Akademik / MKC 501 / Hafta 10 / 10.1

Hafta 10 · Ders 10.1 · Çıktı 4 · ~45 dk

Homojen olmayan sınır şartları

Bir ucu aniden ısıtılan çelik milin ortası nasıl ısınır? Sınır şartları sıfır olmadığında sıcaklığı kararlı ve geçici iki parçaya ayırarak önceki dersin yöntemine geri döneceğiz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Sabit sınır değerleri için kararlı çözümü bulmak
  • Geçici kısmı homojen şartlı probleme indirip katsayılarını hesaplamak
  • Çözümü zaman sabitleriyle yorumlamak
  • Zamanla değişen sınır şartının kaynak terimi doğurduğunu göstermek
Hafta
Hafta 10 · Homojen olmayan problemler
Resmî çıktı
Çıktı 4 — Kısmi diferansiyel denklemleri değişkenlerine ayırma yöntemiyle çözebilme
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §12.6 problem setleri (s. 558–567); sistematik anlatım için Haberman Bl. 8
Araç
—

1. Neden öğreniyoruz?

1 m boyunda çelik bir mil oda sıcaklığında (20 °C). Bir anda sol ucu 100 °C'lik bir yatağa temas ediyor, sağ ucu 20 °C'de kalıyor. Milin ortası zamanla nasıl ısınır, sonunda kaç dereceye oturur? Ders 8.2'deki seri çözüm yalnız uçlar 0 °C iken çalışıyordu; burada sınır şartları homojen değil (İng. nonhomogeneous boundary condition). Çözüm yolu basit bir fikre dayanır: sıcaklığı "nereye gideceği" ile "oraya nasıl gideceği" olarak ikiye ayırmak.

Çubuk boyunca sıcaklık: kesikli düz çizgi kararlı çözüm v(x), 100'den 20'ye doğrusal; başlangıçta 20 derece yatay; ara zamanlarda eğriler yatay çizgiden doğrusal çizgiye yaklaşıyor. Fark w = u − v okla gösteriliyor. u [°C]x 10020 w = u − v v(x) = 100 − 80x/L (kesikli) t = 0: 20 °C kısa süre daha sonra
Şekil 1. Ayrıştırma: $u=v(x)+w(x,t)$. $v$ kararlı çözüm (kesikli doğru); $w$ uçlarda sıfır olan ve zamanla sönen geçici kısım.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Hatırlatma

  • Uçları sıfır sıcaklıkta çubuğun seri çözümü ve zaman sabiti (Ders 8.2).
  • Doğrusal denklemde süperpozisyon: iki çözümün toplamı da çözümdür; bu yalnız denklem ve şartlar doğrusalsa geçerlidir.
  • Kısmi integrasyon: $\int_0^1(1-x)\sin(n\pi x)\,dx=\frac{1}{n\pi}$.

3. Fikir: kararlı + geçici

Problem: $u_t=\alpha u_{xx}$, $u(0,t)=T_1$, $u(L,t)=T_2$, $u(x,0)=f(x)$. Sınır şartları homojen olmadığı için $\sin(n\pi x/L)$ terimleri uçlarda sıfır olur ve $T_1$, $T_2$'yi sağlayamaz. Bu yüzden önce zaman sonsuza giderken oturulan kararlı çözüm (İng. steady-state solution; $v(x)$) $v(x)$ bulunur ($u_t=0$):

$$v''=0,\quad v(0)=T_1,\ v(L)=T_2\ \Rightarrow\ v(x)=T_1+(T_2-T_1)\frac xL.$$

Sonra $w=u-v$ tanımlanır. $w$ aynı ısı denklemini sağlar ($v$ zamana bağlı değil ve $v''=0$), sınır şartları ise homojendir:

$$w_t=\alpha w_{xx},\quad w(0,t)=w(L,t)=0,\quad w(x,0)=f(x)-v(x).$$

Bu, Ders 8.2'nin problemidir. Sonuç:

$$u(x,t)=v(x)+\sum_{n=1}^\infty B_n\sin\frac{n\pi x}{L}e^{-\alpha(n\pi/L)^2t},\qquad B_n=\frac2L\int_0^L\big[f(x)-v(x)\big]\sin\frac{n\pi x}{L}dx.$$

Ne zaman kullanılır? Sınır değerleri sabitse (ya da yalıtılmış uç gibi sabit akı verilmişse). Sınır değeri zamanla değişiyorsa $v$ da zamana bağlı olur, $w$ denkleminde bir kaynak terimi doğar; bu durumu Ders 10.2'de çözeceğiz.

Çözümlü örnek 1

Bir ucu ısıtılan mil

Verilenler

Çelik, $\alpha=1{,}355\times10^{-5}$ m²/s; $L=1$ m; $T_1=100$ °C, $T_2=20$ °C; başlangıçta her yer 20 °C. Yan yüzey yalıtılmış.

İstenenler

$u(x,t)$; ortadaki sıcaklık $t=1$ saat, $t=\tau_1$ ve $t=4\tau_1$ anlarında; son değer.

Model ve kabuller

Tek boyutlu ısı iletimi, sabit uç sıcaklıkları; ayrıştırma $u=v+w$.

