Akademik / MKC 501 / Hafta 11 / 11.1

Hafta 11 · Ders 11.1 · Çıktı 5 · ~45 dk

Laplace dönüşümü ve başlangıç değer problemleri

Diferansiyel denklemi, başlangıç şartları içine gömülmüş bir cebirsel denkleme çeviriyoruz: $\mathcal L\{\ddot x\}=s^2X-sx(0)-\dot x(0)$.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Laplace dönüşümünü tanımdan ve tablodan hesaplamak
  • Türev kuralıyla başlangıç şartlarını dönüşmüş denkleme yerleştirmek
  • Farklı, tekrarlı ve karmaşık kökler için kısmi kesirlere ayırmak
  • Kütle–yay–sönümleyici BDP'sini Laplace ile çözüp sonucu sağlamak
  • Kutupları hareketin sönümü ve salınımıyla ilişkilendirmek
Hafta
Hafta 11 · Laplace dönüşümü ve uygulamaları
Resmî çıktı
Çıktı 5 — Kısmi diferansiyel denklemleri uygun integral dönüşüm yöntemini seçerek çözebilme
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §6.1–6.2 (s. 204–216), §6.4 kısmi kesirler (s. 225–231)
Araç
—

1. Neden öğreniyoruz?

Bir ölçüm tezgâhında 1 kg'lık bir kütle, rijitliği 2 N/m olan bir yay ve sönüm katsayısı 3 N·s/m olan bir sönümleyiciyle taşınıyor (Şekil 1). Kütleyi 1 m çekip hızsız bırakıyoruz. Hareket denklemi ve başlangıç şartları:

$$m\ddot x + c\dot x + kx = 0,\qquad x(0)=1~\text{m},\quad \dot x(0)=0.$$

Hafta 2'de bu denklemi karakteristik denklemle çözüp sabitleri başlangıç şartlarından bulmuştuk. Laplace dönüşümü aynı işi tek akışta yapar: diferansiyel denklem, başlangıç şartları içine gömülmüş bir cebirsel denkleme dönüşür. Sabitleri ayrıca bulmak gerekmez. Basamak ve darbe yükleri gibi süreksiz girdilerde (Ders 11.2) yöntemin asıl gücü ortaya çıkar.

Duvara bağlı yay ve sönümleyiciyle taşınan m kütlesi; sağa doğru yer değiştirme x. Altta zaman alanından s alanına giden ve geri dönen akış: ADD, Laplace dönüşümü, cebirsel denklem, kısmi kesirler, ters dönüşüm, x(t). mkc x(t) ADD + başlangıç şartı cebirsel denklem X(s): kısmi kesirler x(t) ℒ X(s)'i çöz ℒ⁻¹ (tablo) zaman alanı (t)s alanı
Şekil 1. Kütle–yay–sönümleyici ve Laplace yönteminin akışı: türev alma, $s$ ile çarpmaya dönüşür; başlangıç şartları ilk adımda denkleme girer.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Bu derste kullanacağımız araçlar

  • Has olmayan integral: $\int_0^\infty e^{-at}\,dt = 1/a$ ($a>0$).
  • Kısmi integrasyon: $\int u\,dv = uv - \int v\,du$ — türev kuralının kaynağı.
  • Polinom kökleri ve tam kareye tamamlama: $s^2+2s+5=(s+1)^2+4$.
  • Euler formülü: $e^{i\omega t}=\cos\omega t + i\sin\omega t$.

3. Tanım ve temel çiftler

$t\ge 0$ için tanımlı bir $f(t)$ fonksiyonunun Laplace dönüşümü (İng. Laplace transform; $F(s)$)

$$F(s)=\mathcal L\{f\}=\int_0^\infty f(t)\,e^{-st}\,dt$$

ile tanımlanır. $e^{-st}$ çarpanı $t$ büyüdükçe fonksiyonu bastırır; bu yüzden üstel büyümesi sınırlı fonksiyonlar için (yeterince büyük $s$'te) integral yakınsar. Alt sınırı darbe girdilerinde $0^-$ olarak yorumlarız: $t=0$ anındaki darbe integralin içinde kalır. $F(s)$'ten $f(t)$'yi geri bulmaya ters Laplace dönüşümü (İng. inverse Laplace transform; $\mathcal{L}^{-1}$) denir; pratikte tablodan yapılır.

