Akademik / MKC 501 / Hafta 3 / 3.1

Hafta 3 · Ders 3.1 · Çıktı 3 · ~45 dk

Kuvvet serisi yöntemi

Katsayıları sabit olmayan bir ADD'yi, çözümü $y=\sum a_n x^n$ biçiminde arayarak çözeceğiz. Örnek: kürlenirken sertleşen bir titreşim takozu.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Adi ve tekil noktayı ayırt etmek
  • Kuvvet serisini denkleme yazıp yineleme bağıntısını çıkarmak
  • Başlangıç şartlarından katsayıları bulmak
  • Yakınsaklık yarıçapını en yakın (karmaşık) tekillikten tahmin etmek
  • Kısmi toplamın doğruluğunu sayısal çözümle sınamak
Hafta
Hafta 3 · Tekil nokta etrafında çözüm: Frobenius serileri
Resmî çıktı
Çıktı 3 — Adi diferansiyel denklemlere seri çözüm yöntemlerini uygulayabilme
Süre
~45 dk
Ön koşul
Hafta 2: ikinci mertebe doğrusal ADD'ler; Taylor serileri
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §5.1 (s. 167–174), §15.1–15.2 (s. 671–684)
Araç
—

1. Neden öğreniyoruz?

Bir kauçuk titreşim takozu kürlenirken sertleşir: rijitliği zamanla aşağı yukarı doğrusal olarak artar. Takozun taşıdığı kütlenin serbest hareketi, boyutsuz biçimde

$$y'' + x\,y = 0$$

denklemiyle anlatılabilir; burada $x$ boyutsuz zaman, $y$ yer değiştirmedir. Katsayı sabit değil, $x$ ile değişiyor; bu yüzden Hafta 2'deki $e^{rx}$ denemesi işe yaramaz. Ama denklemin katsayıları çok "düzgün" fonksiyonlardır (bir polinom). Bu durumda çözümü bir kuvvet serisi (İng. power series; $\sum a_n (x-x_0)^n$) olarak aramak en doğal yoldur: $y=\sum a_n x^n$ yazar, katsayıları denklemden tek tek buluruz. Soru: $y(0)=1$, $y'(0)=0$ ise $x=1$ anında yer değiştirme nedir ve serinin kaç terimi yeterlidir?

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Kullanacağımız araçlar

  • Kuvvet serisi. $\sum_{n=0}^{\infty} a_n (x-x_0)^n$. Türevini terim terim alırız: $y' = \sum n a_n x^{n-1}$, $y''=\sum n(n-1)a_n x^{n-2}$.
  • İndis kaydırma. $\sum_{n=2}^{\infty} n(n-1)a_n x^{n-2} = \sum_{n=0}^{\infty} (n+2)(n+1)a_{n+2}x^{n}$. Bütün toplamları aynı $x^n$ kuvvetine getirmek yöntemin kalbidir.
  • Özdeşlik. $\sum c_n x^n = 0$ her $x$ için sağlanıyorsa bütün $c_n=0$'dır.
  • Bilinen seriler. $e^x=\sum x^n/n!$, $\cos x = 1 - x^2/2! + x^4/4! - \cdots$, $\sin x = x - x^3/3! + \cdots$

3. Yöntem: adi noktada kuvvet serisi

İkinci mertebe doğrusal homojen denklemi standart biçimde yazalım:

$$y'' + p(x)\,y' + q(x)\,y = 0 .$$

$p$ ve $q$, $x_0$ çevresinde kuvvet serisiyle gösterilebiliyorsa (analitikse) $x_0$ bir adi nokta (İng. ordinary point)dır. Adi noktada iki bağımsız çözüm de kuvvet serisidir. $p$ ya da $q$ sonsuza gidiyorsa nokta tekil nokta (İng. singular point)dır; o durum Ders 3.3'ün (Frobenius) konusudur.

