Bu derste öğrenecekleriniz
- Duffing denkleminde düz açılımı kurup seküler terimi bulmak
- Seküler terimin kaynağını frekans kaymasıyla açıklamak
- Lindstedt–Poincaré yöntemiyle genliğe bağlı frekansı hesaplamak
- Seküler terim sorununu tekil pertürbasyondan ayırt etmek
- Yaklaşık çözümü sayısal çözümle karşılaştırmak
1. Neden öğreniyoruz?
İki ucu ankastre ince bir çelik şerit, ortasına bağlı bir kütleyi taşıyor. Küçük genliklerde sistem doğrusal bir yay–kütle gibi titreşir. Genlik büyüdükçe şerit gerilir ve yay sertleşir: geri çağırıcı kuvvete kübik bir terim eklenir. Ölçümler $m=2$ kg, $k=800$ N/m, $k_3=8\times10^5$ N/m³ veriyor. Kütle 10 mm genlikle titreşirken frekansı nedir? Doğrusal hesap $\omega_0=20$ rad/s (3,183 Hz) der. Sertleşme frekansı ne kadar artırır?
Bu tür sistemin hareket denklemi Duffing osilatörü dür. Bu derste Ders 14.1'deki düz açılımın burada neden zamanla bozulduğunu görecek ve bunu frekansı da açarak düzelten Lindstedt–Poincaré yöntemi ni öğreneceğiz.
2. Ön bilgiler
Kullanacağımız araçlar
- Düzenli açılım (Ders 14.1): $x=x_0+\varepsilon x_1+\cdots$, kuvvetleri ayırma.
- Rezonans (Ders 2.3): $\ddot x+\omega_0^2x=\cos\omega_0t$'nin özel çözümü $\tfrac{t\sin\omega_0t}{2\omega_0}$'dır; genlik zamanla doğrusal büyür.
- Trigonometri: $\cos^3\theta=\tfrac34\cos\theta+\tfrac14\cos3\theta$.
- ω ve f: açısal frekans rad/s, frekans $f=\omega/2\pi$ Hz.
3. Düz açılım ve seküler terim
Boyutsuz biçimde Duffing denklemi ve başlangıç şartları:
$$\ddot x+\omega_0^2x+\varepsilon x^3=0,\qquad x(0)=A,\ \dot x(0)=0 .$$Düz açılım $x=x_0+\varepsilon x_1$ ile:
- $\varepsilon^0$: $\ddot x_0+\omega_0^2x_0=0$ ⇒ $x_0=A\cos\omega_0t$.
- $\varepsilon^1$: $\ddot x_1+\omega_0^2x_1=-x_0^3=-\tfrac{3A^3}{4}\cos\omega_0t-\tfrac{A^3}{4}\cos3\omega_0t$.
Sağ taraftaki $\cos\omega_0t$ terimi, sistemi kendi doğal frekansında zorlar: bu bir rezonanstır. Sonuç
$$x_1=-\frac{3A^3}{8\omega_0}\,t\sin\omega_0t+\frac{A^3}{32\omega_0^2}\big(\cos3\omega_0t-\cos\omega_0t\big).$$İlk terim, genliği zamanla sınırsız büyüyen bir seküler terim dir. Oysa Duffing sisteminin enerjisi korunur ve gerçek hareket sabit genliklidir. Açılım kısa sürede doğrudur ama $\varepsilon t$ birin mertebesine gelince ($t\sim1/\varepsilon$) düzeltme ana terimi aşar.
Bu, tekil pertürbasyon değildir
Seküler terim sorunu ile tekil pertürbasyon farklı olgulardır. Tekil pertürbasyonda $\varepsilon$ en yüksek mertebeli türevi çarpar; $\varepsilon=0$ denklemin mertebesini düşürür ve ince bir uzay bölgesinde (sınır tabakası) hızlı değişim olur. Duffing'de ise $\varepsilon=0$ denklemin türünü değiştirmez; her sonlu aralıkta açılım düzgündür. Sorun uzun zamanda çıkar: küçük frekans farkı, faz hatası olarak $\varepsilon t$ ile birikir. Çözüm yolu da farklıdır: burada frekansı düzeltiriz, orada iç ve dış çözümleri eşleştiririz.
