Akademik / MKC 501 / Hafta 5 / 5.2

Hafta 5 · Ders 5.2 · Çıktı 2 · ~45 dk

Bessel fonksiyonları

Asılı bir zincirin salınımı sabit katsayılı bir denkleme uymaz. Çözüm, silindirik ve dairesel problemlerin sinüs–kosinüsü olan Bessel fonksiyonlarıyla yazılır.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Bessel denklemini tanımak ve x = λr ölçeklemesiyle standart biçime getirmek
  • Genel çözümü J_ν ve Y_ν ile yazmak; Y_ν'nin x = 0'daki tekilliğini sınırlılık şartıyla elemek
  • Sınır şartından Bessel sıfırlarına ve doğal frekanslara ulaşmak
  • Asılı zincirin doğal frekanslarını hesaplamak ve ω ile f'yi birlikte vermek
Hafta
Hafta 5 · Özel fonksiyonlar: Gamma, hata fonksiyonu, Bessel
Resmî çıktı
Çıktı 2 — Önemli özel fonksiyonları ve mühendislik problemlerinin çözümündeki kullanımlarını anlama
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §5.4–5.5 (s. 187–202)

1. Neden öğreniyoruz?

Tavandan sarkan 2 m uzunluğunda ağır bir zincir (ya da vinç halatı) yana itilince sallanır. Zincirin üst kısmı alttaki bütün ağırlığı taşıdığı için daha gergindir; gerilme uca doğru azalır. Bu yüzden hareket denklemi sabit katsayılı değildir ve çözümü sinüs–kosinüsle yazılamaz. Aynı durum dairesel membranlarda, dairesel plaklarda, silindirlerde ısı iletiminde ve değişken kesitli çubuklarda da ortaya çıkar. Bu problemlerin hepsinin "sinüs ve kosinüsü" Bessel fonksiyonlarıdır. Ders sonunda zincirin doğal frekanslarını bulacağız.

Solda tavana asılı zincir, alt uçtan yukarı ölçülen x koordinatı ve yatay yer değiştirme u. Sağda J0 ve Y0 fonksiyonlarının grafiği: J0 x=0'da 1'den başlayıp sönümlü salınır, Y0 x=0'da eksi sonsuza gider. x = 0 (alt uç) x = L u x J₀ (0'da 1) Y₀ → −∞ 2,405
Şekil 1. Asılı zincir (solda) ve sıfırıncı mertebe Bessel fonksiyonları (sağda). $J_0$ sıfırda sonludur; $Y_0$ sıfırda sonsuza gider.

2. Ön bilgiler

  • Frobenius yöntemi (Ders 3.3): düzenli tekil noktada $y = x^r\sum a_m x^m$ denemesi.
  • Gamma fonksiyonu (Ders 5.1): $\Gamma(\nu+1)=\nu\Gamma(\nu)$.
  • İkinci mertebe doğrusal ADD: genel çözüm iki bağımsız çözümün doğrusal birleşimidir.

3. Bessel denklemi ve çözümleri

Bessel denklemi (İng. Bessel's equation) şudur:

$$x^2y'' + xy' + (x^2-\nu^2)y = 0.$$

$x=0$ düzenli tekil noktadır. Frobenius denemesi $r=\pm\nu$ köklerini verir. $r=\nu$ kökünden çıkan seri, birinci tür Bessel fonksiyonudur (İng. Bessel function of the first kind; $J_\nu(x)$):

$$J_\nu(x) = \sum_{m=0}^{\infty}\frac{(-1)^m}{m!\,\Gamma(m+\nu+1)}\left(\frac{x}{2}\right)^{2m+\nu}.$$

Seri her $x$ için yakınsar. $J_0(0)=1$, $J_n(0)=0$ ($n\ge1$). Büyük $x$'te $J_\nu$ genliği $\sqrt{2/(\pi x)}$ gibi azalan bir kosinüse benzer: sönümlü gibi görünen bir salınım.

İkinci bağımsız çözüm ikinci tür Bessel fonksiyonudur (İng. Bessel function of the second kind (Neumann function); $Y_\nu(x)$) $Y_\nu$. Tam sayı mertebede ($\nu=n$) iki Frobenius kökü arasındaki fark $2n$ tam sayıdır ve ikinci çözüm logaritmik terim içerir; bu yüzden $Y_n(x)\to-\infty$ olur ($x\to0$). Genel çözüm:

$$y = c_1 J_\nu(x) + c_2 Y_\nu(x).$$
Tanım

Sınırlılık şartı

Bölge $x=0$'ı (silindirin ekseni, membranın merkezi, zincirin alt ucu) içeriyorsa fiziksel çözüm orada sonlu olmalıdır. $Y_\nu$ sonsuza gittiği için $c_2=0$ seçilir ve yalnız $J_\nu$ kalır. Bu, sınır şartının yerine geçen bir sınırlılık şartıdır (İng. boundedness condition). Halka biçimli bölgede ($a\le r\le b$) ise sıfır bölgede değildir; iki fonksiyon da kalır.

