = 15$, $N_2 = 0 + 15 = 15$, $N_1 = 15+0+15 = 30$ kN; uzamalar $30/300 = 0{,}1$, $15/300 = 0{,}05$, $15/150 = 0{,}1$ mm; toplamlar $0{,}1$; $0{,}15$; $0{,}25$ mm ✓.
Pivot sıfır çıkarsa: satır değiştirme
Eliminasyonda pivotla bölüyoruz. Pivot sıfırsa bölme yapılamaz. Bu, sistemin çözümsüz olduğu anlamına gelmez; çoğu zaman yalnız denklemlerin yazılış sırası şanssızdır. Çare, pivotun altındaki satırlardan sıfır olmayan bir elemanı olanla yer değiştirmektir (1. tür satır işlemi).
Sıfır pivotlu sistem
Verilenler
$$\begin{aligned} 2x_2 + x_3 &= 5\\ x_1 + x_2 + x_3 &= 6\\ 2x_1 + x_2 + 3x_3 &= 14\end{aligned}$$ Böyle bir düzen, örneğin bir kafeste düğüm dengelerini bilinmeyenlerin numarasından bağımsız bir sırayla yazdığımızda ortaya çıkar: ilk denklem $x_1$'i hiç içermez.
İstenenler
$\vect{x} = (x_1, x_2, x_3)$.
Model ve kabuller
Genişletilmiş matrisin ilk pivotu $a_{11} = 0$. 1. sütunda sıfırdan farklı eleman taşıyan bir satırla yer değiştireceğiz.
$$\left[\begin{array}{ccc|c} 0 & 2 & 1 & 5\\ 1 & 1 & 1 & 6\\ 2 & 1 & 3 & 14\end{array}\right]$$Çözüm
$S_1\leftrightarrow S_2$:
$$\left[\begin{array}{ccc|c} 1 & 1 & 1 & 6\\ 0 & 2 & 1 & 5\\ 2 & 1 & 3 & 14\end{array}\right]$$$S_3 \leftarrow S_3 - 2S_1$: $[0,\ -1,\ 1\,|\,2]$. Sonra 2. sütunda pivot 2; $S_3 \leftarrow S_3 + \tfrac12 S_2$: $[0,\ 0,\ \tfrac32\,|\,\tfrac92]$.
$$\left[\begin{array}{ccc|c} 1 & 1 & 1 & 6\\ 0 & 2 & 1 & 5\\ 0 & 0 & \tfrac32 & \tfrac92\end{array}\right] \quad\Rightarrow\quad x_3 = 3,\quad x_2 = \frac{5 - 3}{2} = 1,\quad x_1 = 6 - 1 - 3 = 2.$$Kontrol
$2(1) + 3 = 5$ ✓, $2 + 1 + 3 = 6$ ✓, $4 + 1 + 9 = 14$ ✓. Satır değişimi denklem sırasını değiştirdi, bilinmeyenlerin sırasını değiştirmedi; çözüm $(x_1,x_2,x_3)$ sırasıyla okunur.
Fiziksel yorum
Sıfır pivot burada bir "yazım sırası" sorunuydu: bilinmeyenler bağımsızdır ve tek çözüm vardır. Satır değiştirmeyle bile sıfırdan farklı pivot bulunamıyorsa durum farklıdır; o zaman sütun gerçekten bağımlıdır ve bir sonraki bölümdeki rank incelemesine geçeriz.
Benzer problem Bir sıfır pivot daha
$\;x_2 + 2x_3 = 8,\quad x_1 + x_3 = 4,\quad 3x_1 + x_2 = 5\;$ sistemini Gauss eliminasyonuyla çözün.
İpucu
İlk iki satırı yer değiştirin. Sonra $S_3 \leftarrow S_3 - 3S_1$ ve $S_3 \leftarrow S_3 - S_2$.
Çözümü göster
$S_1\leftrightarrow S_2$: $[1,0,1\,|\,4;\ 0,1,2\,|\,8;\ 3,1,0\,|\,5]$. $S_3 - 3S_1$: $[0,1,-3\,|\,-7]$. $S_3 - S_2$: $[0,0,-5\,|\,-15]$. Buradan $x_3 = 3$, $x_2 = 8 - 6 = 2$, $x_1 = 4 - 3 = 1$. Sağlama: $2 + 6 = 8$, $1 + 3 = 4$, $3 + 2 = 5$ ✓.
Sayısal hesapta kısmi pivotlama
Kâğıt üzerinde yalnız sıfır pivot sorundur. Bilgisayarda ise çok küçük pivot da sorundur, çünkü sayılar sınırlı basamakla (çift duyarlıkta yaklaşık 16 anlamlı basamak) tutulur. Küçük bir pivotla bölmek çok büyük çarpanlar üretir; büyük sayılarla küçük sayıları toplarken küçükler kaybolur.
