Bu derste öğrenecekleriniz
- Adi ve tekil noktayı ayırt etmek
- Kuvvet serisini denkleme yazıp yineleme bağıntısını çıkarmak
- Başlangıç şartlarından katsayıları bulmak
- Yakınsaklık yarıçapını en yakın (karmaşık) tekillikten tahmin etmek
- Kısmi toplamın doğruluğunu sayısal çözümle sınamak
1. Neden öğreniyoruz?
Bir kauçuk titreşim takozu kürlenirken sertleşir: rijitliği zamanla aşağı yukarı doğrusal olarak artar. Takozun taşıdığı kütlenin serbest hareketi, boyutsuz biçimde
$$y'' + x\,y = 0$$denklemiyle anlatılabilir; burada $x$ boyutsuz zaman, $y$ yer değiştirmedir. Katsayı sabit değil, $x$ ile değişiyor; bu yüzden Hafta 2'deki $e^{rx}$ denemesi işe yaramaz. Ama denklemin katsayıları çok "düzgün" fonksiyonlardır (bir polinom). Bu durumda çözümü bir kuvvet serisi olarak aramak en doğal yoldur: $y=\sum a_n x^n$ yazar, katsayıları denklemden tek tek buluruz. Soru: $y(0)=1$, $y'(0)=0$ ise $x=1$ anında yer değiştirme nedir ve serinin kaç terimi yeterlidir?
2. Ön bilgiler
Kullanacağımız araçlar
- Kuvvet serisi. $\sum_{n=0}^{\infty} a_n (x-x_0)^n$. Türevini terim terim alırız: $y' = \sum n a_n x^{n-1}$, $y''=\sum n(n-1)a_n x^{n-2}$.
- İndis kaydırma. $\sum_{n=2}^{\infty} n(n-1)a_n x^{n-2} = \sum_{n=0}^{\infty} (n+2)(n+1)a_{n+2}x^{n}$. Bütün toplamları aynı $x^n$ kuvvetine getirmek yöntemin kalbidir.
- Özdeşlik. $\sum c_n x^n = 0$ her $x$ için sağlanıyorsa bütün $c_n=0$'dır.
- Bilinen seriler. $e^x=\sum x^n/n!$, $\cos x = 1 - x^2/2! + x^4/4! - \cdots$, $\sin x = x - x^3/3! + \cdots$
3. Yöntem: adi noktada kuvvet serisi
İkinci mertebe doğrusal homojen denklemi standart biçimde yazalım:
$$y'' + p(x)\,y' + q(x)\,y = 0 .$$$p$ ve $q$, $x_0$ çevresinde kuvvet serisiyle gösterilebiliyorsa (analitikse) $x_0$ bir adi nokta dır. Adi noktada iki bağımsız çözüm de kuvvet serisidir. $p$ ya da $q$ sonsuza gidiyorsa nokta tekil nokta dır; o durum Ders 3.3'ün (Frobenius) konusudur.
Ne zaman kullanılır? Katsayılar değişken, kapalı biçimli çözüm bilinmiyor ya da çözümün $x_0$ yakınında sayısal değeri gerekiyor. Nasıl uygulanır?
- $y=\sum a_n x^n$, $y'$, $y''$ serilerini denkleme yazın.
- İndisleri kaydırarak her toplamı $x^n$ kuvvetine getirin.
- $x^n$ katsayısını sıfıra eşitleyip yineleme bağıntısı nı yazın ($a_{n+2}$'yi öncekiler cinsinden).
- $a_0=y(0)$, $a_1=y'(0)$ ile katsayıları hesaplayın; iki bağımsız çözüm $a_0$ ve $a_1$'in ayrı ayrı katsayılarıdır.
- Yakınsaklık yarıçapını belirleyin ve kısmi toplamın doğruluğunu kontrol edin.
Bilinen bir çözümü seriden yeniden elde etmek
Verilenler
$y''+y=0$ (sabit katsayılı kütle–yay, $\omega=1$).
İstenenler
Kuvvet serisi çözümü; sonucu bildiğimiz $\cos x$, $\sin x$ ile karşılaştırma.
Model ve kabuller
$x_0=0$ adi nokta ($p=0$, $q=1$). $y=\sum a_n x^n$.
