Bu derste öğrenecekleriniz
- Sabit sınır değerleri için kararlı çözümü bulmak
- Geçici kısmı homojen şartlı probleme indirip katsayılarını hesaplamak
- Çözümü zaman sabitleriyle yorumlamak
- Zamanla değişen sınır şartının kaynak terimi doğurduğunu göstermek
1. Neden öğreniyoruz?
1 m boyunda çelik bir mil oda sıcaklığında (20 °C). Bir anda sol ucu 100 °C'lik bir yatağa temas ediyor, sağ ucu 20 °C'de kalıyor. Milin ortası zamanla nasıl ısınır, sonunda kaç dereceye oturur? Ders 8.2'deki seri çözüm yalnız uçlar 0 °C iken çalışıyordu; burada sınır şartları homojen değil . Çözüm yolu basit bir fikre dayanır: sıcaklığı "nereye gideceği" ile "oraya nasıl gideceği" olarak ikiye ayırmak.
2. Ön bilgiler
Hatırlatma
- Uçları sıfır sıcaklıkta çubuğun seri çözümü ve zaman sabiti (Ders 8.2).
- Doğrusal denklemde süperpozisyon: iki çözümün toplamı da çözümdür; bu yalnız denklem ve şartlar doğrusalsa geçerlidir.
- Kısmi integrasyon: $\int_0^1(1-x)\sin(n\pi x)\,dx=\frac{1}{n\pi}$.
3. Fikir: kararlı + geçici
Problem: $u_t=\alpha u_{xx}$, $u(0,t)=T_1$, $u(L,t)=T_2$, $u(x,0)=f(x)$. Sınır şartları homojen olmadığı için $\sin(n\pi x/L)$ terimleri uçlarda sıfır olur ve $T_1$, $T_2$'yi sağlayamaz. Bu yüzden önce zaman sonsuza giderken oturulan kararlı çözüm $v(x)$ bulunur ($u_t=0$):
$$v''=0,\quad v(0)=T_1,\ v(L)=T_2\ \Rightarrow\ v(x)=T_1+(T_2-T_1)\frac xL.$$Sonra $w=u-v$ tanımlanır. $w$ aynı ısı denklemini sağlar ($v$ zamana bağlı değil ve $v''=0$), sınır şartları ise homojendir:
$$w_t=\alpha w_{xx},\quad w(0,t)=w(L,t)=0,\quad w(x,0)=f(x)-v(x).$$Bu, Ders 8.2'nin problemidir. Sonuç:
$$u(x,t)=v(x)+\sum_{n=1}^\infty B_n\sin\frac{n\pi x}{L}e^{-\alpha(n\pi/L)^2t},\qquad B_n=\frac2L\int_0^L\big[f(x)-v(x)\big]\sin\frac{n\pi x}{L}dx.$$Ne zaman kullanılır? Sınır değerleri sabitse (ya da yalıtılmış uç gibi sabit akı verilmişse). Sınır değeri zamanla değişiyorsa $v$ da zamana bağlı olur, $w$ denkleminde bir kaynak terimi doğar; bu durumu Ders 10.2'de çözeceğiz.
Bir ucu ısıtılan mil
Verilenler
Çelik, $\alpha=1{,}355\times10^{-5}$ m²/s; $L=1$ m; $T_1=100$ °C, $T_2=20$ °C; başlangıçta her yer 20 °C. Yan yüzey yalıtılmış.
İstenenler
$u(x,t)$; ortadaki sıcaklık $t=1$ saat, $t=\tau_1$ ve $t=4\tau_1$ anlarında; son değer.
Model ve kabuller
Tek boyutlu ısı iletimi, sabit uç sıcaklıkları; ayrıştırma $u=v+w$.
Çözüm
1. Kararlı çözüm: $v=100-80x$ (x metre cinsinden).
2. Geçici kısmın başlangıcı: $w(x,0)=20-(100-80x)=-80(1-x)$.
3. Katsayılar: $B_n=2\int_0^1-80(1-x)\sin(n\pi x)\,dx=-\dfrac{160}{n\pi}$.
4. Zaman sabiti: $\tau_1=L^2/(\alpha\pi^2)=7476$ s (≈2,1 saat).
5. Ortada ($x=0{,}5$, $v=60$ °C): $u=60-\sum\frac{160}{n\pi}\sin\frac{n\pi}{2}e^{-t/\tau_n}$:
| t | u(L/2) [°C] |
|---|---|
| 3600 s (1 saat) | 28,76 |
| 7476 s (τ₁) | 41,27 |
| 29 906 s (4τ₁) | 59,07 |
| ∞ | 60,00 |
Kontrol
$t=0$'da seri $-80(1-x)$'e yakınsar, $u=20$ ✓. Uçlarda $w=0$, $u=T_1,T_2$ ✓. $t\to\infty$: $u\to v$, ortada 60 °C (iki uç sıcaklığın ortalaması) ✓.