Kısmi pivotlama bu sorunun standart çaresidir: her sütunda, pivot olarak o sütunun köşegen ve altındaki elemanlarından mutlak değeri en büyük olanı seç ve satırını yukarı al. Böylece bütün çarpanlar $|m_{ij}|\le 1$ olur ve yuvarlama hataları büyümez.
Küçük bir pivotun yol açtığı büyük hata
$\begin{bmatrix}10^{-20} & 1\\ 1 & 1\end{bmatrix}\vect{x} = \begin{bmatrix}1\\2\end{bmatrix}$ sisteminin tam çözümü $x_1 = 1/(1-10^{-20})$, $x_2 = (1-2\cdot 10^{-20})/(1-10^{-20})$, yani 16 basamakta $x_1 = x_2 = 1$'dir.
Pivotsuz: çarpan $m = 10^{20}$. İkinci satır $1 - 10^{20}$ ve $2 - 10^{20}$ olur; çift duyarlıkta ikisi de $-10^{20}$'ye yuvarlanır. Buradan $x_2 = 1$ ve $x_1 = (1 - x_2)/10^{-20} = 0$ bulunur. $x_1$ tamamen yanlıştır.
Kısmi pivotlu: 1. sütunda en büyük eleman 1 olduğu için satırlar yer değiştirir. Çarpan $10^{-20}$ olur; ikinci satır $1 - 10^{-20}\approx 1$ ve $1 - 2\cdot10^{-20}\approx1$ olur. $x_2 = 1$, $x_1 = 2 - x_2 = 1$. Doğru.
Bu iki sonuç gerçekten Python'da çift duyarlıklı sayılarla hesaplanmıştır. Matris tekil değildir ve iyi koşulludur; hatanın tek nedeni algoritmanın pivot seçimidir.
Önceki örnekte kısmi pivotlama, $S_1$'i $S_2$ ile değil, 1. sütundaki en büyük elemanı (2) taşıyan $S_3$ ile değiştirirdi. Sonuç aynıdır; yalnız ara sayılar farklıdır. Simetrik ve pozitif tanımlı matrislerde (kademeli çubuğun $\mat{K}$'sı gibi) pivotlama gerekmeden eliminasyonun kararlı olduğu bilinir; bu yüzden yapısal çözücüler bu matrislerde satır değiştirmez. Bu sonucu Hafta 1'in sonraki derslerinde öğreneceğimiz kavramlarla daha iyi anlayacağız.
6. Rank ve çözümün varlığı ile tekliği
Eliminasyon bize ne söyler?
Şimdiye kadarki sistemlerde eliminasyon her sütunda sıfırdan farklı bir pivot buldu ve tek çözüme ulaştık. Bazen ise satır değiştirmek de işe yaramaz: bir sütunun pivot yerinde ve altında yalnız sıfırlar kalır. O zaman o sütunu atlayıp bir sonraki sütuna geçeriz ve sonunda bazı satırların tamamen sıfır olduğu bir basamak biçimine varırız. İşte o sıfır satırlar, sistemin "aslında daha az denklem içerdiğini" söyler.
Bir matrisin rankı , basamak biçimindeki sıfır olmayan satır sayısıdır; $\rank\mat{A}$ ile gösterilir. Eşdeğer tanım: $\mat{A}$'nın doğrusal bağımsız sütunlarının (ya da satırlarının) en büyük sayısı. Vektörler $c_1\vect{a}_1 + \dots + c_n\vect{a}_n = \vect{0}$ eşitliği yalnız bütün $c_j = 0$ iken sağlanıyorsa doğrusal bağımsızdır; yani hiçbiri diğerlerinin birleşimi olarak yazılamaz.
Örneğin $\mat{A} = \begin{bmatrix}1&2&1\\2&4&0\\3&6&1\end{bmatrix}$'da 2. sütun 1. sütunun iki katıdır; 3. satır da ilk iki satırın toplamıdır. Bu yüzden $\rank\mat{A} = 2$'dir; üç sütun üç boyutlu uzayın tamamını değil, içinden geçen tek bir düzlemi tarar.
Temel teorem
$n$ bilinmeyenli $\mat{A}\vect{x} = \vect{b}$ sistemi için, $r = \rank\mat{A}$ olmak üzere:
- Varlık. Sistem ancak ve ancak $\rank\mat{A} = \rank[\mat{A}\mid\vect{b}]$ ise çözülebilir. Bu durumda sisteme tutarlı denir. Basamak biçiminde bir satır $[0\ 0\ \cdots\ 0\,|\,c]$, $c\neq 0$ hâline geliyorsa bu "$0 = c$" çelişkisidir: rank artmıştır ve çözüm yoktur. Sütun resmiyle: $\vect{b}$, sütunların taradığı alanın dışındadır.
