Bu derste öğrenecekleriniz
- Isı denklemini enerji dengesinden kurmak ve ısıl yayınımı yorumlamak
- Uçları sıfır sıcaklıkta çubuk için seri çözümü yazmak ve katsayıları bulmak
- Mod zaman sabitlerini hesaplayıp tek terim yaklaşımının ne zaman yettiğine karar vermek
- Yalıtılmış uç şartında kosinüs serisini kullanmak
1. Neden öğreniyoruz?
Isıl işlemden çıkan 0,5 m boyunda çelik bir çubuk her noktasında 100 °C. Uçları soğuk bir fikstüre (0 °C) dayanıyor, yan yüzeyi yalıtılmış kabul edilebiliyor. Çubuğun ortası 10 °C'ye ne zaman iner? Ortadaki sıcaklık zamanla nasıl düşer? Bu sorular, bir boyutlu ısı denklemi nin en temel problemidir.
2. Ön bilgiler
Hatırlatma
- Fourier yasası: ısı akısı $q=-k\,\partial u/\partial x$ [W/m²], $k$ ısıl iletkenlik [W/(m·K)].
- Değişkenlerine ayırma ve özdeğer problemi $X''+\lambda X=0$, $X(0)=X(L)=0$: $X_n=\sin(n\pi x/L)$, $\lambda_n=(n\pi/L)^2$ (Ders 7.2).
- Fourier sinüs katsayısı: $B_n=\frac2L\int_0^L f(x)\sin\frac{n\pi x}{L}dx$ (Ders 4.2).
- Isı denklemi paraboliktir; bir başlangıç şartı ve her uçta bir sınır şartı ister (Ders 7.1).
3. Denklem ve fiziksel anlamı
Kesit alanı $A$ olan bir dilimde enerji dengesi: depolanan ısının artış hızı = giren ısı − çıkan ısı. $\rho c_p A\,\Delta x\,u_t=A\,[q(x)-q(x+\Delta x)]$ ve Fourier yasasıyla
$$u_t=\alpha\,u_{xx},\qquad \alpha=\frac{k}{\rho c_p}\ \ [\text{m}^2/\text{s}].$$$\alpha$, ısıl yayınım katsayısıdır: sıcaklık değişiminin malzemede ne kadar hızlı yayıldığını gösterir. Denklemin anlamı basittir: profil yukarı doğru bükülmüşse ($u_{xx}>0$) o nokta ısınır, aşağı bükülmüşse soğur. Kabuller: yan yüzey yalıtılmış, sabit malzeme özellikleri, iç ısı üretimi yok.
4. Uçları 0 °C olan çubuk: ayırma ile çözüm
$u(0,t)=u(L,t)=0$, $u(x,0)=f(x)$ için $u=X(x)T(t)$ denemesi $T'/(\alpha T)=X''/X=-\lambda$ verir. Uzay kısmı Ders 7.2'deki özdeğer problemidir; zaman kısmı $T'=-\alpha\lambda T$, yani üstel sönümdür:
$$u(x,t)=\sum_{n=1}^{\infty}B_n\sin\frac{n\pi x}{L}\,e^{-\alpha(n\pi/L)^2t},\qquad B_n=\frac2L\int_0^Lf(x)\sin\frac{n\pi x}{L}\,dx.$$Dalga denklemindeki $\cos\omega_nt$ yerine burada $e^{-t/\tau_n}$ var. Her modun bir zaman sabiti vardır:
$$\tau_n=\frac{L^2}{\alpha\,n^2\pi^2}.$$$\tau_n\propto1/n^2$ olduğu için yüksek modlar çok hızlı söner; kısa bir süre sonra çözümü yalnız birinci terim temsil eder. Ayrıca $\tau\propto L^2$: çubuk iki kat uzarsa soğuma dört kat uzar.
Çelik çubuğun ortası ne zaman soğur?
Verilenler
Çelik: $k=50$ W/(m·K), $\rho=7850$ kg/m³, $c_p=470$ J/(kg·K). $L=0{,}5$ m, başlangıçta her yerde $T_0=100$ °C, uçlar 0 °C, yan yüzey yalıtılmış.
İstenenler
Ortadaki sıcaklık $t=600,\,1800,\,3600$ s'de; ortanın 10 °C'ye indiği an.
Model ve kabuller
Tek boyutlu ısı denklemi, homojen Dirichlet sınır şartları. Sabit $f=T_0$ için $B_n=4T_0/(n\pi)$ ($n$ tek), çift $n$ için sıfır.
Çözüm
$\alpha=50/(7850\cdot470)=1{,}355\times10^{-5}$ m²/s; $\tau_1=0{,}25/(\alpha\pi^2)=1869$ s (31,2 dk), $\tau_3=208$ s.
Ortada ($x=L/2$): $u=\sum_{n\ \text{tek}}\frac{4T_0}{n\pi}\sin\frac{n\pi}{2}\,e^{-t/\tau_n}$. Seri toplamı:
| t [s] | seri [°C] | yalnız 1. terim [°C] |
|---|---|---|
| 600 | 90,01 | 92,36 |
| 1800 | 48,60 | 48,60 |
| 3600 | 18,55 | 18,55 |
10 °C için tek terim yeterli: $\frac{400}{\pi}e^{-t/\tau_1}=10\Rightarrow t=\tau_1\ln(12{,}73)=4755$ s ≈ 79 dk.
Kontrol
$t=0$'da seri 100 °C'ye yakınsar ✓. Uçlarda $\sin(n\pi)=0$ ✓. 1800 s'den sonra tek terimle seri aynı: yüksek modlar sönmüş ✓.
