Akademik / MKC 501 / Hafta 8 / 8.3

Hafta 8 · Ders 8.3 · Çıktı 4 · ~45 dk

Laplace denklemi

Bir kenarı ısıtılan kare plakanın ortası uzun sürede kaç dereceye oturur? Zaman ortadan kalkınca ısı denklemi Laplace denklemine dönüşür; onu değişkenlerine ayırarak çözeceğiz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Kararlı ısı iletiminin Laplace denklemine indiğini göstermek
  • Dikdörtgen bölgede Dirichlet problemini sinüs–sinh serisiyle çözmek
  • Birden çok sıcak kenarı süperpozisyonla ele almak ve simetriyle sağlama yapmak
  • Harmonik fonksiyonların ortalama değer ve maksimum ilkesini yorumlamak
Hafta
Hafta 8 · Kanonik problemler: Laplace, difüzyon ve dalga denklemleri
Resmî çıktı
Çıktı 4 — Kısmi diferansiyel denklemleri değişkenlerine ayırma yöntemiyle çözebilme
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §12.6 (s. 558–567; Dirichlet problemi)
Araç
—

1. Neden öğreniyoruz?

20 cm × 20 cm'lik ince bir çelik plaka bir ısıtıcıya üst kenarından temas ediyor; diğer üç kenarı soğutulmuş bir çerçeveye bağlı ve 0 °C. Uzun süre sonra plakanın ortası kaç dereceye oturur? Zaman artık rol oynamadığı için ısı denkleminde $u_t=0$ olur ve iki boyutta geriye Laplace denklemi (İng. Laplace's equation; $\nabla^2u=0$) kalır. Aynı denklem burulmada (Prandtl gerilme fonksiyonunun homojen kısmı), sızma akımında ve elektrostatikte de karşımıza çıkar.

Kare plaka: üst kenar sıcak (ısıtıcı), sol, sağ ve alt kenarlar 0 derece. İçeride üst kenara yakın sıcak, alta doğru soğuyan eş sıcaklık eğrileri; merkez nokta işaretli. u = f(x) (ısıtıcı) u = 0u = 0 u = 0 merkez eş sıcaklıkeğrileri a yx
Şekil 1. Kare plakada kararlı sıcaklık. Üst kenar ısıtıcıya temas ediyor, diğer kenarlar 0 °C. Eş sıcaklık eğrileri üst kenardan uzaklaştıkça hızla seyrekleşir.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Hatırlatma

  • $\sinh y=(e^y-e^{-y})/2$, $\sinh0=0$; $y''-k^2y=0$'ın çözümleri $\sinh ky$, $\cosh ky$.
  • Ayırma ve Fourier sinüs katsayısı (Ders 7.2, Ders 4.2).
  • Laplace denklemi eliptiktir: başlangıç şartı yoktur, kapalı sınırın her yerinde bir şart gerekir (Ders 7.1).

3. Denklem ve anlamı

$$\nabla^2u=u_{xx}+u_{yy}=0.$$

Bu denklemi sağlayan fonksiyonlara harmonik fonksiyon (İng. harmonic function) denir. İki önemli özellik vardır:

  • Ortalama değer: Bir noktadaki değer, o nokta merkezli herhangi bir çemberdeki değerlerin ortalamasıdır.
  • Maksimum ilkesi: En büyük ve en küçük değerler sınırda bulunur; içeride "sıcak nokta" oluşmaz (iç ısı kaynağı yoksa).

Sınırda $u$'nun değerinin verildiği probleme Dirichlet problemi (İng. Dirichlet problem) denir. Sınırda ısı akısı ($\partial u/\partial n$) verilirse Neumann problemi olur.

4. Dikdörtgen plakada ayırma

$0<x<a$, $0<y<b$; $u=0$ sol, sağ ve alt kenarda, $u(x,b)=f(x)$ üstte. $u=X(x)Y(y)$:

  1. $X''+\lambda X=0$, $X(0)=X(a)=0$ ⇒ $X_n=\sin(n\pi x/a)$, $\lambda_n=(n\pi/a)^2$.
  2. $Y''-\lambda_nY=0$, $Y(0)=0$ ⇒ $Y_n=\sinh(n\pi y/a)$.
  3. Toplam ve üst kenar şartı:
$$u(x,y)=\sum_{n=1}^\infty B_n\sin\frac{n\pi x}{a}\,\frac{\sinh(n\pi y/a)}{\sinh(n\pi b/a)},\qquad B_n=\frac2a\int_0^af(x)\sin\frac{n\pi x}{a}dx.$$

Isı denklemindeki $e^{-\lambda t}$'nin yerini burada $\sinh$ almıştır: sınırdaki bir dalgalanma içeri doğru $e^{-n\pi d/a}$ hızıyla söner. Kısa dalga boylu (büyük $n$) sınır düzensizlikleri içeriyi çok az etkiler.

Dört kenarın hepsi sıfırdan farklıysa problem süperpozisyonla çözülür: her seferinde yalnız bir kenarı sıcak tutan dört problem çözülüp toplanır.

Çözümlü örnek 1

Kare plakanın ortasındaki sıcaklık

Verilenler

$a=b=0{,}2$ m. Üç kenar 0 °C. (a) Üst kenar $f(x)=100\sin(\pi x/a)$ °C. (b) Üst kenar sabit 100 °C.

İstenenler

Her iki durumda merkezdeki ($x=a/2$, $y=b/2$) kararlı sıcaklık.

Model ve kabuller

Kararlı durum, ince plaka (iki boyutlu), yüzeylerden ısı kaybı yok, iç kaynak yok ⇒ $\nabla^2u=0$.