Seküler terim nereden geliyor?
Gerçek hareketin frekansı $\omega_0$ değil, biraz farklı bir $\omega$'dır. $A\cos\omega t$'yi $\omega_0$ etrafında açarsak $A\cos\omega_0t-A(\omega-\omega_0)\,t\sin\omega_0t+\cdots$ çıkar. Seküler terim, frekans farkının yanlış yerde, genliğe yazılmış hâlidir. Çare: frekansı da açmak.
4. Lindstedt–Poincaré yöntemi
Yeni zaman $\tau=\omega t$ tanımlayıp frekansı da açarız: $\omega=\omega_0+\varepsilon\omega_1+\cdots$, $x=x_0(\tau)+\varepsilon x_1(\tau)+\cdots$. Denklem $\omega^2x''+\omega_0^2x+\varepsilon x^3=0$ olur (üs: $d/d\tau$).
Nasıl uygulanır?
- $\tau=\omega t$ ve $\omega=\omega_0+\varepsilon\omega_1$ yazın; $\omega^2=\omega_0^2+2\varepsilon\omega_0\omega_1+\cdots$.
- $\varepsilon^0$: $\omega_0^2(x_0''+x_0)=0$ ⇒ $x_0=A\cos\tau$.
- $\varepsilon^1$: $\omega_0^2(x_1''+x_1)=-2\omega_0\omega_1x_0''-x_0^3=\big(2\omega_0\omega_1A-\tfrac34A^3\big)\cos\tau-\tfrac14A^3\cos3\tau$.
- Seküler terimi yok edin: $\cos\tau$'nun katsayısı sıfır olmalı ⇒ $\omega_1=\dfrac{3A^2}{8\omega_0}$.
- Kalan denklemi çözün: $x_1=\dfrac{A^3}{32\omega_0^2}(\cos3\tau-\cos\tau)$.
Sonuç fiziksel olarak açıktır: sertleşen yayda ($\varepsilon>0$) frekans genliğin karesiyle artar; yumuşayan yayda ($\varepsilon<0$) azalır. Doğrusal sistemin aksine frekans genliğe bağlıdır.
Sertleşen şeritte frekans
Verilenler
$m=2$ kg, $k=800$ N/m, $k_3=8\times10^5$ N/m³; genlik $A=10$ mm, başlangıç hızı sıfır.
İstenenler
Titreşim frekansı (rad/s ve Hz); doğrusal değerle ve sayısal çözümle karşılaştırma.
Model ve kabuller
$m\ddot x+kx+k_3x^3=0$ ⇒ $\ddot x+\omega_0^2x+\varepsilon x^3=0$; $\omega_0^2=k/m=400$ s⁻², $\varepsilon=k_3/m=4\times10^5$ 1/(m²s²). Sönüm ihmal. Küçüklük ölçütü boyutsuz oran $\varepsilon A^2/\omega_0^2=k_3A^2/k=0{,}1$.
Çözüm
$\omega_0=20$ rad/s. Düzeltme:
$$\varepsilon\omega_1=\frac{3\varepsilon A^2}{8\omega_0}=\frac{3\cdot4\times10^5\cdot10^{-4}}{8\cdot20}=0{,}75\ \text{rad/s}.$$ $$\omega\approx20{,}75\ \text{rad/s},\qquad f=\frac{\omega}{2\pi}=3{,}302\ \text{Hz}\quad(\text{doğrusal: } 3{,}183\ \text{Hz}).$$Kontrol
Sayısal çözüm (DOP853, bağıl tolerans $10^{-11}$; tepe aralıklarının ortalaması) $\omega=20{,}734$ rad/s (3,300 Hz) verir: fark %0,08, yani $O(\varepsilon^2)$ mertebesinde ✓. $A\to0$'da $\omega\to\omega_0$ ✓. Boyutsuz örnekte ($\omega_0=A=1$, $\varepsilon=0{,}1$) $t\approx50$ civarında düz açılımın hatası 1,54 (genlikten büyük!), Lindstedt–Poincaré'ninki 0,039'dur (hesaplar/h14_2_duffing.py).
