Bu derste öğrenecekleriniz
- $\boldsymbol x'=\mathbf A\boldsymbol x$ sistemini özdeğer yöntemiyle çözmek
- İkinci mertebe denklemi durum vektörüyle birinci mertebeye çevirmek
- Modal süperpozisyonla çok serbestlik dereceli serbest titreşimi çözmek
- Orantılı sönümün modları neden ayırdığını açıklamak
1. Neden öğreniyoruz?
Ders 1.4'teki iki katlı çerçeveye ($m_1=10$ t, $m_2=5$ t, $k_1=8$ MN/m, $k_2=4$ MN/m) bir darbe geliyor ve üst kat aniden $0{,}1$ m/s hız kazanıyor; o anda yer değiştirmeler sıfır. Katların hareketi zamanla nasıl değişir? Ders 1.4'te modları bulmuştuk; şimdi bu modları kullanarak zamana bağlı cevabı yazacağız.
Birden fazla bilinmeyen fonksiyonun birbirine bağlı türevlerle tanımlandığı denklemlere ADD sistemi denir. Sabit katsayılı doğrusal sistemlerin çözümü, Hafta 1'deki özdeğer problemine dönüşür.
2. Ön bilgiler
Hatırlatma
3. Birinci mertebe sistem ve özdeğer yöntemi
$\boldsymbol x'=\mathbf A\boldsymbol x$ biçimindeki ADD sistemi nde $\mathbf A$ sabit $n\times n$ matristir. $\boldsymbol x=\boldsymbol v e^{\lambda t}$ denersek $\lambda\boldsymbol v e^{\lambda t}=\mathbf A\boldsymbol v e^{\lambda t}$, yani $\mathbf A\boldsymbol v=\lambda\boldsymbol v$: özdeğer problemi. $\mathbf A$'nın $n$ bağımsız özvektörü varsa genel çözüm
$$ \boldsymbol x(t)=c_1\boldsymbol v_1e^{\lambda_1t}+\dots+c_n\boldsymbol v_ne^{\lambda_nt}. $$Adımlar: (1) $\det(\mathbf A-\lambda\mathbf I)=0$'dan özdeğerler; (2) özvektörler; (3) genel çözüm; (4) $\boldsymbol x(0)=\sum c_i\boldsymbol v_i$ sisteminden $c_i$. Karmaşık $\lambda=\alpha\pm i\beta$ çifti $e^{\alpha t}\cos\beta t$, $e^{\alpha t}\sin\beta t$ terimleri verir: $\alpha<0$ sönen salınım.
Birbirine ısı veren iki parça
Verilenler
İki metal parçanın ortam üstü sıcaklıkları $T_1$, $T_2$ (°C). Toplu kapasite modeli $\boldsymbol T'=\mathbf A\boldsymbol T$, $\mathbf A=\begin{bmatrix}-3&1\\1&-3\end{bmatrix}$ (1/dk). $\boldsymbol T(0)=(80,\ 20)$.
İstenenler
$T_1(t)$, $T_2(t)$.
Model ve kabuller
Her parça ortama ve diğer parçaya ısı verir; özellikler sabit. Köşegen $-3$ toplam kaybı, köşegen dışı $1$ parçalar arası iletimi temsil eder.
Çözüm
$\det(\mathbf A-\lambda\mathbf I)=(\lambda+3)^2-1=0\Rightarrow\lambda_1=-2$, $\lambda_2=-4$. Özvektörler $\boldsymbol v_1=(1,1)$, $\boldsymbol v_2=(1,-1)$.
$\boldsymbol T(0)=c_1(1,1)+c_2(1,-1)=(80,20)\Rightarrow c_1=50$, $c_2=30$.
$$ T_1=50e^{-2t}+30e^{-4t},\qquad T_2=50e^{-2t}-30e^{-4t}. $$Kontrol
$t=0$: $80$ ve $20$ ✓. $t=0{,}5$ dk: $T_1=22{,}45$, $T_2=14{,}33$ °C; matris üsteliyle $e^{\mathbf At}\boldsymbol T(0)$ hesabı aynı sonucu verir ✓. Her iki sıcaklık da sıfıra (ortama) iner ✓.
Fiziksel yorum
$\boldsymbol v_1=(1,1)$ "ortalama sıcaklık" modudur ve yavaş söner ($e^{-2t}$); $\boldsymbol v_2=(1,-1)$ "sıcaklık farkı" modudur ve iki kat hızlı söner. Parçalar önce birbirine eşitlenir, sonra birlikte soğur.
Benzer problem Eyer yapılı sistem
$\boldsymbol x'=\begin{bmatrix}1&2\\2&1\end{bmatrix}\boldsymbol x$ sisteminin genel çözümünü yazın.
İpucu
Özdeğerler $3$ ve $-1$.