Ne zaman kullanılır? Katsayılar değişken, kapalı biçimli çözüm bilinmiyor ya da çözümün $x_0$ yakınında sayısal değeri gerekiyor. Nasıl uygulanır?

  1. $y=\sum a_n x^n$, $y'$, $y''$ serilerini denkleme yazın.
  2. İndisleri kaydırarak her toplamı $x^n$ kuvvetine getirin.
  3. $x^n$ katsayısını sıfıra eşitleyip yineleme bağıntısı (İng. recurrence relation)nı yazın ($a_{n+2}$'yi öncekiler cinsinden).
  4. $a_0=y(0)$, $a_1=y'(0)$ ile katsayıları hesaplayın; iki bağımsız çözüm $a_0$ ve $a_1$'in ayrı ayrı katsayılarıdır.
  5. Yakınsaklık yarıçapını belirleyin ve kısmi toplamın doğruluğunu kontrol edin.
Çözümlü örnek 1

Bilinen bir çözümü seriden yeniden elde etmek

Verilenler

$y''+y=0$ (sabit katsayılı kütle–yay, $\omega=1$).

İstenenler

Kuvvet serisi çözümü; sonucu bildiğimiz $\cos x$, $\sin x$ ile karşılaştırma.

Model ve kabuller

$x_0=0$ adi nokta ($p=0$, $q=1$). $y=\sum a_n x^n$.

Çözüm

$\sum (n+2)(n+1)a_{n+2}x^n + \sum a_n x^n = 0$, dolayısıyla

$$a_{n+2} = -\frac{a_n}{(n+2)(n+1)}.$$

Çift katsayılar: $a_2=-a_0/2$, $a_4=a_0/24$, … Tek katsayılar: $a_3=-a_1/6$, $a_5=a_1/120$, … Böylece

$$y = a_0\Big(1-\frac{x^2}{2!}+\frac{x^4}{4!}-\cdots\Big)+a_1\Big(x-\frac{x^3}{3!}+\cdots\Big)=a_0\cos x + a_1\sin x .$$

Kontrol

Bilinen sonuçla birebir aynı. $a_0=y(0)$, $a_1=y'(0)$ yorumu da doğru: $\cos$ başlangıç yer değiştirmesini, $\sin$ başlangıç hızını taşır.

Fiziksel yorum

Seri yöntemi, sabit katsayılı durumda bildiğimiz çözümü verir; asıl gücü katsayılar değişken olduğunda ortaya çıkar.

Benzer problem Hiperbolik çözüm

$y''-y=0$ denklemini kuvvet serisiyle çözün ve sonucu $\cosh x$, $\sinh x$ ile karşılaştırın.

İpucu

Yineleme bağıntısı yalnız işaret farkıyla aynıdır: $a_{n+2}=+a_n/((n+2)(n+1))$.

Çözümü göster

$a_2=a_0/2$, $a_4=a_0/24$, …; $a_3=a_1/6$, … Bu yüzden $y=a_0(1+x^2/2!+x^4/4!+\cdots)+a_1(x+x^3/3!+\cdots)=a_0\cosh x+a_1\sinh x$.

4. Yakınsaklık yarıçapı

Seri ancak yakınsaklık yarıçapı (İng. radius of convergence; $R$) $R$ içinde anlamlıdır: $|x-x_0|<R$ için yakınsar, dışında ıraksar. Katsayılar biliniyorsa oran testi kullanılır: $R=\lim |a_n/a_{n+1}|$ (limit varsa).

Pratik kural daha kullanışlıdır: adi noktadaki seri çözümün yarıçapı, $x_0$'dan $p$ ve $q$'nun karmaşık düzlemdeki en yakın tekil noktasına olan uzaklıktan küçük değildir. Örnek: $(1+x^2)y''+y=0$ için $q=1/(1+x^2)$, tekil noktalar $x=\pm i$; gerçel eksende hiçbir sorun görünmese de $x_0=0$ çevresindeki seri yalnız $|x|<1$'de güvencededir.