Çözüm

1. Kararlı çözüm: $v=100-80x$ (x metre cinsinden).

2. Geçici kısmın başlangıcı: $w(x,0)=20-(100-80x)=-80(1-x)$.

3. Katsayılar: $B_n=2\int_0^1-80(1-x)\sin(n\pi x)\,dx=-\dfrac{160}{n\pi}$.

4. Zaman sabiti: $\tau_1=L^2/(\alpha\pi^2)=7476$ s (≈2,1 saat).

5. Ortada ($x=0{,}5$, $v=60$ °C): $u=60-\sum\frac{160}{n\pi}\sin\frac{n\pi}{2}e^{-t/\tau_n}$:

Milin ortasındaki sıcaklık
tu(L/2) [°C]
3600 s (1 saat)28,76
7476 s (τ₁)41,27
29 906 s (4τ₁)59,07
∞60,00

Kontrol

$t=0$'da seri $-80(1-x)$'e yakınsar, $u=20$ ✓. Uçlarda $w=0$, $u=T_1,T_2$ ✓. $t\to\infty$: $u\to v$, ortada 60 °C (iki uç sıcaklığın ortalaması) ✓.

Fiziksel yorum

Mil 1 m uzunluğunda olduğu için yavaş tepki verir: ortası bir saatte yalnız 9 °C ısınır, toplam yükselişin (40 °C) yüzde 98'ini ancak yaklaşık 8,6 saatte tamamlar. Kararlı dağılım doğrusal olduğundan uzun sürede milde sabit bir ısı akısı $q=k\cdot80$ W/m² ($k=50$ için 4 kW/m²) oluşur.

Benzer problem Bir ucu soğutulan mil

Aynı mil başlangıçta 0 °C; sol uç bir anda 80 °C'ye çıkarılıyor, sağ uç 0 °C'de kalıyor. Ortadaki sıcaklığı 1 saat sonra bulun.

İpucu

$v=80(1-x)$, $w(x,0)=-80(1-x)$: katsayılar örnektekiyle aynı.

Çözümü göster

$u(0{,}5)=40-\sum\frac{160}{n\pi}\sin\frac{n\pi}2e^{-t/\tau_n}$; $t=3600$ s'de $8{,}76$ °C (örnekteki değerden 20 °C eksik, çünkü hem $v$ hem başlangıç 20 °C kaydırılmış).

4. Başa dönüş

Bir ucu 100 °C'ye çıkan çelik milin ortası bir saatte 28,8 °C'ye, yaklaşık iki saatte 41 °C'ye çıkar ve sonunda 60 °C'ye oturur. Sihir yoktu: sınır şartlarını kararlı çözüm $v$ taşıdı, geçen süreyi homojen şartlı $w$ problemi anlattı.

5. Sık yapılan hatalar

  • Fourier katsayılarını $f$ ile hesaplamak; doğrusu $f-v$.
  • Kararlı çözümü bulmadan doğrudan sinüs serisi denemek: seri uçlarda $T_1$, $T_2$ değerlerini veremez.
  • Yalıtılmış uçta da doğrusal $v$ beklemek: $u_x=0$ şartı farklı bir $v$ ve kosinüs serisi gerektirir.

6. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalKararlı çözüm

$L=0{,}4$ m çubukta $u(0)=150$ °C, $u(L)=30$ °C. Kararlı dağılımı ve $x=0{,}1$ m'deki değerini bulun.

İpucu

$v$ doğrusaldır.

Çözümü göster

$v=150-300x$; $x=0{,}1$'de 120 °C.

Alıştırma 2OrtaSayısalBir uç yalıtılmış

$u(0,t)=T_1$, $u_x(L,t)=0$ ise kararlı çözüm ve geçici kısım için özfonksiyonlar nedir?

İpucu

$v''=0$, $v(0)=T_1$, $v'(L)=0$. $w$ için $X(0)=0$, $X'(L)=0$.

Çözümü göster

$v=T_1$ (sabit). $X_n=\sin\frac{(2n-1)\pi x}{2L}$, $\lambda_n=\big(\frac{(2n-1)\pi}{2L}\big)^2$.

Alıştırma 3ZorKavramsalZamanla değişen uç

Sol uç sıcaklığı $T_1(t)=100(1-e^{-t/t_0})$ biçiminde yavaşça yükseliyor. $v=T_1(t)(1-x/L)$ seçilirse $w$ için ne tür bir denklem çıkar?

İpucu

$w=u-v$'yi denkleme koyun; $v_t\ne0$.

Çözümü göster

$w_t=\alpha w_{xx}-v_t=\alpha w_{xx}-T_1'(t)(1-x/L)$: homojen şartlı ama kaynaklı bir ısı denklemi. Ders 10.2'deki özfonksiyon açılımı yöntemiyle çözülür.

7. Özet

Özet
  • Homojen olmayan sabit sınır şartlarında $u=v(x)+w(x,t)$: $v$ kararlı çözüm, $w$ homojen şartlı geçici kısım.
  • $w$'nin başlangıç şartı $f-v$'dir; katsayılar buna göre hesaplanır.
  • Sınır değeri zamana bağlıysa $w$ denkleminde kaynak terimi oluşur.

Sıradaki derste kaynak terimli problemleri özfonksiyon açılımıyla çözeceğiz.

8. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Isıl gerilme deneylerinde, ısıl çevrim yorulmasında ve sonlu eleman geçici analizlerinin doğrulanmasında "kararlı + geçici" ayrıştırması standart ilk adımdır. Aynı fikir titreşimde statik sehim + dinamik salınım ayrımıdır. İleri okuma: Haberman Bölüm 8.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §12.6 Isı denklemi, Fourier serisiyle çözüm (s. 558–567)
  • R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 8 "Nonhomogeneous Problems" (zamandan bağımsız kaynak ve sınır şartları)

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.