Fiziksel yorum
Soğumanın hızını $\tau_1\propto L^2/\alpha$ belirler. İnce ya da kısa parçalar çok hızlı soğur; ısıl işlem sürelerinin parça boyutunun karesiyle ölçeklenmesi bundandır.
Benzer problem Yarı boyda çubuk
Aynı çelikten $L=0{,}25$ m çubuk için $\tau_1$ nedir? Ortası 10 °C'ye ne zaman iner?
İpucu
$\tau_1\propto L^2$.
Çözümü göster
$\tau_1=467$ s; süre de dört kat kısalır: $467\cdot\ln12{,}73\approx1189$ s ≈ 20 dk.
Etkileşimli araç: çubukta ısı iletimi
Aşağıdaki araçta çubuk boyunu, malzemeyi ve zamanı değiştirip profilin nasıl söndüğünü izleyin. Önce birkaç terimle çözümün başlangıçta düz profili nasıl taklit ettiğine (ve uçlardaki salınıma) bakın; sonra zamanı ilerletip birinci modun tek başına kaldığı anı bulun. Çubuk boyunu iki katına çıkarınca aynı soğuma için gereken sürenin dört katına çıktığını doğrulayın.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
5. Uçlar yalıtılmışsa
$u_x(0,t)=u_x(L,t)=0$ (ısı geçmiyor) olursa özfonksiyonlar kosinüs olur ve $n=0$ terimi kalır:
$$u=A_0+\sum_{n\ge1}A_n\cos\frac{n\pi x}{L}e^{-\alpha(n\pi/L)^2t},\qquad A_0=\frac1L\int_0^Lf\,dx.$$Zaman sonsuza giderken sıcaklık ortalama değere oturur: toplam enerji korunur.
6. Başa dönüş
Çelik çubuğun ortası 10 dakikada 90 °C'ye, 30 dakikada yaklaşık 49 °C'ye iner ve 10 °C'ye yaklaşık 79 dakikada ulaşır. Hesabın yarım saatten sonrası için tek bir üstel terim yeter. Soğuma süresi uzunluğun karesi ve $1/\alpha$ ile orantılıdır.
7. Sık yapılan hatalar
- Üstelde $(n\pi/L)^2$ yerine $n\pi/L$ yazmak.
- Sabit başlangıç sıcaklığında çift $n$ katsayılarını sıfırdan farklı sanmak.
- Sınır sıcaklığı sıfır değilse doğrudan bu formülü kullanmak (önce ayrıştırma gerekir; Ders 10.1).
- $\alpha$ ile $k$'yı karıştırmak: geçici problemde $\alpha$, kararlı durumda $k$ belirleyicidir.
8. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalAlüminyumun ısıl yayınımı
$k=237$ W/(m·K), $\rho=2700$ kg/m³, $c_p=900$ J/(kg·K) için $\alpha$'yı bulun. Aynı çubuk alüminyumdan olsaydı $\tau_1$ kaç kat değişirdi?
İpucu
$\tau\propto1/\alpha$.
Çözümü göster
$\alpha=9{,}75\times10^{-5}$ m²/s, çeliğin yaklaşık 7,2 katı; $\tau_1$ aynı oranda kısalır (≈260 s).
Alıştırma 2OrtaKavramsalHangi mod önce söner?
$\tau_3/\tau_1$ oranı nedir? $t=\tau_1$ anında üçüncü terimin genliği birinciye göre ne kadar küçülmüştür?
İpucu
$\tau_n\propto1/n^2$.
Çözümü göster
$\tau_3/\tau_1=1/9$. $t=\tau_1$'de oran $\frac{1/3\,e^{-9}}{e^{-1}}=\frac13e^{-8}\approx1{,}1\times10^{-4}$.
Alıştırma 3OrtaSayısalYalıtılmış uçlar
Uçları yalıtılmış çubukta başlangıç profili $f(x)=50+30\cos(\pi x/L)$ °C. $u(x,t)$'yi yazın; $t\to\infty$ değeri nedir?
İpucu
Başlangıç profili zaten kosinüs serisinin iki terimi.
Çözümü göster
$u=50+30\cos(\pi x/L)e^{-\alpha\pi^2t/L^2}$; sonunda her yerde 50 °C.
9. Özet
- Isı denklemi $u_t=\alpha u_{xx}$, $\alpha=k/(\rho c_p)$; parabolik, salınım yok, sönüm var.
- Uçları sıfır sıcaklıkta: $u=\sum B_n\sin(n\pi x/L)e^{-t/\tau_n}$, $\tau_n=L^2/(\alpha n^2\pi^2)$.
- Yüksek modlar $n^2$ ile hızlı söner; uzun sürede tek terim yeter.
- Yalıtılmış uçlarda kosinüs serisi; sıcaklık ortalamaya oturur.
Sıradaki derste zaman bağımlılığı olmayan kararlı durumu, iki boyutta Laplace denklemini çözeceğiz.
10. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Isıl gerilme analizleri, kaynak ve ısıl işlem simülasyonları, kompozit kür süreçleri ısı denkleminin çözümüyle başlar. Analitik seri çözümü sonlu fark/sonlu eleman kodlarını doğrulamak için standart test problemidir. İleri okuma: Kreyszig §12.5–12.6; Incropera Bölüm 5 (geçici iletim).
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §12.5 Isı denklemi (s. 557); §12.6 Fourier serisiyle çözüm (s. 558–567)
- R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 1–2 (ısı denklemi, değişkenlerine ayırma)
- F. P. Incropera, D. P. DeWitt, T. L. Bergman, A. S. Lavine, Fundamentals of Heat and Mass Transfer, 7. baskı, Wiley, 2011. — Bölüm 5 (geçici iletim)
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.