Bu derste öğrenecekleriniz
- Green fonksiyonunu birim tekil kaynağın çözümü olarak tanımlamak
- Kirişte Green fonksiyonunu parçalı kübik olarak kurmak; süreklilik ve sıçrama şartlarını yazmak
- Süperpozisyon integraliyle tekil ve yayılı yükler için sehim hesaplamak
- Green fonksiyonunun simetrisini Maxwell–Betti karşılıklılığıyla yorumlamak
1. Neden öğreniyoruz?
Bir atölyede 4 m açıklıklı, basit mesnetli bir IPE 300 kiriş vinç rayını taşıyor. Kirişe hem kendi ağırlığı ve döşemeden gelen yayılı yük, hem de vinç arabasından gelen ve yeri değişen tekil bir yük etkiyor. Tasarımcının sorusu: yük nerede olursa olsun, kirişin ortasındaki sehim ne kadar olur?
Her yük durumu için diferansiyel denklemi yeniden çözmek zahmetlidir. Oysa kiriş doğrusal davranır: önce tek bir birim yükün her konum için oluşturduğu sehimi bulursak, herhangi bir yükü bu birim yüklerin toplamı olarak yazıp sonucu toplayabiliriz. Birim yükün oluşturduğu bu sehim fonksiyonu, kirişin Green fonksiyonu dur. Bu ders Green fonksiyonunu kiriş üzerinde, yani mühendisin zaten tanıdığı bir nesne üzerinden tanıtır.
2. Ön bilgiler
Kullanacağımız araçlar
- Kiriş denklemi. Euler–Bernoulli kirişinde sehim $v(x)$ (aşağı pozitif), yayılı yük $q(x)$ ile $EI\,v''''=q$; eğilme momenti $M=-EIv''$, kesme kuvveti $V=-EIv'''$.
- Basit mesnet. Uçta sehim ve moment sıfır: $v=0$, $v''=0$.
- Dirac deltası $\delta(x-\xi)$: $\xi$ dışında sıfır, integrali 1 olan "birim tekil yük". Temel özelliği $\int f(x)\,\delta(x-\xi)\,dx=f(\xi)$ (ayrıntısı Hafta 11'de).
- Süperpozisyon. Doğrusal denklemde yüklerin etkileri toplanır.
3. Green fonksiyonunun tanımı
Doğrusal bir sınır değer problemi $\mathcal{L}[v]=q$ ve homojen sınır şartları verilsin; kirişte $\mathcal{L}[v]=EI\,v''''$. Green fonksiyonu, yükün yerine birim tekil yük konduğundaki çözümdür:
$$EI\,\frac{\partial^4 G(x,\xi)}{\partial x^4}=\delta(x-\xi),\qquad G \text{ aynı sınır şartlarını sağlar.}$$Mühendislik dilinde bunun adı etki fonksiyonu dur: $\xi$'deki birim yükün $x$'teki sehime etkisi. Ders 1.2'deki esneklik matrisinin $C_{ij}$ elemanı ("j'deki birim yükün i'deki yer değiştirmesi") sürekli sistemde $G(x,\xi)$'ye dönüşür.
Bir kez $G$ bilinirse herhangi bir yayılı yük için çözüm süperpozisyonla yazılır. Yükü küçük parçalara ayırırız: $[\xi,\xi+d\xi]$ aralığındaki yük $q(\xi)\,d\xi$ büyüklüğünde tekil bir yük gibidir ve $x$'te $G(x,\xi)\,q(\xi)\,d\xi$ sehimi yapar. Hepsini toplarsak
$$v(x)=\int_0^L G(x,\xi)\,q(\xi)\,d\xi .$$Nasıl bulunur? İşlem sırası
- $x\neq\xi$ iken denklem homojendir: $G''''=0$, yani her iki parçada $G$ kübik polinomdur.
- Sol parça $x<\xi$ sol sınır şartlarını, sağ parça $x>\xi$ sağ sınır şartlarını sağlar.
- $x=\xi$'de $G$, $G'$ ve $G''$ süreklidir (kiriş kırılmaz, eğim sıçramaz, tekil kuvvet moment sıçraması yapmaz).