- Teklik. Tutarlı bir sistemin çözümü ancak ve ancak $r = n$ ise tektir.
- Sonsuz çözüm. Tutarlı ve $r < n$ ise $n - r$ bilinmeyen serbestçe seçilebilir (serbest parametre); geri kalanlar bunlara bağlı olarak bulunur.
Sağ tarafı sıfır olan sisteme, $\mat{A}\vect{x} = \vect{0}$, homojen sistem denir. Homojen sistem her zaman tutarlıdır ($\vect{x}=\vect{0}$ bir çözümdür). Sıfırdan farklı bir çözümü ancak ve ancak $r < n$ ise vardır. Bütün çözümlerinin kümesine $\mat{A}$'nın sıfır uzayı denir; boyutu $n - r$'dir. Yukarıdaki $\mat{A}$ için $\vect{x} = (2,-1,0)$ bir çözümdür, çünkü $2\vect{a}_1 - \vect{a}_2 = \vect{0}$.
Bu ifadenin önemli bir sonucu vardır: tutarlı bir sistemin genel çözümü, herhangi bir özel çözüm $\vect{x}_p$ ile homojen sistemin genel çözümünün toplamıdır:
$$\vect{x} = \vect{x}_p + \vect{x}_h,\qquad \mat{A}\vect{x}_h = \vect{0}.$$Kanıtı tek satırdır: iki çözümün farkı $\mat{A}(\vect{x}-\vect{x}_p) = \vect{b}-\vect{b} = \vect{0}$ sağlar. Aynı yapıyı Hafta 2'de doğrusal diferansiyel denklemlerin "homojen + özel çözüm" ayrıştırmasında tekrar göreceğiz.
Kare sistemler için özet
$\mat{A}$ kare ($n\times n$) ise üç durum vardır: (a) $\rank\mat{A}=n$: her $\vect{b}$ için tek çözüm; (b) $\rank\mat{A} < n$ ve $\vect{b}$ sütunların taradığı alanda: sonsuz çözüm; (c) $\rank\mat{A} < n$ ve $\vect{b}$ o alanın dışında: çözüm yok. (b) ile (c) arasındaki fark yalnız sağ taraftadır; matrisin kendisi aynı olabilir. Sonraki derste (a) durumunu tek bir sayıyla, determinantla, tanıyacağız.
Mesnedi kaldırılmış çubuk
Verilenler
Kademeli çubuğun gövdeye bağlı kalın ilk parçasını ve sol mesnedi kaldıralım. Geriye 2. ve 3. parçadan oluşan, iki ucu da serbest bir bağlantı çubuğu kalır: rijitlikleri $k = 200$ kN/mm olan iki yay ve onları birleştiren üç düğüm (sol uç 1, daralma 2, sağ uç 3). Çubuk yalnız düğüm yükleriyle tutulmaya çalışılıyor. İki yük durumu: (a) $\vect{f} = (-30,\ 10,\ 20)$ kN; (b) $\vect{f} = (0,\ 10,\ 20)$ kN.
İstenenler
Her iki durumda çözümün var olup olmadığı, varsa genel çözüm ve fiziksel anlamı.
Model ve kabuller
Montajla (iki yay, hiçbir düğüm sabit değil):
$$\mat{K}' = 200\begin{bmatrix}1 & -1 & 0\\ -1 & 2 & -1\\ 0 & -1 & 1\end{bmatrix}\ \text{kN/mm}.$$Her satırın toplamının sıfır olduğuna dikkat: $\mat{K}'(1,1,1)^{\T} = \vect{0}$.
Çözüm
(a) 200'e bölünmüş genişletilmiş matris ve eliminasyon ($S_2\leftarrow S_2 + S_1$, sonra $S_3 \leftarrow S_3 + S_2$):
$$\left[\begin{array}{ccc|c} 1 & -1 & 0 & -0{,}15\\ -1 & 2 & -1 & 0{,}05\\ 0 & -1 & 1 & 0{,}1\end{array}\right] \ \to\ \left[\begin{array}{ccc|c} 1 & -1 & 0 & -0{,}15\\ 0 & 1 & -1 & -0{,}1\\ 0 & 0 & 0 & 0\end{array}\right].$$$\rank\mat{K}' = 2 = \rank[\mat{K}'\,|\,\vect{f}]$: tutarlı, ama $r = 2 < n = 3$, dolayısıyla bir serbest parametre var. $u_3 = c$ seçelim: $u_2 = -0{,}1 + c$, $u_1 = -0{,}15 + u_2 = -0{,}25 + c$.
