Bu derste öğrenecekleriniz
- Boyutsuzlaştırmayla küçük parametreyi bulmak ve küçüklüğünü sayıyla göstermek
- Cebirsel ve diferansiyel denklemlerde ε kuvvetlerine göre açılım kurmak
- Mertebe mertebe doğrusal problemleri çözüp sonucu kesin çözümle karşılaştırmak
- Düzenli açılımın geçerlilik sınırını tanımak
1. Neden öğreniyoruz?
Bir makine ayağının altındaki kauçuk takoz, küçük yüklerde doğrusal bir yay gibi davranır ama yük arttıkça sertleşir. Takozun kuvvet–yer değiştirme ilişkisi $F=kx+k_3x^3$ ile modellensin: $k=50$ N/mm, $k_3=0{,}5$ N/mm³. Makinenin ağırlığından gelen $F=100$ N altında takoz ne kadar çöker? Doğrusal hesap $x_0=F/k=2$ mm verir. Kübik terim bu sonucu ne kadar değiştirir?
Bu denklem kübiktir; sayısal olarak kolayca çözülür. Ama tasarımcı çoğu zaman sayıdan fazlasını ister: sonucun parametrelere nasıl bağlı olduğunu gösteren bir formül. Doğrusal olmayan terim küçükse, doğrusal çözümü başlangıç alıp düzeltmeleri sırayla ekleyebiliriz. Bu fikre düzenli pertürbasyon denir. Bu hafta doğrusal olmayan denklemleri yaklaşık çözmenin temel aracını öğreneceğiz.
2. Ön bilgiler
Kullanacağımız araçlar
- Taylor açılımı: $(1+u)^n\approx1+nu+\tfrac{n(n-1)}{2}u^2$; $\sqrt{1+u}\approx1+\tfrac u2-\tfrac{u^2}{8}$.
- Boyutsuzlaştırma: Değişkenleri doğal ölçeklerine bölerek küçük parametreyi ortaya çıkarmak.
- Sabit katsayılı doğrusal ADD'ler (Hafta 2): homojen + özel çözüm.
- Kuvvetleri eşleştirme: Bir polinom her $\varepsilon$ için sıfırsa her kuvvetin katsayısı ayrı ayrı sıfırdır.
3. Yöntem: küçük parametreye göre açılım
Bir problemde küçük parametre $\varepsilon\ll1$ varsa çözümü onun kuvvetleri cinsinden ararız:
$$y=y_0+\varepsilon y_1+\varepsilon^2y_2+\cdots$$Bu ifadeyi denkleme koyup $\varepsilon$'un aynı kuvvetlerini toplarız. $\varepsilon^0$ mertebesi pertürbe edilmemiş (genellikle doğrusal, çözümü bilinen) problemi verir; her üst mertebe, bir öncekinin sonucu sağ tarafa girmiş doğrusal bir problemdir. Zor tek bir doğrusal olmayan problem yerine, kolay doğrusal problemlerden oluşan bir zincir çözeriz.
Nasıl uygulanır?
- Boyutsuzlaştırın ve küçük parametreyi bulun ($\varepsilon$'un gerçekten küçük olduğunu sayıyla gösterin).
- Açılımı denkleme ve sınır/başlangıç şartlarına koyun.
- $\varepsilon^0,\varepsilon^1,\varepsilon^2,\dots$ katsayılarını ayrı ayrı sıfıra eşitleyin.
- Sırayla çözün: $y_0$ → $y_1$ → $y_2$.
- Kontrol: $\varepsilon=0$'da doğrusal çözüm geri gelmeli; mümkünse kesin ya da sayısal çözümle karşılaştırın.
Düzenli ne demek?
Açılım düzenlidir, eğer $\varepsilon=0$ koymak problemin türünü değiştirmiyorsa: denklemin mertebesi düşmüyor, sınır şartlarından hiçbiri sağlanamaz hâle gelmiyor. O zaman $y_0+\varepsilon y_1$ bütün bölgede $O(\varepsilon^2)$ hatayla geçerlidir. Mertebe düşüyorsa problem tekildir (Ders 14.3). Düzenli bir açılım zaman uzadıkça bozulabilir de; bu ayrı bir olgudur (Ders 14.2).
Sertleşen takozun çökmesi
Verilenler
$kx+k_3x^3=F$; $k=50$ N/mm, $k_3=0{,}5$ N/mm³, $F=100$ N.
İstenenler
Çökmenin $\varepsilon$'a göre açılımı ve sayısal değeri; kesin çözümle karşılaştırma.