Ölçekli biçim ve sıfırlar

Mühendislikte denklem çoğu zaman $r^2R'' + rR' + (\lambda^2 r^2 - n^2)R = 0$ biçiminde gelir. $x=\lambda r$ değişkeniyle Bessel denklemine döner; çözüm $R = c_1J_n(\lambda r)+c_2Y_n(\lambda r)$ olur. Sınır şartı (ör. $R(a)=0$) $J_n(\lambda a)=0$ verir; bu yüzden Bessel sıfırları (İng. zeros of Bessel functions; $j_{n,k}$) $j_{n,k}$ frekans hesabının merkezindedir:

İlk Bessel sıfırları (DLMF Bölüm 10 ile karşılaştırıldı)
$k$$j_{0,k}$$j_{1,k}$
12,40483,8317
25,52017,0156
38,653710,1735

Ardışık sıfırlar arasındaki fark büyük $k$'da $\pi$'ye yaklaşır; bu yüzden yüksek modlar telin modlarına benzer biçimde eşit aralıklı olur.

Nasıl uygulanır?

  1. Denklemi $x^2y''+xy'+(x^2-\nu^2)y=0$ biçimine getirin (gerekirse $x=\lambda r$ ölçeklemesi).
  2. Genel çözümü $c_1J_\nu + c_2Y_\nu$ yazın.
  3. Bölge sıfırı içeriyorsa $c_2=0$.
  4. Kalan sınır şartını uygulayın; frekans/özdeğer Bessel sıfırlarından çıkar.
Çözümlü örnek 1

Asılı zincirin doğal frekansları

Verilenler

Uzunluk $L=2$ m, $g=9{,}81$ m/s², düzgün yoğunluklu zincir; üst uç sabit, alt uç serbest.

İstenenler

İlk üç doğal frekans $\omega_k$ (rad/s) ve $f_k$ (Hz).

Model ve kabuller

Küçük yatay salınım; alt uçtan ölçülen $x$ noktasındaki çekme kuvveti, altında kalan zincirin ağırlığıdır: $T(x)=\rho g x$. Hareket denklemi $u_{tt} = g\,(x\,u_x)_x$. Harmonik çözüm $u=X(x)\cos\omega t$ ve $z = 2\omega\sqrt{x/g}$ değişkeniyle $X$ için sıfırıncı mertebe Bessel denklemi elde edilir.

Çözüm

Genel çözüm $X = c_1J_0(z)+c_2Y_0(z)$. Alt uçta ($x=0$, $z=0$) yer değiştirme sonlu olmalı → $c_2=0$.

Üst uçta $u(L)=0$: $J_0\big(2\omega\sqrt{L/g}\big)=0$ → $2\omega_k\sqrt{L/g} = j_{0,k}$, yani

$$\omega_k = \frac{j_{0,k}}{2}\sqrt{\frac{g}{L}}.$$

$\sqrt{g/L} = 2{,}2147$ s⁻¹: $\omega_1 = 1{,}2024\cdot2{,}2147 = 2{,}663$ rad/s ($f_1 = 0{,}424$ Hz); $\omega_2 = 6{,}113$ rad/s ($0{,}973$ Hz); $\omega_3 = 9{,}583$ rad/s ($1{,}525$ Hz).

Kontrol

Birim: $\sqrt{g/L}$ s⁻¹ ✓. Karşılaştırma: aynı uzunlukta basit sarkaç $\sqrt{g/L}=2{,}21$ rad/s; zincirin ilk modu biraz daha hızlı (2,66), çünkü kütlenin bir kısmı askı noktasına yakındır — makul. Frekanslar eşit aralıklı değil (oranlar 1 : 2,30 : 3,60), sıfırlar gibi.

Fiziksel yorum

Halat ve zincir sistemlerinde (vinç, asansör halatı) yan salınım frekansları uzunluğun karekökü ile ters orantılıdır; uzun halatlarda frekans çok düşer ve rüzgâr ya da hareket kaynaklı zorlamalarla rezonans riski artar.

Benzer problem Daha uzun halat

$L=8$ m için ilk frekansı bulun. Uzunluk 4 katına çıkınca frekans nasıl değişir?

İpucu

$\omega_1 \propto 1/\sqrt L$.

Çözümü göster

$\omega_1 = 1{,}2024\sqrt{9{,}81/8} = 1{,}332$ rad/s ($0{,}212$ Hz): yarıya iner.

