Bu derste öğrenecekleriniz
- Tek serbestlik dereceli sistemin birim darbe cevabını yazmak
- Duhamel integraliyle basamak ve dikdörtgen darbe cevabını hesaplamak
- Ani yükteki dinamik büyütmeyi yorumlamak
- Isı çekirdeğini tanıyıp yayılma ölçeğini √(2αt) ile tahmin etmek
1. Neden öğreniyoruz?
Bir pres makinesinin gövdesine bağlı ölçüm cihazı, presin her vuruşunda kısa süreli bir kuvvet darbesi alıyor. Cihazın tablası tek serbestlik dereceli bir kütle–yay–sönümleyici olarak modellenebilir: $m=10$ kg, $k=4000$ N/m, sönüm oranı $\zeta=0{,}05$. Soru: kuvvetin zaman içindeki biçimi ne olursa olsun, tablanın hareketini tek bir formülle yazabilir miyiz?
Ders 13.1'de uzayda yaptığımızı burada zamanda yapacağız: önce birim darbenin cevabını bulacağız, sonra herhangi bir kuvveti art arda gelen küçük darbelerin toplamı olarak yazıp cevapları toplayacağız. Aynı fikir ısı iletiminde "birim ısı darbesinin" yayılmasını veren ısı çekirdeğine götürür.
2. Ön bilgiler
Kullanacağımız araçlar
- Serbest titreşim (Ders 2.2): $m\ddot x+c\dot x+kx=0$; $\omega_n=\sqrt{k/m}$, $\zeta=c/(2m\omega_n)$, $\omega_d=\omega_n\sqrt{1-\zeta^2}$.
- İmpuls–momentum. Çok kısa süreli kuvvetin etkisi impulsudur: $\int F\,dt=m\,\Delta\dot x$.
- Dirac deltası $\delta(t)$: süresi sıfıra giden, impulsu 1 N·s olan darbe.
- Doğrusallık. Kuvvetler toplanırsa cevaplar da toplanır.
3. Birim darbe cevabı
Duran sisteme $t=0$'da 1 N·s impuls uygulayalım: $m\ddot x+c\dot x+kx=\delta(t)$. Darbe süresince yay ve sönümleyici kuvvet üretmeye fırsat bulamaz; impuls yalnız hızı değiştirir: $\dot x(0^+)=1/m$, $x(0^+)=0$. Darbeden sonra sistem serbest titreşim yapar. Bu başlangıç şartlarıyla az sönümlü serbest titreşimin çözümü birim darbe cevabı dır:
$$h(t)=\frac{1}{m\,\omega_d}\,e^{-\zeta\omega_n t}\,\sin(\omega_d t),\qquad t\ge0 .$$$h(t)$, zamandaki Green fonksiyonudur: "$\tau$ anındaki birim darbenin $t$ anındaki etkisi" $h(t-\tau)$'dur. Fark şu: zamanda nedensellik vardır; darbeden önce cevap yoktur, yani $t<\tau$ için $h(t-\tau)=0$.
Duhamel integrali
Herhangi bir kuvvet $F(t)$'yi, $\tau$ anında süresi $d\tau$ ve impulsu $F(\tau)\,d\tau$ olan darbelerin dizisi olarak düşünelim (Şekil 1). Her darbenin cevabı $F(\tau)\,h(t-\tau)\,d\tau$'dur. Sistem başlangıçta duruyorsa toplam cevap
$$x(t)=\int_0^t F(\tau)\,h(t-\tau)\,d\tau .$$Bu, Duhamel integralidir; matematikte bir konvolüsyondur (Ders 11.2'de Laplace dönüşümüyle aynı sonuç çıkar). Başlangıç şartları sıfır değilse serbest titreşim çözümü ayrıca eklenir.
Nasıl uygulanır?
- $m$, $k$, $c$'den $\omega_n$, $\zeta$, $\omega_d$ ve $h(t)$'yi yazın.
- Kuvveti parçalı tanımlıysa integral sınırlarını parçalara bölün.
- $\int_0^t F(\tau)h(t-\tau)d\tau$'yu analitik ya da sayısal hesaplayın.
- Kontrol: $t\to\infty$'da sabit kuvvet için statik sehim $F_0/k$ çıkmalı.
Ani uygulanan sabit kuvvet
Verilenler
$m=10$ kg, $k=4000$ N/m, $\zeta=0{,}05$. Duran tablaya $t=0$'da $F_0=100$ N sabit kuvvet aniden uygulanıyor (basamak yük).
İstenenler
$x(t)$, en büyük yer değiştirme ve oluştuğu an.
Model ve kabuller
Doğrusal, viskoz sönümlü tek serbestlik dereceli sistem; başlangıçta $x=\dot x=0$.
Çözüm
$\omega_n=\sqrt{4000/10}=20$ rad/s ($f_n=3{,}183$ Hz), $\omega_d=20\sqrt{1-0{,}0025}=19{,}975$ rad/s, $c=2\zeta m\omega_n=20$ N·s/m.