Model ve kabuller
Statik denge, kübik sertleşme. Boyutsuz değişken $X=x/x_0$, $x_0=F/k=2$ mm: $X+\varepsilon X^3=1$, $\varepsilon=k_3F^2/k^3=0{,}5\cdot10^4/125\,000=0{,}04$.
Çözüm
$X=1+\varepsilon X_1+\varepsilon^2X_2+\cdots$ koyalım. $X^3=1+3\varepsilon X_1+\varepsilon^2(3X_2+3X_1^2)+\cdots$ olduğundan
$$1+\varepsilon X_1+\varepsilon^2X_2+\varepsilon\big(1+3\varepsilon X_1\big)+O(\varepsilon^3)=1 .$$- $\varepsilon^1$: $X_1+1=0$ ⇒ $X_1=-1$.
- $\varepsilon^2$: $X_2+3X_1=0$ ⇒ $X_2=3$. (Bir sonraki: $X_3=-12$.)
Kontrol
Kesin kök (sayısal): $X=0{,}96415$, $x=1{,}9283$ mm. Birinci mertebe ($0{,}960$) %0,43, ikinci mertebe %0,067 hata yapar; her terim hatayı yaklaşık $\varepsilon$ katı küçültür ✓. $\varepsilon=0$'da $X=1$ (doğrusal yay) ✓.
Fiziksel yorum
Formül fiziği açıkça gösterir: sertleşme çökmeyi $\varepsilon=k_3F^2/k^3$ oranında azaltır. Yük iki katına çıkarsa $\varepsilon$ dört katına çıkar; $\varepsilon$ birin mertebesine yaklaşınca seri yavaş yakınsar ve açılım güvenilmez olur. Sayısal çözücü size bunu söylemez, açılım söyler.
Benzer problem Yumuşayan yay
Bir lastik burç için $F=kx-k_3x^3$ (yumuşayan yay). Aynı $k$, $k_3$, $F$ değerleriyle çökmeyi ikinci mertebeye kadar bulun.
İpucu
$\varepsilon\to-\varepsilon$: $X-\varepsilon X^3=1$.
Çözümü göster
$X\approx1+\varepsilon+3\varepsilon^2=1{,}0448$ ⇒ $x\approx2{,}090$ mm; yumuşama çökmeyi artırır.
4. Diferansiyel denklemde düzenli pertürbasyon
Aynı yöntem diferansiyel denklemlere de uygulanır. Bir disk, hızıyla orantılı viskoz dirence ek olarak küçük bir karesel (aerodinamik) direnç altında yavaşlasın. Boyutsuz hız $y$ için
$$y'+y=-\varepsilon y^2,\qquad y(0)=1 .$$$y=y_0+\varepsilon y_1$ koyup kuvvetleri ayıralım:
- $\varepsilon^0$: $y_0'+y_0=0$, $y_0(0)=1$ ⇒ $y_0=e^{-t}$ (yalnız viskoz direnç).
- $\varepsilon^1$: $y_1'+y_1=-y_0^2=-e^{-2t}$, $y_1(0)=0$ ⇒ $y_1=e^{-2t}-e^{-t}$.
Başlangıç şartı tamamen $y_0$'a verilir; düzeltmeler sıfır başlangıç şartıyla çözülür. Bu denklemin kesin çözümü de vardır (Bernoulli denklemi): $y=1/\big[(1+\varepsilon)e^t-\varepsilon\big]$. $t=1$'de:
| $\varepsilon$ | kesin | $y_0$ | $y_0+\varepsilon y_1$ | hata |
|---|---|---|---|---|
| 0,1 | 0,34601 | 0,36788 | 0,34463 | 0,00138 |
| 0,5 | 0,27953 | 0,36788 | 0,25161 | 0,02792 |
$\varepsilon$ beş katına çıkınca hata yaklaşık 20 kat büyüyor: beklenen $O(\varepsilon^2)$ davranışı. $\varepsilon=0{,}5$ artık "küçük" değildir.
5. Başa dönüş: makine takozu
100 N altında takoz doğrusal hesapla 2 mm, iki terimli pertürbasyonla 1,930 mm çöker; kesin değer 1,928 mm. Asıl kazanç sayı değil, formüldür: $x\approx\tfrac{F}{k}\big(1-\tfrac{k_3F^2}{k^3}+3\tfrac{k_3^2F^4}{k^6}\big)$. Hangi parametrenin sonucu ne kadar etkilediği bir bakışta görülür ve açılımın geçerli olduğu sınır $k_3F^2/k^3\ll1$ olarak açıkça yazılıdır.
6. Sık yapılan hatalar
- Boyutsuzlaştırmadan "küçük" terim seçmek: $k_3=0{,}5$ küçük görünür ama önemli olan $\varepsilon=k_3F^2/k^3$'tür.