Fiziksel yorum
Mil 1 m uzunluğunda olduğu için yavaş tepki verir: ortası bir saatte yalnız 9 °C ısınır, toplam yükselişin (40 °C) yüzde 98'ini ancak yaklaşık 8,6 saatte tamamlar. Kararlı dağılım doğrusal olduğundan uzun sürede milde sabit bir ısı akısı $q=k\cdot80$ W/m² ($k=50$ için 4 kW/m²) oluşur.
Benzer problem Bir ucu soğutulan mil
Aynı mil başlangıçta 0 °C; sol uç bir anda 80 °C'ye çıkarılıyor, sağ uç 0 °C'de kalıyor. Ortadaki sıcaklığı 1 saat sonra bulun.
İpucu
$v=80(1-x)$, $w(x,0)=-80(1-x)$: katsayılar örnektekiyle aynı.
Çözümü göster
$u(0{,}5)=40-\sum\frac{160}{n\pi}\sin\frac{n\pi}2e^{-t/\tau_n}$; $t=3600$ s'de $8{,}76$ °C (örnekteki değerden 20 °C eksik, çünkü hem $v$ hem başlangıç 20 °C kaydırılmış).
4. Başa dönüş
Bir ucu 100 °C'ye çıkan çelik milin ortası bir saatte 28,8 °C'ye, yaklaşık iki saatte 41 °C'ye çıkar ve sonunda 60 °C'ye oturur. Sihir yoktu: sınır şartlarını kararlı çözüm $v$ taşıdı, geçen süreyi homojen şartlı $w$ problemi anlattı.
5. Sık yapılan hatalar
- Fourier katsayılarını $f$ ile hesaplamak; doğrusu $f-v$.
- Kararlı çözümü bulmadan doğrudan sinüs serisi denemek: seri uçlarda $T_1$, $T_2$ değerlerini veremez.
- Yalıtılmış uçta da doğrusal $v$ beklemek: $u_x=0$ şartı farklı bir $v$ ve kosinüs serisi gerektirir.
6. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalKararlı çözüm
$L=0{,}4$ m çubukta $u(0)=150$ °C, $u(L)=30$ °C. Kararlı dağılımı ve $x=0{,}1$ m'deki değerini bulun.
İpucu
$v$ doğrusaldır.
Çözümü göster
$v=150-300x$; $x=0{,}1$'de 120 °C.
Alıştırma 2OrtaSayısalBir uç yalıtılmış
$u(0,t)=T_1$, $u_x(L,t)=0$ ise kararlı çözüm ve geçici kısım için özfonksiyonlar nedir?
İpucu
$v''=0$, $v(0)=T_1$, $v'(L)=0$. $w$ için $X(0)=0$, $X'(L)=0$.
Çözümü göster
$v=T_1$ (sabit). $X_n=\sin\frac{(2n-1)\pi x}{2L}$, $\lambda_n=\big(\frac{(2n-1)\pi}{2L}\big)^2$.
Alıştırma 3ZorKavramsalZamanla değişen uç
Sol uç sıcaklığı $T_1(t)=100(1-e^{-t/t_0})$ biçiminde yavaşça yükseliyor. $v=T_1(t)(1-x/L)$ seçilirse $w$ için ne tür bir denklem çıkar?
İpucu
$w=u-v$'yi denkleme koyun; $v_t\ne0$.
Çözümü göster
$w_t=\alpha w_{xx}-v_t=\alpha w_{xx}-T_1'(t)(1-x/L)$: homojen şartlı ama kaynaklı bir ısı denklemi. Ders 10.2'deki özfonksiyon açılımı yöntemiyle çözülür.
7. Özet
- Homojen olmayan sabit sınır şartlarında $u=v(x)+w(x,t)$: $v$ kararlı çözüm, $w$ homojen şartlı geçici kısım.
- $w$'nin başlangıç şartı $f-v$'dir; katsayılar buna göre hesaplanır.
- Sınır değeri zamana bağlıysa $w$ denkleminde kaynak terimi oluşur.
Sıradaki derste kaynak terimli problemleri özfonksiyon açılımıyla çözeceğiz.
8. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Isıl gerilme deneylerinde, ısıl çevrim yorulmasında ve sonlu eleman geçici analizlerinin doğrulanmasında "kararlı + geçici" ayrıştırması standart ilk adımdır. Aynı fikir titreşimde statik sehim + dinamik salınım ayrımıdır. İleri okuma: Haberman Bölüm 8.
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §12.6 Isı denklemi, Fourier serisiyle çözüm (s. 558–567)
- R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 8 "Nonhomogeneous Problems" (zamandan bağımsız kaynak ve sınır şartları)
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.