$$\vect{u} = \begin{bmatrix}-0{,}25\\-0{,}10\\0\end{bmatrix} + c\begin{bmatrix}1\\1\\1\end{bmatrix}\ \text{mm},\qquad c \in \R.$$(b) Aynı işlemler sağ tarafı $(0;\ 0{,}05;\ 0{,}1)\to(0;\ 0{,}05;\ 0{,}15)$ yapar. Son satır $[0\ 0\ 0\,|\,0{,}15]$, yani $0 = 0{,}15$: çelişki. $\rank[\mat{K}'\,|\,\vect{f}] = 3 \neq 2$; çözüm yoktur.
Kontrol
(a) Herhangi bir $c$ için $\mat{K}'\vect{u}$: $200(-0{,}25+0{,}10) = -30$ ✓, $200(0{,}25 - 0{,}20 + 0) = 10$ ✓, $200(0{,}10) = 20$ ✓; $c$ terimi $\mat{K}'(1,1,1)^{\T} = \vect 0$ olduğu için düşer. Parça uzamaları $u_2-u_1 = 0{,}15$ mm ve $u_3 - u_2 = 0{,}1$ mm, yani kuvvetler 30 ve 20 kN: statikten beklenenle aynı ve $c$'den bağımsız.
(b) Yüklerin toplamı $0 + 10 + 20 = 30 \neq 0$; serbest bir cisim dengede olamaz. Matrisin "çözüm yok" cevabı statikle uyumludur.
Fiziksel yorum
$(1,1,1)$ vektörü $\mat{K}'$'nın sıfır uzayıdır ve fiziksel anlamı rijit cisim hareketi dir: bütün düğümlerin aynı miktarda ötelenmesi hiçbir yayı uzatmaz, dolayısıyla kuvvet doğurmaz (Şekil 3). Mesnet olmadığı için yapı bir mekanizma dır. Dengeli yükte iç kuvvetler belli ama konum belirsizdir; dengesiz yükte statik çözüm yoktur, cisim ivmelenir (bu artık bir dinamik problemidir). Bir sonlu eleman programı "matris tekil" ya da "yetersiz mesnet" uyarısı verdiğinde size tam olarak bunu söyler.
Benzer problem İki düğümlü serbest çubuk
Rijitliği $k = 100$ kN/mm olan tek bir yayın iki ucu da serbest. (a) $\vect{f} = (-5,\ 5)$ kN ve (b) $\vect{f} = (5,\ 5)$ kN için $\mat{K}\vect{u}=\vect{f}$'nin rankını inceleyin, varsa genel çözümü yazın.
İpucu
$\mat{K} = 100\begin{bmatrix}1&-1\\-1&1\end{bmatrix}$; ikinci satır birincinin $-1$ katıdır, $\rank\mat{K} = 1$. $S_2 \leftarrow S_2 + S_1$ yapıp sağ tarafa bakın.
Çözümü göster
(a) $S_2+S_1$: $[0\ 0\,|\,0]$, tutarlı, bir serbest parametre. $u_2 = c$, $u_1 = c - 0{,}05$: $\vect{u} = (-0{,}05,\ 0) + c(1,1)$ mm. Yay $0{,}05$ mm uzar, 5 kN çekme taşır. (b) $S_2 + S_1$: $[0\ 0\,|\,10]$, çelişki: toplam yük 10 kN, statik denge yok, çözüm yok.
Etkileşimli araç: Gauss eliminasyonu adım adım
Aşağıdaki araç bir doğrusal sistemi Gauss eliminasyonuyla adım adım çözer. Her adımda hangi satır işleminin yapıldığını, pivotu ve genişletilmiş matrisin yeni hâlini gösterir; eliminasyon bitince rankları karşılaştırıp çözümün tek mi, sonsuz mu, yok mu olduğunu söyler. Hazır ayarlar bu dersteki çubuk problemlerini içerir; katsayıları kendiniz de değiştirebilirsiniz.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
Şunları deneyin: (1) "Sabit mesnetli zincir" ile çözümlü örnek 1'in adımlarını izleyin ve pivotları not edin. (2) "Mesnetsiz, dengeli yük" ile son satırın tamamen sıfırlandığını, "dengesiz yük" ile $[0\ 0\ 0\,|\,c]$ çelişkisinin doğduğunu görün. (3) "Sıfır pivotlu sistem"i önce kısmi pivotlama kapalı, sonra açık çözün; satır değişimlerinin nerede yapıldığını karşılaştırın.