Dikkat

Kısmi toplam her yerde aynı iyilikte değildir

Yakınsaklık yarıçapı sonsuz olsa bile, $x_0$'dan uzaklaştıkça aynı doğruluk için daha çok terim gerekir. Mühendislikte seri, çözümün $x_0$ yakınındaki davranışını anlamak ve sayısal çözümü sınamak için kullanılır; geniş aralıkta sayısal yöntem daha pratiktir.

5. Başa dönüş: sertleşen takoz

Çözümlü örnek 2

Değişken rijitlikli osilatörün seri çözümü

Verilenler

$y''+x\,y=0$, $y(0)=1$, $y'(0)=0$ (boyutsuz).

İstenenler

Seri çözümün ilk terimleri, $y(1)$ ve gereken terim sayısı.

Model ve kabuller

$p=0$, $q=x$ her yerde analitik: her nokta adi nokta, $R=\infty$.

Çözüm

$x\,y=\sum a_n x^{n+1}=\sum_{n\ge1} a_{n-1}x^n$. $x^0$ katsayısı: $2a_2=0$. $x^n$ ($n\ge1$) katsayısı:

$$(n+2)(n+1)\,a_{n+2} = -a_{n-1}.$$

$a_0=1$, $a_1=0$, $a_2=0$ ile üçer adımlık bir zincir oluşur: $a_3=-1/6$, $a_6=-a_3/30=1/180$, $a_9=-a_6/72=-1/12960$; diğerleri sıfır.

$$y = 1 - \frac{x^3}{6} + \frac{x^6}{180} - \frac{x^9}{12960} + \cdots$$

$x=1$ için kısmi toplamlar: iki terim 0,833333; üç terim 0,838889; dört terim 0,838812.

Kontrol

Aynı problemi Runge–Kutta ile sayısal çözdüğümüzde $y(1)=0{,}838812$ çıkıyor: dört terim altı basamak doğru. $x=2$'de ise dört terim $-0{,}0173$ verirken doğru değer $-0{,}0150$'dir; daha çok terim gerekir (Şekil 1).

Fiziksel yorum

$x$ küçükken $y\approx1-x^3/6$: rijitlik henüz küçük olduğu için kütle sabit rijitlikli bir sistemdekinden ($\cos x\approx 1-x^2/2$) daha yavaş geri döner. Rijitlik arttıkça salınım hızlanır; bu, sabit katsayılı bir modelin göremeyeceği bir davranıştır.

Yatay eksen 0 ile 3,2 arasında x, dikey eksen y. Sayısal çözüm kalın düz çizgi; dört terimli ve yedi terimli kısmi toplamlar kesikli çizgiler. x yaklaşık 1,5'e kadar üçü üst üste; x büyüdükçe kısmi toplamlar sayısal çözümden ayrılıyor, az terimli olan daha erken. 123 1−1 xy sayısal çözüm a₀…a₃ (2 terim) a₀…a₆ (3 terim)
Şekil 1. $y''+xy=0$, $y(0)=1$, $y'(0)=0$: sayısal çözüm (kalın) ve kısmi toplamlar. Terim sayısı arttıkça uyum bölgesi genişler.

6. Sık yapılan hatalar

  • İndis kaydırırken toplamın alt sınırını değiştirmeyi unutmak; ilk birkaç kuvvetin ($x^0$, $x^1$) ayrı denklem verdiğini atlamak.
  • Denklemi standart biçime ($y''$ katsayısı 1) getirmeden adi/tekil nokta kararı vermek.
  • Yakınsaklık yarıçapını yalnız gerçel eksene bakarak tahmin etmek ($\pm i$ gibi karmaşık tekillikleri unutmak).
  • Kısmi toplamı $x_0$'dan uzakta güvenilir saymak; terim sayısını kontrol etmemek.

7. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalAdi mi, tekil mi?