- Başlangıç şartını düzeltme terimlerine de vermek ($y_1(0)$ sıfır olmalı).
- Açılımı $\varepsilon\sim1$ iken kullanmak.
- Mertebe düşen (tekil) bir problemde düzenli açılımda ısrar etmek.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalKaresel denklemin kökü
$x^2+\varepsilon x-1=0$ denkleminin pozitif kökünü $x=x_0+\varepsilon x_1+\varepsilon^2x_2$ biçiminde bulun ve kesin kökün Taylor açılımıyla karşılaştırın.
İpucu
$\varepsilon=0$'da $x_0=1$.
Çözümü göster
$\varepsilon^1$: $2x_1+1=0$ ⇒ $x_1=-\tfrac12$. $\varepsilon^2$: $2x_2+x_1^2+x_1=0$ ⇒ $x_2=\tfrac18$. Kesin: $x=\tfrac{-\varepsilon+\sqrt{\varepsilon^2+4}}{2}=1-\tfrac\varepsilon2+\tfrac{\varepsilon^2}{8}+\cdots$ ✓.
Alıştırma 2OrtaSayısalSınav tipi: değişken katsayılı ADD
$y''+y'+\varepsilon xy=0$, $y(0)=1$, $y'(0)=0$ için $y_0$ ve $y_1$'i bulun.
İpucu
$y_0''+y_0'=0$ ⇒ $y_0=1$. Sonra $y_1''+y_1'=-x$, $y_1(0)=y_1'(0)=0$.
Çözümü göster
$y_0=1$. Özel çözüm $y_p=-x^2/2+x$; homojen $C_1+C_2e^{-x}$. Şartlardan $y_1=-\tfrac{x^2}{2}+x-1+e^{-x}$. Sonuç $y\approx1+\varepsilon\big(-\tfrac{x^2}{2}+x-1+e^{-x}\big)$.
Alıştırma 3OrtaKavramsalGeçerlilik
Önceki alıştırmadaki $y_1$ büyük $x$'te $-x^2/2$ gibi büyür. Açılım hangi $x$ aralığında güvenilirdir?
İpucu
Düzeltme, ana terimden küçük kalmalı: $\varepsilon|y_1|\ll|y_0|=1$.
Çözümü göster
$\varepsilon x^2/2\ll1$, yani $x\ll\sqrt{2/\varepsilon}$. Uzun aralıkta düzeltme ana terimi aşar; bu, Ders 14.2'deki seküler terim sorununun bir benzeridir.
Alıştırma 4ZorSayısalÜçüncü terim
Takoz örneğinde $X_3=-12$ olduğunu gösterin ve üç terimli açılımın hatasını hesaplayın.
İpucu
$\varepsilon^3$ katsayısı: $X_3+3X_2+3X_1^2=0$.
Çözümü göster
$X_3=-3\cdot3-3\cdot1=-12$. $X\approx1-0{,}04+0{,}0048-0{,}000768=0{,}964032$; kesin 0,96415 ile fark ≈ $1{,}2\times10^{-4}$ (%0,012).
8. Özet
- Küçük parametre boyutsuzlaştırmayla bulunur; $\varepsilon\ll1$ sayıyla gösterilmelidir.
- $y=y_0+\varepsilon y_1+\cdots$ koyup $\varepsilon$'un kuvvetlerini ayırınca doğrusal problemler zinciri çıkar.
- Başlangıç/sınır şartları $y_0$'a verilir; düzeltmeler homojen şartlarla çözülür.
- Düzenli açılımda $\varepsilon=0$ problemin türünü değiştirmez; hata $O(\varepsilon^{n+1})$ olur.
Sonraki derste düzenli görünen bir açılımın uzun zamanda neden bozulduğunu Duffing osilatöründe göreceğiz.
9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Hafif doğrusal olmayan malzeme ve geometri, küçük kusurlu yapıların burkulması (kusur genliği küçük parametre), duyarlılık analizi ve ilk mertebe belirsizlik yayılımı aynı açılım fikrini kullanır. İleri okuma: Nayfeh (1981) ve Holmes (2013).
Kaynaklar ve ileri okuma
- A. H. Nayfeh, Introduction to Perturbation Techniques, Wiley, 1981. — Cebirsel denklemler ve düzenli açılımlar
- M. H. Holmes, Introduction to Perturbation Methods, 2. baskı, Springer, 2013. — Giriş ve düzenli pertürbasyon bölümleri
- C. M. Bender, S. A. Orszag, Advanced Mathematical Methods for Scientists and Engineers I, Springer, 1999. — Pertürbasyon kuramına giriş (ileri okuma)
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.