7. Başa dönüş: kademeli çubuk
Açılıştaki soruların cevapları artık elimizde:
- Düğüm yer değiştirmeleri $u_1 = 0{,}075$ mm, $u_2 = 0{,}225$ mm, $u_3 = 0{,}325$ mm. Bunları $\mat{K}\vect{u}=\vect{f}$'yi Gauss eliminasyonuyla çözerek bulduk ve statikle bağımsız olarak doğruladık.
- Parça gerilmeleri 75, 150 ve 200 MPa. En ince parça kritik: gerilme akma sınırına yakın, burada kesit büyütülmeli ya da daha yüksek dayanımlı malzeme seçilmelidir.
- Sol mesnet kaldırıldığında rijitlik matrisinin rankı bir düşer; sıfır uzayı rijit ötelemeyi, yani mekanizmayı temsil eder. Yükler dengeliyse iç kuvvetler bulunur ama konum belirsiz kalır; dengesizse statik çözüm yoktur.
Bu küçük örneğin ötesine taşıyabileceğimiz iki fikir var. Birincisi, matris yazımı problemin boyutundan bağımsızdır: $10^5$ düğümlü bir modelde de aynı $\mat{K}\vect{u}=\vect{f}$ ve aynı eliminasyon fikri kullanılır. İkincisi, matrisin cebirsel özellikleri (rank, simetri, sıfır uzayı) yapının fiziksel özellikleriyle (mesnet yeterliliği, karşılıklılık, rijit cisim modları) birebir eşleşir. Bu eşleşmeyi bütün hafta boyunca kullanacağız: determinant ve koşul sayısı "yapı mekanizmaya ne kadar yakın?", özdeğerler ise "yapı hangi biçimlerde titreşir?" sorusunu cevaplayacak.
8. Sık yapılan hatalar
- Satır işlemini yalnız katsayılara uygulamak. Genişletilmiş matrisin sağ tarafı da her işlemde güncellenmelidir; aksi hâlde başka bir sistemi çözersiniz.
- Sütun değiştirip bilinmeyen sırasını unutmak. Satır değiştirmek çözümü değiştirmez; sütun değiştirmek ise bilinmeyenlerin sırasını değiştirir. Sütun değiştirdiyseniz sonucu yeniden sıralamalısınız.
- Sıfır pivotu "çözüm yok" sanmak. Önce altındaki satırlara bakın; satır değişimi çoğu zaman sorunu çözer. Karar ancak tam basamak biçiminde verilir.
- $[0\ 0\ 0\,|\,0]$ ile $[0\ 0\ 0\,|\,c]$'yi karıştırmak. Birincisi bir denklemin gereksiz olduğunu (sonsuz çözüm olasılığı), ikincisi çelişkiyi (çözüm yok) gösterir.
- Birimleri karıştırmak. $\mat{K}$ kN/mm iken yükü N ile yazarsanız yer değiştirme 1000 kat büyük çıkar. Bütün satırlar aynı birim sisteminde olmalıdır.
- Bilgisayar sonucunu sorgusuz kabul etmek. Tekil ya da tekile çok yakın bir $\mat{K}$ ile bazı programlar yine de sayı üretir; bu sayılar anlamsız olabilir. Mesnetleri ve yük dengesini kontrol edin, sonucu en azından basit bir statik hesapla sınayın.
9. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalSatır mı, sütun mu?
Gauss eliminasyonunda iki satırın yerini değiştirmek çözümü değiştirir mi? Katsayı matrisinde iki sütunun yerini değiştirmek değiştirir mi? Gerekçesiyle açıklayın.
İpucu
Satırlar denklemlere, sütunlar bilinmeyenlere karşılık gelir.
Çözümü göster
Satır değiştirmek denklemlerin yazılış sırasını değiştirir; aynı denklemler aynı çözüm kümesini tanımlar, çözüm değişmez. Sütun değiştirmek ise bilinmeyenlerin sırasını değiştirir: 1. ve 2. sütunları değiştirip çözerseniz bulduğunuz vektörün ilk iki elemanı $x_2$ ve $x_1$'dir. Çözüm kümesi aynıdır ama vektörün elemanlarını yeniden sıralamak gerekir. Tam pivotlama (satır ve sütun değiştirme) yapan programlar bu yeniden sıralamayı kendileri yapar.
Alıştırma 2KolaySayısalÇarpım ve devrik
$\mat{A} = \begin{bmatrix}1&2\\0&1\end{bmatrix}$, $\mat{B} = \begin{bmatrix}1&0\\3&1\end{bmatrix}$ için $\mat{A}\mat{B}$, $\mat{B}\mat{A}$, $(\mat{A}\mat{B})^{\T}$ ve $\mat{B}^{\T}\mat{A}^{\T}$'yi hesaplayın. Hangi eşitlikler sağlanıyor?