Duhamel: $x(t)=F_0\int_0^t h(t-\tau)\,d\tau=F_0\int_0^t h(s)\,ds$. İntegral alınınca
$$x(t)=\frac{F_0}{k}\Big[1-e^{-\zeta\omega_n t}\Big(\cos\omega_d t+\frac{\zeta}{\sqrt{1-\zeta^2}}\sin\omega_d t\Big)\Big].$$Hız $\dot x=F_0\,h(t)$ ilk kez $\omega_d t=\pi$'de sıfır olur: $t_p=\pi/\omega_d=0{,}1573$ s. Bu anda
$$x_{\max}=\frac{F_0}{k}\Big(1+e^{-\zeta\pi/\sqrt{1-\zeta^2}}\Big)=25\ \text{mm}\times1{,}8545=46{,}36\ \text{mm}.$$Kontrol
$t\to\infty$: $x\to F_0/k=25$ mm (statik) ✓. $\zeta=0$ limitinde $x_{\max}=2F_0/k$: ani yük statik yükün iki katı etki yapar ✓. Duhamel integrali sayısal olarak da alındı ve kapalı biçimle $10^{-10}$ m duyarlıkla örtüştü (hesaplar/h13_2_green_zaman.py).
Fiziksel yorum
Aniden uygulanan yük, yavaşça uygulanan aynı yükün yaklaşık iki katı yer değiştirme yapar; sönüm bu "dinamik büyütmeyi" 2'den 1,85'e indirir. Pres darbeleri, aniden kapanan vanalar ve kopan bağlantılar bu yüzden statik hesapla tasarlanmaz.
Benzer problem Dikdörtgen darbe
Aynı sisteme $F_0=100$ N, yalnız $t_1=0{,}05$ s süreyle uygulanıyor. $t=0{,}2$ s'deki yer değiştirmeyi bulun.
İpucu
Dikdörtgen darbe = $t=0$'da başlayan $+F_0$ basamağı + $t_1$'de başlayan $-F_0$ basamağı. Doğrusallık: $x(t)=x_s(t)-x_s(t-t_1)$.
Çözümü göster
$x(0{,}2)=x_s(0{,}2)-x_s(0{,}15)=-6{,}906$ mm. Darbe bittikten sonra tabla serbest titreşim yapıyor ve bu anda denge konumunun öbür tarafında.
4. Isı çekirdeği: uzayda ve zamanda Green fonksiyonu
Çok uzun bir çelik çubukta ısı denklemi $u_t=\alpha\,u_{xx}$ geçerli olsun ($\alpha$: ısıl yayınım, m²/s). $t=0$'da $x=\xi$ noktasına "birim ısı" verilsin (başlangıç sıcaklığı $\delta(x-\xi)$). Çözüm ısı çekirdeğidir:
$$G(x,t;\xi)=\frac{1}{\sqrt{4\pi\alpha t}}\,\exp\!\Big(-\frac{(x-\xi)^2}{4\alpha t}\Big).$$Bu bir Gauss eğrisidir: alanı her an 1'dir (ısı korunur), standart sapması $\sqrt{2\alpha t}$ ile büyür. Herhangi bir başlangıç sıcaklığı $f(x)$ için süperpozisyon yine işler:
$$u(x,t)=\int_{-\infty}^{\infty}G(x,t;\xi)\,f(\xi)\,d\xi .$$Çelik için $\alpha\approx1{,}2\times10^{-5}$ m²/s alırsak ısının yayılma genişliği $\sqrt{2\alpha t}$: 10 s'de 1,55 cm, 100 s'de 4,90 cm, 1000 s'de 15,49 cm. Genişlik zamanın karekökü ile büyür: mesafeyi iki katına çıkarmak dört kat süre ister. Kaynak sonrası soğuma ve yüzey ısıl işlemlerinde "ısıdan etkilenen bölgenin" kalınlığını kabaca bu ölçek belirler. Bu çözümün Fourier dönüşümüyle türetilmesi Ders 12.3'ün konusudur.
5. Başa dönüş: pres darbesi
Tabla için $h(t)=e^{-t}\sin(19{,}975\,t)/(199{,}75)$ m/(N·s). Presin kuvvet kaydı $F(t)$ hangi biçimde olursa olsun cevap $x(t)=\int_0^t F(\tau)h(t-\tau)d\tau$'dur; sayısal bir kayıtta bu, ayrık bir toplamla birkaç satırda hesaplanır. Basamak benzeri bir yük statik değerin 1,85 katı yer değiştirme yaptırır; kısa bir darbe ise sistemi serbest titreşime bırakır.
6. Sık yapılan hatalar
- $h(t-\tau)$ yerine $h(\tau)$ yazmak; konvolüsyonda argüman "geçen süre"dir.
- Sıfır olmayan başlangıç şartlarının serbest titreşim katkısını eklememek.
- Birim darbe cevabını birim basamak cevabıyla karıştırmak (biri ötekinin türevidir).