- Kesme kuvveti birim yük kadar sıçrar: $EI\,[G''']_{\xi^-}^{\xi^+}=1$. Bu, delta denklemini $\xi$ etrafında integre etmekten gelir.
- Sekiz bilinmeyen sabit, iki parçadaki dört sınır şartı ve dört bağlantı şartından bulunur.
Türetme Basit mesnetli kirişte G(x, ξ)
Kısaltma: $b=L-\xi$. Sol parçada $v(0)=v''(0)=0$ olduğundan $G_1=a_1x+a_3x^3$; sağ parçada $s=L-x$ ile $G_2=c_1s+c_3s^3$. Dört bağlantı şartı ($G,G',G''$ sürekliliği ve kesme sıçraması) çözülünce
$$G(x,\xi)=\begin{cases}\dfrac{(L-\xi)\,x\,\big[L^2-(L-\xi)^2-x^2\big]}{6EIL}, & 0\le x\le \xi,\\[2ex] \dfrac{\xi\,(L-x)\,\big[L^2-\xi^2-(L-x)^2\big]}{6EIL}, & \xi\le x\le L.\end{cases}$$Bu, mukavemetten bilinen "tekil yüklü basit kiriş" sehim formülüdür; burada onu birim yük için ve $\xi$'nin fonksiyonu olarak okuyoruz. Bütün şartlar hesaplar/h13_1_green_kiris.py içinde sembolik olarak denetlendi.
Simetri: Maxwell–Betti
Formülde $x$ ile $\xi$'nin yerini değiştirirsek iki parça birbirine dönüşür: $G(x,\xi)=G(\xi,x)$. Mekanikte bu, karşılıklılık ilkesi dir: A'daki birim yükün B'de yaptığı sehim, B'deki birim yükün A'da yaptığı sehime eşittir. Matematikte ise kendine eş (self-adjoint) operatörlerin Green fonksiyonunun simetrik olmasıdır. Ders 1.2'deki esneklik matrisinin simetrik olması aynı gerçeğin ayrık hâlidir.
Vinç yükü ve yayılı yükle orta nokta sehimi
Verilenler
Basit mesnetli IPE 300 kiriş: $L=4$ m, $E=210$ GPa, $I=8356$ cm⁴, yani $EI=1{,}7548\times10^{7}$ N·m². Sol mesnetten $\xi=1$ m'de $P=20$ kN tekil yük ve tüm açıklıkta $q=10$ kN/m düzgün yayılı yük.
İstenenler
Orta noktadaki ($x=2$ m) toplam sehim.
Model ve kabuller
Doğrusal elastik Euler–Bernoulli kirişi, küçük sehim; kayma şekil değiştirmesi ihmal. Doğrusal olduğu için iki yükün etkisi ayrı ayrı hesaplanıp toplanır.
Çözüm
Tekil yük. $x=2\ge\xi=1$ olduğundan ikinci parça:
$$G(2,1)=\frac{1\cdot(4-2)\,[16-1-4]}{6\cdot EI\cdot 4}=\frac{22}{24\,EI}=\frac{0{,}91667\ \text{m}^3}{EI}.$$ $$v_P=P\,G(2,1)=\frac{20\,000\cdot0{,}91667}{1{,}7548\times10^{7}}=1{,}045\times10^{-3}\ \text{m}=1{,}045\ \text{mm}.$$Yayılı yük. $v_q(L/2)=\int_0^L G(L/2,\xi)\,q\,d\xi$. İntegral iki parçada alınınca (betikte sembolik olarak yapıldı) bilinen sonuç çıkar:
$$v_q=\frac{5qL^4}{384EI}=\frac{5\cdot10\,000\cdot4^4}{384\cdot1{,}7548\times10^7}=1{,}900\ \text{mm}.$$Toplam: $v=1{,}045+1{,}900=2{,}944$ mm.
Kontrol
Birim yük ortadaysa $G(L/2,L/2)=L^3/(48EI)$ olmalı: formülde $x=\xi=L/2$ koyunca $\tfrac{L}{2}\cdot\tfrac{L}{2}\cdot\tfrac{L^2}{2}/(6EIL)=L^3/(48EI)$ ✓. Karşılıklılık: $G(1,2)$ de $0{,}91667/EI$ çıkar ✓. Birim: N × m³/(N·m²) = m ✓. Sehim/açıklık $\approx 2{,}9/4000=1/1360$; çelik kirişlerde olağan sınırların altında.