İpucu
$c_{ij}$ = ($\mat{A}$'nın $i$. satırı) $\cdot$ ($\mat{B}$'nin $j$. sütunu).
Çözümü göster
$\mat{A}\mat{B} = \begin{bmatrix}7&2\\3&1\end{bmatrix}$, $\mat{B}\mat{A} = \begin{bmatrix}1&2\\3&7\end{bmatrix}$ (farklı). $(\mat{A}\mat{B})^{\T} = \begin{bmatrix}7&3\\2&1\end{bmatrix}$ ve $\mat{B}^{\T}\mat{A}^{\T} = \begin{bmatrix}1&3\\0&1\end{bmatrix}\begin{bmatrix}1&0\\2&1\end{bmatrix} = \begin{bmatrix}7&3\\2&1\end{bmatrix}$ (eşit). $(\mat{A}\mat{B})^{\T} = \mat{B}^{\T}\mat{A}^{\T}$ sağlanır, $\mat{A}\mat{B} = \mat{B}\mat{A}$ sağlanmaz.
Alıştırma 3OrtaSayısalParametreye bağlı çözüm türü
$$x + y + z = 1,\qquad x + 2y + 3z = 2,\qquad x + 3y + az = b$$ sistemi $a$ ve $b$'nin hangi değerleri için (i) tek çözümlü, (ii) sonsuz çözümlü, (iii) çözümsüzdür? Sonsuz çözüm durumunda genel çözümü yazın.
İpucu
$S_2 - S_1$, $S_3 - S_1$, sonra $S_3 - 2S_2$. Son satırda $a$ ve $b$ yalnız birer kez kalacak.
Çözümü göster
Eliminasyon son satırı $[0\ 0\ \ a-5\,|\,b-3]$ yapar. (i) $a\neq 5$: üç pivot var, $\rank = 3$, her $b$ için tek çözüm. (ii) $a = 5$, $b = 3$: son satır $[0\,0\,0\,|\,0]$, $\rank\mat{A} = \rank[\mat{A}|\vect{b}] = 2$, bir serbest parametre. $z = t$ seçersek $y + 2z = 1 \Rightarrow y = 1 - 2t$, $x = 1 - y - z = t$: $\vect{x} = (0,1,0) + t(1,-2,1)$. (iii) $a = 5$, $b\neq 3$: $0 = b - 3 \neq 0$ çelişkisi, çözüm yok. Not: $(1,-2,1)$, $a=5$ iken katsayı matrisinin sıfır uzayıdır.
Alıştırma 4OrtaSayısalİki ucu mesnetli yay zinciri
Duvar – $k$ – düğüm 1 – $k$ – düğüm 2 – $k$ – duvar dizilişinde üç eşit yay var ($k = 100$ kN/mm); düğüm 1'e sağa doğru $F_1 = 30$ kN etkiyor, $F_2 = 0$. $\mat{K}$'yı kurun, yer değiştirmeleri ve üç yaydaki kuvvetleri bulun. Bu problemi yalnız statik denge ile çözebilir misiniz?
İpucu
Her iki düğüm de iki yaya bağlıdır: $\mat{K} = k\begin{bmatrix}2&-1\\-1&2\end{bmatrix}$.
Çözümü göster
$100\begin{bmatrix}2&-1\\-1&2\end{bmatrix}\vect{u} = (30, 0)$. $S_2 \leftarrow S_2 + \tfrac12 S_1$: $[0,\ 150\,|\,15]$, $u_2 = 0{,}1$ mm; $u_1 = (30 + 100\cdot 0{,}1)/200 = 0{,}2$ mm. Yay kuvvetleri (uzama $\times k$, çekme pozitif): sol yay $100\cdot 0{,}2 = 20$ kN çekme; orta yay $100(0{,}1 - 0{,}2) = -10$ kN, yani 10 kN basınç; sağ yay $100(0 - 0{,}1) = -10$ kN basınç. Düğüm 1 dengesi: $30 = 20 + 10$ ✓. İki mesnet bir bilinmeyen tepki fazlası getirir (hiperstatik sistem); statik denge tek başına yetmez, uygunluk (yer değiştirmelerin sürekliliği) gerekir. Matris yöntemi ikisini birlikte içerir.
Alıştırma 5OrtaKavramsalRank ve sıfır uzayı
$\mat{A} = \begin{bmatrix}1&2&1\\2&4&0\\3&6&1\end{bmatrix}$ için $\rank\mat{A}$'yı eliminasyonla bulun ve $\mat{A}\vect{x} = \vect 0$'ın sıfırdan farklı bir çözümünü yazın. $\mat{A}\vect{x} = (1, 0, 0)$ sisteminin çözümü var mıdır?