Çözüm

(a) $f$ zaten tek bir sinüs: $B_1=100$, diğerleri sıfır.

$$u(a/2,b/2)=100\cdot\frac{\sinh(\pi/2)}{\sinh\pi}=100\cdot\frac{2{,}3013}{11{,}549}=19{,}93\ ^\circ\text{C}.$$

(b) $f=100$: $B_n=400/(n\pi)$ (tek $n$). Seriyi toplarsak merkezde $25{,}000$ °C çıkar. Diğer noktalar: $(a/2,\,3b/4)$'te 54,05 °C, $(a/2,\,b/4)$'te 9,54 °C.

Kontrol

(b) için bağımsız sağlama: dört kenarın her biri sırayla 100 °C tutulsa, simetri gereği merkez her seferinde aynı değeri alır; dördünün toplamı her yerde 100 °C olan plakadır. Öyleyse tek kenar için merkez $100/4=25$ °C ✓. Maksimum ilkesi: tüm değerler 0–100 arasında ✓.

Fiziksel yorum

Sinüs biçimli ısıtmada merkez yalnız 20 °C civarındadır; düzgün ısıtmada 25 °C. Plakanın alt yarısı neredeyse soğuk kalır: sınırdan gelen etki içeride üstel olarak söner.

Benzer problem Basık dikdörtgen plaka

$a=0{,}2$ m, $b=0{,}1$ m; üst kenar $100\sin(\pi x/a)$, diğerleri 0. Merkezdeki sıcaklık nedir?

İpucu

$u=100\sin(\pi x/a)\sinh(\pi y/a)/\sinh(\pi b/a)$, $y=b/2=0{,}05$.

Çözümü göster

$100\cdot\sinh(\pi/4)/\sinh(\pi/2)=100\cdot0{,}8687/2{,}3013=37{,}75$ °C. Plaka basıklaştıkça merkez sıcak kenara yaklaşır.

5. Başa dönüş

Isıtıcının üst kenarı düzgün 100 °C tutması durumunda plakanın ortası 25 °C'ye oturur; ısıtıcının ortası daha sıcak, uçları soğuk (sinüs) ise yaklaşık 20 °C. Hesap tek bir seri ve sınır şartlarıyla yapıldı; sayısal bir çözücüyü doğrulamak için de bu değerler kullanılabilir.

6. Sık yapılan hatalar

  • $y$ yönünde de sinüs denemek: sıfır olmayan kenar doğrultusunda çözüm $\sinh$/$\cosh$ olmalıdır.
  • Birden çok kenar sıcakken hepsini tek seride çözmeye çalışmak; süperpozisyon kullanın.
  • Büyük $n$'de $\sinh$ oranını ayrı ayrı hesaplayıp taşma yaşamak: $\sinh(n\pi y/a)/\sinh(n\pi b/a)\approx e^{-n\pi(b-y)/a}$ yazın.
  • Laplace denklemine başlangıç şartı aramak: zaman yoktur.

7. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalSimetri sağlaması

Kare plakada üst ve alt kenar 100 °C, sol ve sağ kenar 0 °C. Merkez sıcaklığını seri toplamadan bulun.

İpucu

Örnekteki dört kenar süperpozisyonunu kullanın.

Çözümü göster

Her sıcak kenar merkeze 25 °C katkı verir: $2\cdot25=50$ °C.

Alıştırma 2OrtaSayısalİki terimli kenar

Kare plakada ($a=b$) üst kenar $f=100\sin(\pi x/a)+20\sin(3\pi x/a)$. Merkezdeki sıcaklığı bulun.

İpucu

Her terim kendi $\sinh$ oranıyla söner; $\sin(3\pi/2)=-1$.

Çözümü göster

$100\cdot0{,}1993-20\cdot\frac{\sinh(3\pi/2)}{\sinh3\pi}$; ikinci oran $\approx e^{-3\pi/2}=0{,}0090$. Merkez $\approx19{,}93-0{,}18=19{,}75$ °C.

Alıştırma 3OrtaKavramsalNeumann kenarı

Alt kenar 0 °C yerine yalıtılmış ($u_y=0$) olsaydı $Y_n$ ne olurdu?

İpucu

$Y'(0)=0$ şartını sağlayan hiperbolik fonksiyon.

Çözümü göster

$Y_n=\cosh(n\pi y/a)$; çözümde oran $\cosh(n\pi y/a)/\cosh(n\pi b/a)$ olur ve plaka daha sıcak kalır.

8. Özet

Özet
  • Kararlı ısı iletimi (iç kaynak yok): $\nabla^2u=0$; eliptik, sınırın her yerinde şart ister.
  • Dikdörtgende çözüm $\sin(n\pi x/a)\,\sinh(n\pi y/a)$ terimlerinden oluşur.
  • Birden çok sıcak kenar: süperpozisyon. Simetri hızlı sağlama verir (tek kenar ⇒ merkez $T_0/4$).
  • Maksimum ilkesi: uç değerler sınırdadır.

Hafta 9'da dairesel ve silindirik bölgelerde aynı fikir Bessel fonksiyonlarına götürecek.

9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Laplace ve Poisson denklemleri prizmatik burulmada (Prandtl fonksiyonu), kararlı ısı ve sızma problemlerinde ve sonlu eleman kodlarının "patch" ve yakınsama testlerinde temel örnektir. İleri okuma: Kreyszig §12.6 (Dirichlet problemi); Haberman Bölüm 2.5.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §12.6 Kararlı iki boyutlu ısı problemleri, Dirichlet problemi (s. 558–567)
  • R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 2 (Laplace denklemi, dikdörtgen bölge)

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.