Çözüm
$\sum (n+2)(n+1)a_{n+2}x^n + \sum a_n x^n = 0$, dolayısıyla
$$a_{n+2} = -\frac{a_n}{(n+2)(n+1)}.$$Çift katsayılar: $a_2=-a_0/2$, $a_4=a_0/24$, … Tek katsayılar: $a_3=-a_1/6$, $a_5=a_1/120$, … Böylece
$$y = a_0\Big(1-\frac{x^2}{2!}+\frac{x^4}{4!}-\cdots\Big)+a_1\Big(x-\frac{x^3}{3!}+\cdots\Big)=a_0\cos x + a_1\sin x .$$Kontrol
Bilinen sonuçla birebir aynı. $a_0=y(0)$, $a_1=y'(0)$ yorumu da doğru: $\cos$ başlangıç yer değiştirmesini, $\sin$ başlangıç hızını taşır.
Fiziksel yorum
Seri yöntemi, sabit katsayılı durumda bildiğimiz çözümü verir; asıl gücü katsayılar değişken olduğunda ortaya çıkar.
Benzer problem Hiperbolik çözüm
$y''-y=0$ denklemini kuvvet serisiyle çözün ve sonucu $\cosh x$, $\sinh x$ ile karşılaştırın.
İpucu
Yineleme bağıntısı yalnız işaret farkıyla aynıdır: $a_{n+2}=+a_n/((n+2)(n+1))$.
Çözümü göster
$a_2=a_0/2$, $a_4=a_0/24$, …; $a_3=a_1/6$, … Bu yüzden $y=a_0(1+x^2/2!+x^4/4!+\cdots)+a_1(x+x^3/3!+\cdots)=a_0\cosh x+a_1\sinh x$.
4. Yakınsaklık yarıçapı
Seri ancak yakınsaklık yarıçapı $R$ içinde anlamlıdır: $|x-x_0|<R$ için yakınsar, dışında ıraksar. Katsayılar biliniyorsa oran testi kullanılır: $R=\lim |a_n/a_{n+1}|$ (limit varsa).
Pratik kural daha kullanışlıdır: adi noktadaki seri çözümün yarıçapı, $x_0$'dan $p$ ve $q$'nun karmaşık düzlemdeki en yakın tekil noktasına olan uzaklıktan küçük değildir. Örnek: $(1+x^2)y''+y=0$ için $q=1/(1+x^2)$, tekil noktalar $x=\pm i$; gerçel eksende hiçbir sorun görünmese de $x_0=0$ çevresindeki seri yalnız $|x|<1$'de güvencededir.
Kısmi toplam her yerde aynı iyilikte değildir
Yakınsaklık yarıçapı sonsuz olsa bile, $x_0$'dan uzaklaştıkça aynı doğruluk için daha çok terim gerekir. Mühendislikte seri, çözümün $x_0$ yakınındaki davranışını anlamak ve sayısal çözümü sınamak için kullanılır; geniş aralıkta sayısal yöntem daha pratiktir.
5. Başa dönüş: sertleşen takoz
Değişken rijitlikli osilatörün seri çözümü
Verilenler
$y''+x\,y=0$, $y(0)=1$, $y'(0)=0$ (boyutsuz).
İstenenler
Seri çözümün ilk terimleri, $y(1)$ ve gereken terim sayısı.
Model ve kabuller
$p=0$, $q=x$ her yerde analitik: her nokta adi nokta, $R=\infty$.
Çözüm
$x\,y=\sum a_n x^{n+1}=\sum_{n\ge1} a_{n-1}x^n$. $x^0$ katsayısı: $2a_2=0$. $x^n$ ($n\ge1$) katsayısı:
$$(n+2)(n+1)\,a_{n+2} = -a_{n-1}.$$$a_0=1$, $a_1=0$, $a_2=0$ ile üçer adımlık bir zincir oluşur: $a_3=-1/6$, $a_6=-a_3/30=1/180$, $a_9=-a_6/72=-1/12960$; diğerleri sıfır.
$$y = 1 - \frac{x^3}{6} + \frac{x^6}{180} - \frac{x^9}{12960} + \cdots$$$x=1$ için kısmi toplamlar: iki terim 0,833333; üç terim 0,838889; dört terim 0,838812.
Kontrol
Aynı problemi Runge–Kutta ile sayısal çözdüğümüzde $y(1)=0{,}838812$ çıkıyor: dört terim altı basamak doğru. $x=2$'de ise dört terim $-0{,}0173$ verirken doğru değer $-0{,}0150$'dir; daha çok terim gerekir (Şekil 1).
Fiziksel yorum
$x$ küçükken $y\approx1-x^3/6$: rijitlik henüz küçük olduğu için kütle sabit rijitlikli bir sistemdekinden ($\cos x\approx 1-x^2/2$) daha yavaş geri döner. Rijitlik arttıkça salınım hızlanır; bu, sabit katsayılı bir modelin göremeyeceği bir davranıştır.