Bu haftanın temel çiftleri ($a$, $\omega$ sabit)
$f(t)$$F(s)$Not
$1$$1/s$tanımdan
$t^n$$n!/s^{n+1}$kısmi integrasyon
$e^{at}$$1/(s-a)$$s>a$
$\cos\omega t$, $\sin\omega t$$s/(s^2+\omega^2)$, $\omega/(s^2+\omega^2)$Euler formülünden
$e^{at}f(t)$$F(s-a)$$s$-öteleme
$f'(t)$$sF(s)-f(0)$türev kuralı
$f''(t)$$s^2F(s)-sf(0)-f'(0)$türev kuralı iki kez
Türetme Türev kuralı nereden geliyor?

Kısmi integrasyonla ($u=e^{-st}$, $dv=f'dt$):

$$\mathcal L\{f'\}=\big[f e^{-st}\big]_0^\infty+s\int_0^\infty f e^{-st}dt = -f(0)+sF(s).$$

Bu kuralı $f'$'ye bir kez daha uygularsak $\mathcal L\{f''\}=s\,\mathcal L\{f'\}-f'(0)=s^2F-sf(0)-f'(0)$ olur. Başlangıç şartları işte buradan denkleme girer.

Laplace dönüşümü doğrusaldır: $\mathcal L\{af+bg\}=aF+bG$. Bu, sabit katsayılı doğrusal ADD'lerin her terimini ayrı ayrı dönüştürebileceğimiz anlamına gelir.

4. BDP'yi Laplace ile çözme

Ne zaman kullanılır? Sabit katsayılı doğrusal ADD'ler (ve sistemleri), başlangıç şartları verilmişse; özellikle sağ taraf basamak, darbe ya da parçalı bir fonksiyonsa. Değişken katsayılı ve doğrusal olmayan denklemlerde genelde işe yaramaz.

Nasıl uygulanır?

  1. Denklemin iki tarafının dönüşümünü alın; $\ddot x$ ve $\dot x$ için türev kuralını kullanın (başlangıç şartları burada girer).
  2. Çıkan cebirsel denklemi $X(s)$ için çözün.
  3. $X(s)$'i kısmi kesirlere (İng. partial fractions) ayırın.
  4. Her kesrin tersini tablodan okuyun ve toplayın.
  5. Sağlayın: $x(0)$ ve $\dot x(0)$ verilen değerleri veriyor mu?
Tanım

Kısmi kesirler: üç durum

  • Farklı gerçel kökler: $\dfrac{P(s)}{(s-a)(s-b)}=\dfrac{A}{s-a}+\dfrac{B}{s-b}$; $A=\left.\dfrac{P(s)}{s-b}\right|_{s=a}$ ("örtme" kuralı).
  • Tekrarlı kök: $\dfrac{P(s)}{(s-a)^2}=\dfrac{A}{s-a}+\dfrac{B}{(s-a)^2}$; tersi $Ae^{at}+Bte^{at}$.
  • Karmaşık kökler: paydayı tam kareye tamamlayın, $(s+\alpha)^2+\beta^2$; tersi $e^{-\alpha t}\cos\beta t$ ve $e^{-\alpha t}\sin\beta t$ biçimindedir (s-öteleme).
Çözümlü örnek 1

Aşırı sönümlü kütle (açılış problemi)

Verilenler

$m=1$ kg, $c=3$ N·s/m, $k=2$ N/m; $x(0)=1$ m, $\dot x(0)=0$.

İstenenler

$x(t)$.

Model ve kabuller

Doğrusal yay ve viskoz sönüm; dış kuvvet yok: $\ddot x+3\dot x+2x=0$.

Çözüm

1. Dönüşüm. $\big(s^2X-s\cdot1-0\big)+3\big(sX-1\big)+2X=0$.

2. $X(s)$. $(s^2+3s+2)X=s+3$ olduğundan

$$X(s)=\frac{s+3}{(s+1)(s+2)}.$$

3. Kısmi kesirler. $\dfrac{s+3}{(s+1)(s+2)}=\dfrac{A}{s+1}+\dfrac{B}{s+2}$. Örtme kuralı: $A=\dfrac{-1+3}{-1+2}=2$, $B=\dfrac{-2+3}{-2+1}=-1$.

4. Ters dönüşüm.

$$x(t)=2e^{-t}-e^{-2t}\ \text{m}.$$

Kontrol

$x(0)=2-1=1$ ✓; $\dot x(0)=-2+2=0$ ✓. Yerine koyma: $\ddot x+3\dot x+2x = (2e^{-t}-4e^{-2t})+3(-2e^{-t}+2e^{-2t})+2(2e^{-t}-e^{-2t})=0$ ✓. Sönüm oranı $\zeta=c/(2\sqrt{km})=3/(2\sqrt2)\approx1{,}06>1$: aşırı sönümlü, salınım beklenmez ✓.