İpucu
3. satırın ilk iki satırla ilişkisine ve 2. sütunun 1. sütunla ilişkisine bakın. Varlık için $\rank[\mat{A}|\vect{b}]$'yi hesaplayın.
Çözümü göster
$S_2 - 2S_1 = [0,0,-2]$, $S_3 - 3S_1 = [0,0,-2]$, sonra $S_3 - S_2 = [0,0,0]$: iki sıfır olmayan satır, $\rank\mat{A} = 2$. 2. sütunda pivot bulunamadı (o sütun serbest): $x_2 = t$, $x_3 = 0$, $x_1 = -2t$; ör. $\vect{x} = (2,-1,0)$. Sağ taraf $(1,0,0)$ için aynı işlemler $(1, -2, -3)$ ve sonra $-3-(-2) = -1$ verir: son satır $[0\,0\,0\,|\,-1]$, çelişki, çözüm yok. ($\vect{b}$, $\mat{A}$'nın sütunlarının taradığı düzlemin dışında.)
Alıştırma 6ZorSayısalDüzlem kafeste mesnet yeterliliği
Düzlemde tek bir serbest düğüm, uçları sabit mesnetlere bağlı çubuklarla tutuluyor. Doğrultusu $\vect{e} = (\cos\theta, \sin\theta)$ olan ve eksenel rijitliği $k$ olan bir çubuğun düğüme katkısı $k\,\vect{e}\vect{e}^{\T}$ matrisidir (bunu bir sonraki derste türeteceğiz). $k = 50$ kN/mm. (a) Düğüm yalnız iki yatay çubukla (biri sola, biri sağa) tutuluyorsa $\mat{K}$ ve rankı nedir? Düşey $P = 10$ kN yük için çözüm var mı? (b) Düğüme $45°$ eğimli üçüncü bir çubuk eklenirse $\mat{K}$, rankı ve aşağı doğru $P = 10$ kN yük altındaki $\vect{u}$ nedir?
İpucu
Yatay çubukta $\vect{e}\vect{e}^{\T} = \begin{bmatrix}1&0\\0&0\end{bmatrix}$, $45°$ çubukta $\tfrac12\begin{bmatrix}1&1\\1&1\end{bmatrix}$. Matrisleri toplayın.
Çözümü göster
(a) $\mat{K} = k\begin{bmatrix}2&0\\0&0\end{bmatrix}$, $\rank = 1$. $\vect{f} = (0, -10)$ için ikinci denklem $0 = -10$: çözüm yok. Düşey doğrultu bir mekanizmadır; iki yatay çubuk düğümü düşeyde tutamaz (küçük yer değiştirme kuramında; büyük yer değiştirmede çubuklar gerilerek tutabilir, ama bu doğrusal olmayan bir problemdir). Sıfır uzayı $(0, 1)$: düşey öteleme.
(b) $\mat{K} = k\begin{bmatrix}2{,}5 & 0{,}5\\ 0{,}5 & 0{,}5\end{bmatrix}$, $\rank = 2$; sistem kararlıdır. $S_2 \leftarrow S_2 - \tfrac15 S_1$ ile $[0,\ 0{,}4k\,|\,-10]$, buradan $v = -10/(0{,}4\cdot 50) = -0{,}5$ mm. İlk satırdan $2{,}5u + 0{,}5v = 0$, yani $u = -0{,}2v = 0{,}1$ mm. Sonuç $\vect{u} = (0{,}1;\ -0{,}5)$ mm. Sağlama: $50(2{,}5\cdot0{,}1 + 0{,}5\cdot(-0{,}5)) = 0$ ✓, $50(0{,}5\cdot 0{,}1 + 0{,}5\cdot(-0{,}5)) = -10$ ✓.
Alıştırma 7OrtaKavramsalSatır toplamları sıfır
Mesnetsiz yay zincirlerinin rijitlik matrislerinde her satırın elemanları toplamı sıfırdır. Bunun cebirsel ve fiziksel anlamı nedir? Zincire tek bir mesnet eklemek bu özelliği nasıl değiştirir?
İpucu
$\mat{K}$'yı $(1,1,\dots,1)$ vektörüyle çarpın.
Çözümü göster
Satır toplamlarının sıfır olması $\mat{K}(1,\dots,1)^{\T} = \vect 0$ demektir: $(1,\dots,1)$ sıfır uzayındadır, $\mat{K}$ tekildir ve rankı en fazla $n-1$'dir. Fiziksel olarak bütün düğümlerin eşit ötelenmesi hiçbir yayı uzatmaz (rijit cisim hareketi). Bir düğümü sabitlemek (ya da bir düğümü duvara bir yayla bağlamak) o düğümün köşegen elemanına $k$ ekler; o satırın toplamı artık $k \neq 0$ olur, rijit öteleme engellenir ve (zincir bağlıysa) $\rank$ $n$'e çıkar.