Etkileşimli araç: $J_n$ ve $Y_n$

Aşağıda $J_n$ ve $Y_n$ grafiklerini ve sıfırlarını görebilirsiniz. Şunu deneyin: $n$'i artırın ve ilk sıfırın sağa kaydığını izleyin; $Y_n$'in $x\to0$'daki davranışına bakın.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

4. Başa dönüş

Asılı zincirin denklemi Bessel denklemine dönüştü. Alt uçta sınırlılık $Y_0$'ı eledi, üst uçtaki sabitlik şartı frekansları $J_0$'ın sıfırlarına bağladı: $\omega_k = (j_{0,k}/2)\sqrt{g/L}$. 2 m'lik zincirin ilk frekansı 2,66 rad/s (0,42 Hz). Aynı tarif — denklemi Bessel biçimine getir, merkezde $Y$'yi at, sınırda sıfırı kullan — dairesel membran ve plaklarda (Hafta 9) aynen işler.

5. Sık yapılan hatalar

  • Merkezi içeren bölgede $Y_n$'i bırakmak (fiziksel olmayan sonsuz çözüm).
  • Halka bölgede $Y_n$'i atmak (orada gereklidir).
  • Ölçeklemeyi unutmak: sınır şartı $J_n(\lambda a)=0$'dır, $J_n(a)=0$ değil.
  • Sıfırların eşit aralıklı olduğunu varsaymak (yalnız büyük $k$'da yaklaşık $\pi$).

6. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalSeri ile değer

$J_0(1)$'i serinin ilk üç terimiyle hesaplayın.

İpucu

$J_0(x)=1-\dfrac{x^2}{4}+\dfrac{x^4}{64}-\cdots$

Çözümü göster

$1 - 0{,}25 + 0{,}015625 = 0{,}7656$; gerçek değer $0{,}7652$.

Alıştırma 2OrtaSayısalÖlçekli denklem

$r^2R''+rR'+(9r^2-1)R=0$, $0\le r\le 1$, $R$ sınırlı ve $R(1)=0$ olabilir mi? Genel çözümü yazın.

İpucu

$\lambda = 3$, $\nu=1$.

Çözümü göster

$R = c_1J_1(3r)+c_2Y_1(3r)$; sınırlılık $c_2=0$. $R(1)=c_1J_1(3)$ ve $J_1(3)\approx0{,}339\ne0$ → yalnız $c_1=0$; sıfır olmayan çözüm yok. (Özdeğer problemi olarak düşünülürse $\lambda$ bir $J_1$ sıfırı olmalıydı: 3,8317.)

Alıştırma 3OrtaKavramsalHalka

İç yarıçapı $a$, dış yarıçapı $b$ olan halka bölgede neden iki sabit de kalır? Sınır şartları kaç tanedir?

İpucu

Sıfır bölgede mi?

Çözümü göster

$r=0$ bölgede olmadığından $Y_n$ sonsuza gitmez ve atılmaz. İki sabit için iki sınır şartı ($r=a$ ve $r=b$) gerekir.

7. Özet

Özet
  • Bessel denklemi $x^2y''+xy'+(x^2-\nu^2)y=0$; çözüm $c_1J_\nu+c_2Y_\nu$.
  • $J_\nu$ sıfırda sonlu, $Y_\nu$ sonsuz: merkezi içeren bölgede $Y$ atılır.
  • $x=\lambda r$ ölçeklemesi; sınır şartı Bessel sıfırlarını, sıfırlar frekansları verir.
  • Asılı zincir: $\omega_k=(j_{0,k}/2)\sqrt{g/L}$.

Sonraki hafta: işaret değişince ($x^2\to-x^2$) salınım yerine üstel davranış gösteren modifiye Bessel fonksiyonları.

8. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Dairesel plak ve membran titreşimi, silindirik kabuklar, dalga kılavuzları, silindirde geçici ısı iletimi ve değişken kesitli çubukların burkulması Bessel çözümleriyle yazılır; bu analitik çözümler sonlu eleman modellerinin doğrulanmasında referans olarak kullanılır. Dairesel plaklar için Leissa'nın Vibration of Plates derlemesi temel kaynaktır; değer ve sıfırlar için NIST DLMF Bölüm 10.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §5.4 Bessel denklemi, J_ν (s. 187–195); §5.5 Y_ν ve genel çözüm (s. 196–202)
  • NIST Digital Library of Mathematical Functions — Bölüm 5 (Gamma), 7 (hata fonksiyonu), 10 (Bessel), 14 (Legendre). — Bölüm 10 (Bessel fonksiyonları, sıfırlar) Bağlantı
  • A. W. Leissa, Vibration of Plates, NASA SP-160, 1969. — Dairesel plaklar bölümü (ileri okuma)

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.