Fiziksel yorum
%3,7'lik frekans artışı küçük görünür ama rezonans hesabında önemlidir: zorlanmış titreşimde rezonans tepesi sağa eğilir ve genliğe bağlı hâle gelir. Ölçülen doğal frekansın genlikle değişmesi, yapıda doğrusal olmayan rijitlik olduğunun işaretidir.
Benzer problem Yumuşayan yay
Aynı sistemde yay yumuşayan olsun: $k_3=-8\times10^5$ N/m³. $A=10$ mm için frekansı bulun.
İpucu
Formül aynı, $\varepsilon$ negatif.
Çözümü göster
$\omega\approx20-0{,}75=19{,}25$ rad/s, $f\approx3{,}064$ Hz. Genlik büyüdükçe frekans düşer.
Etkileşimli araç: üç çözümü karşılaştırın
Araç, Duffing denklemini sayısal olarak (Runge–Kutta) çözer ve aynı grafikte düz açılımı ve Lindstedt–Poincaré çözümünü gösterir; yöntem ve adım boyu aracın altında yazılıdır. Şunu deneyin: $\varepsilon$'u küçültüp düz açılımın bozulma süresinin yaklaşık $1/\varepsilon$ ile uzadığını izleyin; $\varepsilon\to0$'da üç eğrinin çakıştığını görün; genliği büyütüp frekans düzeltmesinin $A^2$ ile arttığını doğrulayın.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
5. Başa dönüş: çelik şerit
10 mm genlikte şerit–kütle sistemi 3,183 Hz değil, yaklaşık 3,30 Hz ile titreşir. Düz pertürbasyon açılımı bu soruyu yanıtlayamazdı: frekansı sabit tutup hatayı genliğe yazar ve birkaç periyot sonra anlamsızlaşır. Lindstedt–Poincaré frekansı bilinmeyen kabul eder ve seküler terimi yok etme şartından frekans düzeltmesini bulur: $\omega\approx\omega_0+3\varepsilon A^2/(8\omega_0)$.
6. Sık yapılan hatalar
- Seküler terimi fark etmeden düz açılımı uzun süreler için kullanmak.
- $\omega_1$'i bulmak için $\cos\tau$ yerine $\cos3\tau$ katsayısını sıfırlamak; yalnız rezonans yapan terim yok edilir.
- Seküler terim sorununu tekil pertürbasyon (sınır tabakası) ile karıştırmak.
- Küçüklük ölçütünü $\varepsilon$'un kendisi sanmak; boyutlu problemde ölçüt $k_3A^2/k$'dır.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalNeden seküler?
$\ddot x_1+\omega_0^2x_1=-x_0^3$ denkleminde hangi terim seküler cevaba yol açar, hangisi açmaz? Neden?
İpucu
Zorlama frekansı doğal frekansa eşitse rezonans olur.
Çözümü göster
$\cos\omega_0t$ terimi doğal frekanstadır ve $t\sin\omega_0t$ üretir. $\cos3\omega_0t$ terimi farklı frekanstadır; sınırlı $\tfrac{A^3}{32\omega_0^2}\cos3\omega_0t$ cevabı verir.
Alıştırma 2OrtaSayısalGenliğe bağlı frekans
Örnekteki sistemde frekansın %10 artması için genlik kaç mm olmalı (birinci mertebe formülle)? Bu genlikte formüle güvenilir mi?