Çözümü göster
$\boldsymbol x=c_1(1,1)e^{3t}+c_2(1,-1)e^{-t}$. $(1,1)$ doğrultusunda büyüyen bir terim olduğundan çözüm (genelde) sınırsız büyür.
4. İkinci mertebe denklemleri birinci mertebeye çevirmek
$m\ddot x+c\dot x+kx=0$ denklemi, durum vektörü $\boldsymbol y=(x,\dot x)$ ile
$$ \boldsymbol y'=\begin{bmatrix}0&1\\-k/m&-c/m\end{bmatrix}\boldsymbol y $$olur. Bu matrisin özdeğerleri Ders 2.2'deki karakteristik köklerin aynısıdır (ör. $m=10$, $k=4000$, $c=40$ için $-2\pm19{,}90i$). Sayısal çözücüler (Runge–Kutta) her denklemi bu biçimde ister.
5. Çok serbestlik dereceli titreşim: modal süperpozisyon
$\mathbf M\ddot{\boldsymbol x}+\mathbf K\boldsymbol x=\mathbf 0$ için Ders 1.4'te kütleye göre normalleştirilmiş modal matris $\boldsymbol\Phi$'yi bulduk: $\boldsymbol\Phi^{\mathsf T}\mathbf M\boldsymbol\Phi=\mathbf I$, $\boldsymbol\Phi^{\mathsf T}\mathbf K\boldsymbol\Phi=\operatorname{diag}(\omega_i^2)$. Modal süperpozisyon şöyle işler:
- $\boldsymbol x=\boldsymbol\Phi\boldsymbol q$ yaz, soldan $\boldsymbol\Phi^{\mathsf T}$ ile çarp → $\ddot q_i+\omega_i^2q_i=0$ (ayrık).
- Başlangıç şartlarını modal koordinatlara taşı: $q_i(0)=\boldsymbol\varphi_i^{\mathsf T}\mathbf M\boldsymbol x(0)$, $\dot q_i(0)=\boldsymbol\varphi_i^{\mathsf T}\mathbf M\dot{\boldsymbol x}(0)$.
- Her biri tek serbestlik dereceli: $q_i=q_i(0)\cos\omega_it+\dfrac{\dot q_i(0)}{\omega_i}\sin\omega_it$.
- Geri dön: $\boldsymbol x=\sum_i\boldsymbol\varphi_iq_i$.
Sönüm varsa ve $\mathbf C=\alpha\mathbf M+\beta\mathbf K$ biçimindeyse (orantılı sönüm ) aynı dönüşüm $\mathbf C$'yi de köşegenleştirir; her mod $\ddot q_i+2\zeta_i\omega_i\dot q_i+\omega_i^2q_i=0$ olur.
Darbe sonrası iki katlı çerçeve
Verilenler
$\mathbf K=\begin{bmatrix}12&-4\\-4&4\end{bmatrix}$ MN/m, $\mathbf M=\operatorname{diag}(10,5)$ t. $\omega_1=20$ rad/s (3,183 Hz), $\omega_2=40$ rad/s (6,366 Hz); $\boldsymbol\varphi_1=(1,2)/\sqrt{30\,000}$, $\boldsymbol\varphi_2=(1,-1)/\sqrt{15\,000}$ (kg$^{-1/2}$). $\boldsymbol x(0)=\mathbf 0$, $\dot{\boldsymbol x}(0)=(0;\ 0{,}1)$ m/s.
İstenenler
$x_1(t)$ ve $x_2(t)$.
Model ve kabuller
Sönümsüz, doğrusal; darbe başlangıç hızı olarak alınır.
Çözüm
$q_i(0)=0$. $\dot q_1(0)=\boldsymbol\varphi_1^{\mathsf T}\mathbf M\dot{\boldsymbol x}(0)=0{,}011547\cdot5000\cdot0{,}1=5{,}774$; $\dot q_2(0)=-0{,}008165\cdot5000\cdot0{,}1=-4{,}082$.
$q_1=\frac{5{,}774}{20}\sin20t=0{,}2887\sin20t$, $q_2=\frac{-4{,}082}{40}\sin40t=-0{,}1021\sin40t$.
$$ x_1=1{,}667\sin20t-0{,}833\sin40t\ \text{mm},\qquad x_2=3{,}333\sin20t+0{,}833\sin40t\ \text{mm}. $$Kontrol
$\dot x_1(0)=1{,}667\cdot20-0{,}833\cdot40=0$ ✓, $\dot x_2(0)=66{,}7+33{,}3=100$ mm/s ✓, $\boldsymbol x(0)=\mathbf 0$ ✓.
Fiziksel yorum
Cevap iki modun toplamıdır; birinci mod (3,18 Hz) baskındır. Üst kattaki darbe birinci katı da harekete geçirir, ama birinci kat başlangıçta hareketsiz kalır çünkü iki modun katkısı $t=0$ civarında birbirini götürür.