$x\,y''+y=0$ ve $(1-x^2)y''-2xy'+2y=0$ denklemleri için $x=0$ adi nokta mıdır? İkinci denklemde $x=0$ çevresindeki serinin yarıçapı en az ne kadardır?

İpucu

Önce $y''$ katsayısına bölün; $p$, $q$'nun paydasına bakın.

Çözümü göster

Birincide $q=1/x$: $x=0$ tekil nokta. İkincide $p=-2x/(1-x^2)$, $q=2/(1-x^2)$; $x=0$ adi nokta, en yakın tekillikler $x=\pm1$, yarıçap en az 1 (bu Legendre denklemidir, Hafta 6).

Alıştırma 2OrtaSayısalAiry denklemi

$y''-x\,y=0$, $y(0)=1$, $y'(0)=0$ çözümünün ilk dört sıfırdan farklı terimini bulun.

İpucu

Yineleme: $(n+2)(n+1)a_{n+2}=+a_{n-1}$.

Çözümü göster

$y=1+\dfrac{x^3}{6}+\dfrac{x^6}{180}+\dfrac{x^9}{12960}+\cdots$ Bütün işaretler pozitif: "yumuşayan" (negatif rijitlik) durumda çözüm büyür.

Alıştırma 3OrtaSayısalKare ile artan rijitlik

$y''+x^2y=0$ için yineleme bağıntısını yazın; $a_0=1$, $a_1=0$ ile $a_4$ ve $a_8$'i bulun.

İpucu

$x^2y=\sum a_{n-2}x^n$; $x^0$ ve $x^1$ katsayıları $a_2=a_3=0$ verir.

Çözümü göster

$(n+2)(n+1)a_{n+2}=-a_{n-2}$ ($n\ge2$). $a_4=-a_0/12=-1/12$, $a_8=-a_4/56=1/672$.

Alıştırma 4ZorKavramsalYarıçapı karmaşık tekillik belirler

$(4+x^2)y''+y=0$ denkleminin $x_0=0$ çevresindeki seri çözümü için yakınsaklık yarıçapının alt sınırını bulun. $x_0=2$ çevresinde açılım yapılsaydı ne olurdu?

İpucu

Tekil noktalar $4+x^2=0$'ın kökleridir; karmaşık düzlemde uzaklık ölçün.

Çözümü göster

Tekillikler $x=\pm2i$; $x_0=0$'dan uzaklık 2, yani $R\ge2$. $x_0=2$'den $2i$'ye uzaklık $\sqrt{4+4}=2\sqrt2\approx2{,}83$, yani $R\ge 2{,}83$.

8. Özet

Özet
  • Adi noktada iki bağımsız çözüm de kuvvet serisidir; $a_0=y(x_0)$, $a_1=y'(x_0)$.
  • Yöntem: seriyi yaz, indisleri kaydır, $x^n$ katsayısını sıfırla, yineleme bağıntısını çöz.
  • Yarıçap, karmaşık düzlemdeki en yakın tekilliğe uzaklıktan küçük değildir.
  • Kısmi toplamın doğruluğunu sayısal çözümle ya da ardışık terimlerin küçülmesiyle kontrol edin.

Katsayı $x_0$'da sonsuza giderse (tekil nokta) bu yöntem çöker; bir sonraki derste en basit tekil denklemi, Euler–Cauchy denklemini göreceğiz.

9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Değişken kesitli kiriş ve çubuklar, kendi ağırlığıyla yüklü kolonlar ve zamanla değişen parametreli osilatörler seri çözümle incelenir. Sayısal bir çözücünün doğruluğunu sınamak için seri açılımla elde edilen "referans" değerler sık kullanılır. İleri okuma: Kreyszig §5.1; yakınsaklık için §15.1–15.2.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §5.1 Kuvvet serisi yöntemi (s. 167–174); §15.1–15.2 Seriler ve yakınsaklık (s. 671–684)

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.