Fiziksel yorum
Green fonksiyonu bir kez yazıldıktan sonra yükün yeri değişse bile hesap tek satırdır: vinç arabası $\xi$'den geçerken orta sehim $P\,G(L/2,\xi)$ olur. Bu, köprü ve vinç kirişlerinde kullanılan etki çizgisi fikrinin ta kendisidir; karşılıklılık sayesinde $G(L/2,\xi)$, $\xi$'ye göre çizildiğinde orta noktaya konan birim yükün sehim eğrisiyle aynıdır.
Benzer problem Çeyrek açıklıkta yük
Aynı basit mesnetli kirişte birim yük $\xi=L/4$'te. Orta noktadaki sehimi $L$ ve $EI$ cinsinden bulun ve yük ortadayken bulunan $L^3/(48EI)$ ile karşılaştırın.
İpucu
$x=L/2\ge\xi$, yani ikinci parça: $G=\xi(L-x)[L^2-\xi^2-(L-x)^2]/(6EIL)$.
Çözümü göster
$G(L/2,L/4)=\dfrac{\tfrac L4\cdot\tfrac L2\,\big[L^2-\tfrac{L^2}{16}-\tfrac{L^2}{4}\big]}{6EIL}=\dfrac{11L^3}{768EI}$. Oran $\dfrac{11/768}{1/48}=\dfrac{11}{16}\approx0{,}69$: yük ortadan çeyreğe kayınca orta sehim yaklaşık %31 azalır.
4. Genel resim: neden işe yarar?
- Yükten bağımsızdır. $G$ yalnız operatöre ve sınır şartlarına bağlıdır; yük değişince yeniden çözmeye gerek yoktur.
- Sınır eleman ve etki katsayısı yöntemleri bu fikre dayanır: bilinmeyeni Green fonksiyonları cinsinden yazıp yalnız sınırda ya da birkaç noktada çözmek.
- Sınırları: Yalnız doğrusal problemlerde geçerlidir. Kapalı biçim yalnız basit geometrilerde bulunur. Homojen olmayan sınır şartları ayrıca ele alınmalıdır.
- Aynı fikir zamana uygulanınca birim darbe cevabı ve Duhamel integrali çıkar: Ders 13.2.
5. Başa dönüş: vinç rayı kirişi
Açılıştaki soruya yanıt: 4 m'lik IPE 300 kirişte $q=10$ kN/m yayılı yük orta noktada 1,900 mm sehim yapar. 20 kN'luk vinç yükü sol mesnetten 1 m uzaktayken buna 1,045 mm ekler; toplam 2,944 mm. Yük ortaya geldiğinde katkısı $PL^3/(48EI)=1{,}520$ mm'ye çıkar. Arabanın her konumu için ayrı bir denklem çözmedik; tek bir fonksiyonu, $G(L/2,\xi)$'yi okuduk.
6. Sık yapılan hatalar
- İki parçayı karıştırmak: $x<\xi$ ve $x>\xi$ formülleri farklıdır; yanlış parça yanlış sayı verir.
- Bağlantı şartlarında kesme sıçramasının işaretini, sehim yönü ile yük yönünün tanımına göre seçmemek.
- Green fonksiyonunu doğrusal olmayan bir probleme (büyük sehim, plastik bölge) uygulamak.
- Sınır şartı homojen değilse (ör. mesnet çökmesi) bunu ayrı bir terimle eklemeyi unutmak.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalOrta noktadaki birim yük
Basit mesnetli kiriş için $G(L/2,L/2)=L^3/(48EI)$ olduğunu formülden gösterin. Örnekteki kirişte $P=20$ kN ortadayken orta sehimi bulun.
İpucu
$x=\xi=L/2$ koyun; iki parça da aynı sonucu verir.