6. Homojen olmayan sistemler
$\boldsymbol x'=\mathbf A\boldsymbol x+\boldsymbol g$ için de çözüm homojen + özel çözümdür. $\boldsymbol g$ sabitse özel çözüm denge noktasıdır: $\boldsymbol x_p=-\mathbf A^{-1}\boldsymbol g$. Harmonik $\boldsymbol g$ için belirsiz katsayılar ya da (titreşimde) modal yaklaşım kullanılır: her mod kendi zorlama terimi $\boldsymbol\varphi_i^{\mathsf T}\boldsymbol f(t)$ ile Ders 2.3'teki gibi çözülür.
7. Başa dönüş
Darbe sonrası katlar $x_1=1{,}667\sin20t-0{,}833\sin40t$ mm ve $x_2=3{,}333\sin20t+0{,}833\sin40t$ mm ile titreşir. Bağlı iki denklemi doğrudan çözmek yerine modlara ayırıp iki bağımsız tek serbestlik dereceli problemi çözdük. Sonlu eleman modellerindeki binlerce serbestlik dereceli titreşim problemleri de çoğunlukla ilk birkaç modla bu yolla çözülür.
8. Sık yapılan hatalar
- Modal başlangıç şartlarında $\mathbf M$'yi unutmak: $q_i(0)=\boldsymbol\varphi_i^{\mathsf T}\mathbf M\boldsymbol x(0)$ (kütleye göre normalleştirilmiş modlarla).
- Sönümün her zaman modları ayırdığını sanmak; yalnız orantılı sönümde doğrudur.
- Özvektör sayısı $n$'den azsa (kusurlu matris) genel çözümün $t e^{\lambda t}$ terimleri içerdiğini atlamak.
9. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalSalınım sistemi
$\boldsymbol x'=\begin{bmatrix}0&1\\-4&0\end{bmatrix}\boldsymbol x$ sisteminin özdeğerlerini bulun; hangi mekanik sisteme karşılık gelir?
İpucu
$\lambda^2+4=0$.
Çözümü göster
$\lambda=\pm2i$: $\ddot x+4x=0$, yani $\omega_n=2$ rad/s ($0{,}318$ Hz) sönümsüz kütle–yay.
Alıştırma 2OrtaSayısalBaşlangıç yer değiştirmesi
Örnekteki çerçevede $\boldsymbol x(0)=(0;\ 10\ \text{mm})$, $\dot{\boldsymbol x}(0)=\mathbf 0$ için çözümü yazın.
İpucu
$q_1(0)=0{,}5774$, $q_2(0)=-0{,}4082$ (m·kg$^{1/2}$).
Çözümü göster
$x_1=3{,}333(\cos20t-\cos40t)$ mm, $x_2=6{,}667\cos20t+3{,}333\cos40t$ mm (Ders 1.4, Örnek 4 ile aynı).
Alıştırma 3OrtaKavramsalDenge noktası
Örnek 1'deki sisteme her parçaya sabit ısı girişi eklenirse ($\boldsymbol g=(6,0)$ °C/dk) parçalar hangi sıcaklıklara yerleşir?
İpucu
$\mathbf A\boldsymbol x_p+\boldsymbol g=\mathbf 0$.
Çözümü göster
$-3x_1+x_2=-6$, $x_1-3x_2=0$ → $x_1=2{,}25$, $x_2=0{,}75$ °C (ortam üstü).
10. Özet
- $\boldsymbol x'=\mathbf A\boldsymbol x$ → $\boldsymbol x=\sum c_i\boldsymbol v_ie^{\lambda_it}$; özdeğerlerin gerçel kısmı sönümü, sanal kısmı salınımı belirler.
- İkinci mertebe denklemler durum vektörüyle birinci mertebeye çevrilir.
- Titreşimde $\boldsymbol x=\boldsymbol\Phi\boldsymbol q$ sistemi ayırır; başlangıç şartları $\boldsymbol\varphi_i^{\mathsf T}\mathbf M$ ile taşınır.
Sonraki ders: doğrusal olmayan sistemlerde nitel analiz — faz düzlemi.
11. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Modal süperpozisyon ve indirgenmiş modeller (ilk birkaç mod), sonlu eleman tabanlı dinamik analizlerin, deprem hesaplarının ve kontrol tasarımının temelidir. İleri okuma: Inman Bölüm 4; Rao Bölüm 6; ayrıca MKC 527 modal analiz notu.
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §3.1–3.2, s. 105–115; §4.0–4.3, s. 124–147; §4.6, s. 160–166
- D. J. Inman, Engineering Vibration, 4. baskı, Pearson, 2014 — Bölüm 4 “Multiple-Degree-of-Freedom Systems”. — Bölüm 4
- S. S. Rao, Mechanical Vibrations, 6. baskı, Pearson, 2017 (ISBN 978-0-13-436130-7) — Bölüm 5 “Two-Degree-of-Freedom Systems”, Bölüm 6 “Multidegree-of-Freedom Systems”. — Bölüm 6
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.