- Isı çekirdeğinde $\alpha t$ yerine $t$ kullanmak; boyutsuz değil, m² birimli bir büyüklüktür.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalNedensellik
Zamandaki Green fonksiyonu $h(t-\tau)$ neden $t<\tau$ için sıfırdır? Uzaydaki kiriş Green fonksiyonunda böyle bir şart var mı?
İpucu
Darbe gelmeden sistem onu "bilemez".
Çözümü göster
Nedensellik: etki sebepten önce olamaz. Uzayda böyle bir yön yoktur; kirişte yükün iki tarafı da sehim yapar ve $G$ simetriktir.
Alıştırma 2OrtaSayısalSönümsüz sistemde basamak
$\zeta=0$ için Duhamel integraliyle basamak cevabının $x(t)=\tfrac{F_0}{k}(1-\cos\omega_n t)$ olduğunu gösterin.
İpucu
$h(s)=\sin(\omega_n s)/(m\omega_n)$; $\int_0^t\sin\omega_n s\,ds=(1-\cos\omega_n t)/\omega_n$ ve $m\omega_n^2=k$.
Çözümü göster
$x=F_0\int_0^t\tfrac{\sin\omega_n s}{m\omega_n}ds=\tfrac{F_0}{m\omega_n^2}(1-\cos\omega_n t)=\tfrac{F_0}{k}(1-\cos\omega_n t)$; en büyük değer $2F_0/k$.
Alıştırma 3OrtaSayısalIsı çekirdeğini sağlama
$G=\exp(-x^2/4\alpha t)/\sqrt{4\pi\alpha t}$ fonksiyonunun $G_t=\alpha G_{xx}$'i sağladığını ve $\int G\,dx=1$ olduğunu gösterin.
İpucu
$\ln G=-\tfrac12\ln(4\pi\alpha t)-x^2/(4\alpha t)$; türevleri bu biçimden almak kolaydır. İntegral için $\int e^{-a x^2}dx=\sqrt{\pi/a}$.
Çözümü göster
$G_t=G\big(-\tfrac{1}{2t}+\tfrac{x^2}{4\alpha t^2}\big)$, $G_{xx}=G\big(\tfrac{x^2}{4\alpha^2t^2}-\tfrac{1}{2\alpha t}\big)$ ⇒ $G_t=\alpha G_{xx}$. $a=1/(4\alpha t)$ ile integral $\sqrt{4\pi\alpha t}/\sqrt{4\pi\alpha t}=1$.
Alıştırma 4ZorSayısalYayılma süresi
Çelik bir çubukta ($\alpha=1{,}2\times10^{-5}$ m²/s) noktasal ısı darbesinin standart sapması kaç saniyede 10 cm olur? Alüminyumda ($\alpha\approx9{,}7\times10^{-5}$ m²/s) ne olur?
İpucu
$\sqrt{2\alpha t}=0{,}1$ ⇒ $t=0{,}01/(2\alpha)$.
Çözümü göster
Çelik: $t=0{,}01/(2{,}4\times10^{-5})\approx417$ s (≈7 dk). Alüminyum: $\approx52$ s; yaklaşık 8 kat daha hızlı.
8. Özet
- Zamandaki Green fonksiyonu birim darbe cevabıdır: $h(t)=e^{-\zeta\omega_nt}\sin(\omega_dt)/(m\omega_d)$.
- Duhamel integrali $x(t)=\int_0^tF(\tau)h(t-\tau)d\tau$ her kuvvet biçimi için cevabı verir; nedensellik nedeniyle üst sınır $t$'dir.
- Ani uygulanan sabit yük statik değerin yaklaşık iki katı yer değiştirme yapar.
- Isı çekirdeği bir Gauss eğrisidir; genişliği $\sqrt{2\alpha t}$ ile büyür.
Son haftada doğrusal olmayan denklemlere geçeceğiz: küçük bir parametreye göre açılımla yaklaşık çözüm.
9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Deprem ve şok cevabı spektrumları, deneysel modal analizde ölçülen darbe cevabı fonksiyonları, kaynak ve lazer işlemlerinde hareketli ısı kaynağı çözümleri (Rosenthal tipi) ve viskoelastik malzemelerde kalıtım (hereditary) integralleri bu derstekiyle aynı yapıdadır. İleri okuma: Haberman (2013) Bölüm 11; titreşim tarafı için Rao (2017).
Kaynaklar ve ileri okuma
- R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 11 “Green's Functions for Wave and Heat Equations”
- S. S. Rao, Mechanical Vibrations, 6. baskı, Pearson, 2017 (ISBN 978-0-13-436130-7) — Bölüm 5 “Two-Degree-of-Freedom Systems”, Bölüm 6 “Multidegree-of-Freedom Systems”. — Bölüm 4 “Vibration Under General Forcing Conditions” (impuls cevabı, konvolüsyon integrali)
- I. Stakgold, M. Holst, Green's Functions and Boundary Value Problems, 3. baskı, Wiley, 2011. — Zamana bağlı problemlerde Green fonksiyonları (ileri okuma)
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.