İpucu
$\tfrac{3\varepsilon A^2}{8\omega_0^2}=0{,}1$.
Çözümü göster
$A^2=0{,}8\,\omega_0^2/(3\varepsilon)=0{,}8\cdot400/(1{,}2\times10^6)$ ⇒ $A\approx16{,}3$ mm. Bu durumda $k_3A^2/k\approx0{,}27$; birinci mertebe yaklaşım hâlâ kabaca kullanılabilir ama hata belirgin büyür, sayısal kontrol gerekir.
Alıştırma 3OrtaSayısalBozulma süresi
Boyutsuz örnekte ($\omega_0=A=1$) düz açılımdaki seküler genlik $3\varepsilon t/8$ hangi $t$'de 0,1'e (genliğin %10'u) ulaşır? $\varepsilon=0{,}1$ ve $\varepsilon=0{,}01$ için bulun.
İpucu
$t=0{,}8/(3\varepsilon)$.
Çözümü göster
$\varepsilon=0{,}1$: $t\approx2{,}7$ (yarım periyot bile değil). $\varepsilon=0{,}01$: $t\approx26{,}7$ (≈4 periyot). Bozulma süresi $1/\varepsilon$ ile ölçeklenir.
Alıştırma 4ZorSayısalSarkaç
Sarkaç denklemi $\ddot\theta+\omega_0^2\sin\theta=0$'da $\sin\theta\approx\theta-\theta^3/6$ alarak genliği $\Theta$ olan salınımın frekansını bulun. $\Theta=30^\circ$ için periyot yüzde kaç uzar?
İpucu
Bu, $\varepsilon x^3$ terimi $-\omega_0^2\theta^3/6$ olan Duffing denklemidir.
Çözümü göster
$\varepsilon=-\omega_0^2/6$ ⇒ $\omega\approx\omega_0\big(1-\tfrac{\Theta^2}{16}\big)$. $\Theta=0{,}5236$ rad: $\omega/\omega_0\approx0{,}983$, periyot ≈%1,7 uzar (kesin değer ≈%1,74).
8. Özet
- Duffing denkleminde düz açılım $t\sin\omega_0t$ seküler terimi üretir ve $t\sim1/\varepsilon$'da geçerliliğini yitirir.
- Sebep, frekansın genliğe bağlı olarak değişmesidir; seküler terim faz hatasının birikmesidir.
- Lindstedt–Poincaré: $\tau=\omega t$, $\omega=\omega_0+\varepsilon\omega_1$; seküler terimi yok etme şartı $\omega_1=3A^2/(8\omega_0)$ verir.
- Bu olgu tekil pertürbasyondan ayrıdır: mertebe düşmez, sorun uzun zamandadır.
Son derste gerçekten tekil olan problemlere, sınır tabakasına bakacağız.
9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
MEMS rezonatörleri, büyük genlikli kiriş ve plak titreşimleri, titreşimden enerji hasadı ve doğrusal olmayan titreşim yutucuları Duffing modeliyle incelenir. Zorlanmış ve sönümlü durumda çoklu ölçekler yöntemi ve harmonik denge kullanılır. İleri okuma: Nayfeh–Mook (1979) ve Kovacic–Brennan (2011).
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — Problem Seti 4.5, Duffing denklemi (s. 160)
- A. H. Nayfeh, D. T. Mook, Nonlinear Oscillations, Wiley, 1979. — Serbest titreşimler: Lindstedt–Poincaré ve çoklu ölçekler
- I. Kovacic, M. J. Brennan (ed.), The Duffing Equation: Nonlinear Oscillators and their Behaviour, Wiley, 2011. — Duffing osilatörünün davranışı (ileri okuma)
- A. H. Nayfeh, Introduction to Perturbation Techniques, Wiley, 1981. — Seküler terimler ve düzgün geçerli açılımlar
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.