Çözümü göster
$\tfrac L2\cdot\tfrac L2\cdot(L^2-\tfrac{L^2}4-\tfrac{L^2}4)/(6EIL)=\tfrac{L^2}{4}\cdot\tfrac{L^2}{2}/(6EIL)=L^3/(48EI)$. Sayısal: $20\,000\cdot64/(48\cdot1{,}7548\times10^7)=1{,}520$ mm.
Alıştırma 2OrtaSayısalKonsol kirişin Green fonksiyonu
Sol ucu ankastre ($v=v'=0$), sağ ucu serbest ($v''=v'''=0$) kirişte Green fonksiyonunun $x\le\xi$ için $G=x^2(3\xi-x)/(6EI)$ olduğunu kabul ederek uçtaki birim yükün uç sehimini bulun. $x\ge\xi$ parçasını karşılıklılıktan yazın.
İpucu
Uç yük: $\xi=L$, $x=L$.
Çözümü göster
$G(L,L)=L^2(3L-L)/(6EI)=L^3/(3EI)$ — bilinen konsol formülü. Karşılıklılıkla $x\ge\xi$ için $G=\xi^2(3x-\xi)/(6EI)$.
Alıştırma 3OrtaKavramsalSimetri ve ölçüm
Bir köprüde A noktasına 50 kN yük konunca B noktasında 3 mm sehim ölçülüyor. B'ye 50 kN konursa A'da ne ölçülür? Hangi şart altında?
İpucu
Karşılıklılık: $G(A,B)=G(B,A)$.
Çözümü göster
3 mm. Şart: yapı doğrusal elastik davranmalı ve yükler aynı doğrultuda olmalı (Maxwell–Betti). Plastik şekil değiştirme ya da büyük yer değiştirme varsa geçerli değildir.
Alıştırma 4ZorSayısalÜçgen yük
Basit mesnetli kirişte $q(\xi)=q_0\,\xi/L$ (soldan sağa doğrusal artan) yükü için orta sehimi $v(L/2)=\int_0^L G(L/2,\xi)\,q(\xi)\,d\xi$ ile bulun.
İpucu
İntegrali $[0,L/2]$ (ikinci parça) ve $[L/2,L]$ (birinci parça) olarak ikiye bölün; simetri sayesinde sonuç düzgün yükün yarısıdır.
Çözümü göster
$q_0\xi/L=\tfrac{q_0}{2}+q_0(\tfrac{\xi}{L}-\tfrac12)$; ikinci terim orta noktaya göre ters simetriktir ve $G(L/2,\xi)$ simetrik olduğundan katkısı sıfırdır. Sonuç: $v(L/2)=\tfrac12\cdot\tfrac{5q_0L^4}{384EI}=\tfrac{5q_0L^4}{768EI}$.
8. Özet
- Green fonksiyonu, birim tekil kaynağın (yükün) çözümüdür: $\mathcal{L}[G]=\delta(x-\xi)$ ve aynı sınır şartları.
- Herhangi bir yük için $v(x)=\int G(x,\xi)\,q(\xi)\,d\xi$; yük değişince yeniden çözüm gerekmez.
- Kirişte $G$ parçalı kübiktir; $\xi$'de $G,G',G''$ sürekli, $EI\,G'''$ birim sıçrar.
- $G(x,\xi)=G(\xi,x)$: Maxwell–Betti karşılıklılığı; esneklik matrisinin simetrisinin sürekli hâli.
Sonraki derste aynı fikri zamana uygulayacağız: birim darbe cevabı ve ısı çekirdeği.
9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Sınır eleman yöntemi, temas mekaniği (Boussinesq ve Hertz çözümleri yarı uzayın Green fonksiyonlarıdır), kırılma mekaniğinde ağırlık fonksiyonları ve yapısal sağlık izlemede etki çizgisi tabanlı hasar tespiti doğrudan bu fikre dayanır. İleri okuma: Haberman (2013) Bölüm 9 ve Stakgold–Holst (2011).
Kaynaklar ve ileri okuma
- R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 9 “Green's Functions for Time-Independent Problems”
- I. Stakgold, M. Holst, Green's Functions and Boundary Value Problems, 3. baskı, Wiley, 2011. — Green fonksiyonlarının kuramı (ileri okuma)
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.