10. Özet
Bu derste
- Düğüm dengeleri, rijitlik yönteminde $\mat{K}\vect{u}=\vect{f}$ doğrusal sistemine dönüşür; $\mat{K}$ simetrik ve (bu tür zincirlerde) üç köşegenlidir.
- Bir sistem iki biçimde okunur: satır resmi (doğruların/düzlemlerin kesişimi) ve sütun resmi ($\vect{b}$'yi sütunların birleşimi olarak yazmak).
- Gauss eliminasyonu, çözümü değiştirmeyen temel satır işlemleriyle sistemi üst üçgen biçime getirir; çözüm geri yerine koymayla bulunur. Maliyeti $\sim\tfrac23 n^3$ işlemdir.
- Sıfır pivot satır değiştirmeyle aşılır; sayısal hesapta kısmi pivotlama küçük pivotların yol açtığı yuvarlama hatasını önler.
- Rank, çözümün varlığını ($\rank\mat{A} = \rank[\mat{A}|\vect{b}]$) ve tekliğini ($\rank\mat{A} = n$) belirler. Genel çözüm, özel çözüm ile sıfır uzayının toplamıdır; yapılarda sıfır uzayı rijit cisim hareketidir.
Sonraki derste, kare bir matrisin tek çözüm verip vermediğini tek bir sayıyla (determinant) söyleyeceğiz ve "tekile ne kadar yakın?" sorusunu koşul sayısıyla ölçeceğiz.
11. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
- Sonlu eleman çözücüleri. Statik bir analizin neredeyse bütün süresi $\mat{K}\vect{u} = \vect{f}$'nin çözümüne gider. Ticari ve açık kaynak programlar simetrik pozitif tanımlı $\mat{K}$ için Gauss eliminasyonunun seyrek ve simetrik sürümlerini (Cholesky, $\mat{L}\mat{D}\mat{L}^{\T}$) ya da çok büyük modellerde yinelemeli yöntemleri (ön koşullu eşlenik gradyan) kullanır. Çözücü seçimi, bellek ve süre farkını belirler.
- Mesnet ve bağlantı hataları. "Sıfır pivot", "tekil matris", "yetersiz mesnet" uyarıları, modelde bir mekanizma (eksik mesnet, bağlanmamış eleman, serbest dönen düğüm) olduğunu gösterir. Sıfır uzayına karşılık gelen yer değiştirme biçimini çizdirmek, hatanın yerini bulmanın en hızlı yoludur.
- Deney verisinden parametre bulma. Gerinim ölçerlerden kuvvet hesaplamak, kalibrasyon katsayılarını bulmak gibi işlerde genellikle denklemden çok ölçüm vardır; bu durumda en küçük kareler problemi ortaya çıkar ve rank, hangi parametrelerin ölçümlerden ayırt edilebildiğini söyler.
- Sitedeki yapısal analiz aracı çerçeve modellerini aynı rijitlik yöntemiyle çözer; küçük bir modelde mesnet kaldırıp programın nasıl tepki verdiğini görebilirsiniz.
İleri okuma: G. Strang'ın Introduction to Linear Algebra kitabının "Solving Linear Equations" bölümü ve MIT OCW 18.06 dersinin ilk dersleri, satır ve sütun resimlerini ve eliminasyonu bu derstekine çok yakın bir sezgiyle anlatır. Sayısal yönleri (pivotlama, işlem sayısı) için Kreyszig §20.1 iyi bir başlangıçtır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §7.1–7.2 matris işlemleri (s. 257–271); §7.3 Gauss eliminasyonu (s. 272–281); §7.4 rank ve doğrusal bağımsızlık (s. 282–287); §7.5 çözümün varlığı ve tekliği (s. 288–290); §20.1 kısmi pivotlama (s. 844–851)
- G. Strang, Introduction to Linear Algebra, 5. baskı, Wellesley-Cambridge Press, 2016. — Bölüm 2 "Solving Linear Equations"; Bölüm 3 "Vector Spaces and Subspaces" (rank, sıfır uzayı)
- G. Strang, 18.06 Linear Algebra (Bahar 2010), MIT OpenCourseWare — ders videoları ve notları. — Ders 1–2 (doğrusal denklemlerin geometrisi, eliminasyon) ve Ders 6–8 (sütun uzayı, sıfır uzayı, Ax = b'nin çözümü) Bağlantı
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.