6. Sık yapılan hatalar
- İndis kaydırırken toplamın alt sınırını değiştirmeyi unutmak; ilk birkaç kuvvetin ($x^0$, $x^1$) ayrı denklem verdiğini atlamak.
- Denklemi standart biçime ($y''$ katsayısı 1) getirmeden adi/tekil nokta kararı vermek.
- Yakınsaklık yarıçapını yalnız gerçel eksene bakarak tahmin etmek ($\pm i$ gibi karmaşık tekillikleri unutmak).
- Kısmi toplamı $x_0$'dan uzakta güvenilir saymak; terim sayısını kontrol etmemek.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalAdi mi, tekil mi?
$x\,y''+y=0$ ve $(1-x^2)y''-2xy'+2y=0$ denklemleri için $x=0$ adi nokta mıdır? İkinci denklemde $x=0$ çevresindeki serinin yarıçapı en az ne kadardır?
İpucu
Önce $y''$ katsayısına bölün; $p$, $q$'nun paydasına bakın.
Çözümü göster
Birincide $q=1/x$: $x=0$ tekil nokta. İkincide $p=-2x/(1-x^2)$, $q=2/(1-x^2)$; $x=0$ adi nokta, en yakın tekillikler $x=\pm1$, yarıçap en az 1 (bu Legendre denklemidir, Hafta 6).
Alıştırma 2OrtaSayısalAiry denklemi
$y''-x\,y=0$, $y(0)=1$, $y'(0)=0$ çözümünün ilk dört sıfırdan farklı terimini bulun.
İpucu
Yineleme: $(n+2)(n+1)a_{n+2}=+a_{n-1}$.
Çözümü göster
$y=1+\dfrac{x^3}{6}+\dfrac{x^6}{180}+\dfrac{x^9}{12960}+\cdots$ Bütün işaretler pozitif: "yumuşayan" (negatif rijitlik) durumda çözüm büyür.
Alıştırma 3OrtaSayısalKare ile artan rijitlik
$y''+x^2y=0$ için yineleme bağıntısını yazın; $a_0=1$, $a_1=0$ ile $a_4$ ve $a_8$'i bulun.
İpucu
$x^2y=\sum a_{n-2}x^n$; $x^0$ ve $x^1$ katsayıları $a_2=a_3=0$ verir.
Çözümü göster
$(n+2)(n+1)a_{n+2}=-a_{n-2}$ ($n\ge2$). $a_4=-a_0/12=-1/12$, $a_8=-a_4/56=1/672$.
Alıştırma 4ZorKavramsalYarıçapı karmaşık tekillik belirler
$(4+x^2)y''+y=0$ denkleminin $x_0=0$ çevresindeki seri çözümü için yakınsaklık yarıçapının alt sınırını bulun. $x_0=2$ çevresinde açılım yapılsaydı ne olurdu?
İpucu
Tekil noktalar $4+x^2=0$'ın kökleridir; karmaşık düzlemde uzaklık ölçün.
Çözümü göster
Tekillikler $x=\pm2i$; $x_0=0$'dan uzaklık 2, yani $R\ge2$. $x_0=2$'den $2i$'ye uzaklık $\sqrt{4+4}=2\sqrt2\approx2{,}83$, yani $R\ge 2{,}83$.
8. Özet
- Adi noktada iki bağımsız çözüm de kuvvet serisidir; $a_0=y(x_0)$, $a_1=y'(x_0)$.
- Yöntem: seriyi yaz, indisleri kaydır, $x^n$ katsayısını sıfırla, yineleme bağıntısını çöz.
- Yarıçap, karmaşık düzlemdeki en yakın tekilliğe uzaklıktan küçük değildir.
- Kısmi toplamın doğruluğunu sayısal çözümle ya da ardışık terimlerin küçülmesiyle kontrol edin.
Katsayı $x_0$'da sonsuza giderse (tekil nokta) bu yöntem çöker; bir sonraki derste en basit tekil denklemi, Euler–Cauchy denklemini göreceğiz.
9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Değişken kesitli kiriş ve çubuklar, kendi ağırlığıyla yüklü kolonlar ve zamanla değişen parametreli osilatörler seri çözümle incelenir. Sayısal bir çözücünün doğruluğunu sınamak için seri açılımla elde edilen "referans" değerler sık kullanılır. İleri okuma: Kreyszig §5.1; yakınsaklık için §15.1–15.2.
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §5.1 Kuvvet serisi yöntemi (s. 167–174); §15.1–15.2 Seriler ve yakınsaklık (s. 671–684)
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.