Fiziksel yorum

Kütle salınmadan dengeye döner; uzun sürede yavaş terim $2e^{-t}$ baskındır. Kökler ($-1$, $-2$) $X(s)$'in kutuplarıdır: hareketin karakterini paydanın kökleri belirler.

Benzer problem Daha güçlü sönüm

$\ddot y+5\dot y+6y=0$, $y(0)=1$, $\dot y(0)=0$ problemini Laplace ile çözün.

İpucu

$Y=(s+5)/\big((s+2)(s+3)\big)$; örtme kuralını kullanın.

Çözümü göster

$A=(−2+5)/(−2+3)=3$, $B=(−3+5)/(−3+2)=−2$; $y=3e^{-2t}-2e^{-3t}$. Sağlama: $y(0)=1$, $\dot y(0)=-6+6=0$ ✓.

Çözümlü örnek 2

Az sönümlü kütleye ilk hız

Verilenler

$m=1$ kg, $c=2$ N·s/m, $k=5$ N/m; $x(0)=0$, $\dot x(0)=2$ m/s (kütleye bir vuruşla ilk hız verilmiş).

İstenenler

$x(t)$; sönümlü açısal frekans.

Model ve kabuller

$\ddot x+2\dot x+5x=0$.

Çözüm

$s^2X-0-2+2sX+5X=0\Rightarrow X=\dfrac{2}{s^2+2s+5}=\dfrac{2}{(s+1)^2+2^2}$.

$\mathcal L\{\sin 2t\}=2/(s^2+4)$ ve s-öteleme ($s\to s+1$, yani $e^{-t}$ çarpanı) ile

$$x(t)=e^{-t}\sin 2t\ \text{m}.$$

Kontrol

$x(0)=0$ ✓; $\dot x(0)=\big(-e^{-t}\sin2t+2e^{-t}\cos2t\big)_{t=0}=2$ ✓. Sönümlü açısal frekans $\omega_d=2$ rad/s ($f_d=0{,}318$ Hz); kontrol: $\omega_n=\sqrt5$, $\zeta=1/\sqrt5$, $\omega_d=\omega_n\sqrt{1-\zeta^2}=2$ ✓.

Fiziksel yorum

Karmaşık kutuplar $s=-1\pm2i$: gerçel kısım sönümü ($e^{-t}$), sanal kısım salınım frekansını verir.

5. Klasik yöntemle karşılaştırma ve kutuplar

Klasik yöntemde önce karakteristik denklemi ($r^2+3r+2=0$) çözüp homojen çözümü $C_1e^{-t}+C_2e^{-2t}$ biçiminde yazar, sonra iki sabiti iki başlangıç şartından bulurduk. Laplace'ta aynı karakteristik polinom $X(s)$'in paydasında kendiliğinden belirir: paydanın kökleri, karakteristik denklemin kökleridir. Fark, sabitlerin kısmi kesir katsayıları olarak tek seferde çıkmasıdır.

Bu gözlem bir kısayol sağlar. Ters dönüşümü hiç yapmadan, yalnız paydaya bakarak hareketin niteliğini söyleyebiliriz:

  • Bütün kutuplar sol yarı düzlemde (gerçel kısım negatif) → hareket söner, sistem kararlıdır.
  • Sanal eksen üzerinde basit kutup çifti $\pm i\omega$ → sönümsüz salınım (açısal frekans $\omega$, frekans $\omega/2\pi$).
  • Sağ yarı düzlemde kutup → büyüyen hareket; mekanik sistemde enerji eklenen (ör. kararsız geri besleme) bir durum.

Sağ tarafın dönüşümü de paydaya kendi kutuplarını ekler. Örneğin $\cos\Omega t$ zorlaması $\pm i\Omega$ kutuplarını getirir; bunlar sistemin $\pm i\omega_n$ kutuplarıyla çakışırsa çift kutup ve $t\sin\omega_n t$ biçiminde büyüyen bir terim çıkar. Bu, Hafta 2'de gördüğümüz rezonansın Laplace dilindeki karşılığıdır.

6. Başa dönüş

Açılıştaki tezgâh kütlesi $x(t)=2e^{-t}-e^{-2t}$ m ile salınmadan dengeye döner; 3 s sonra yer değiştirme yaklaşık $2e^{-3}\approx 0{,}10$ m'dir. Laplace yönteminde başlangıç şartları ilk satırda denkleme girdi; integral sabitleri hiç ortaya çıkmadı. Aynı akış Ders 11.2'de basamak ve darbe yüklerine, Ders 11.3'te kütle sistemlerine ve KDD'lere uygulanacak. Konu özeti için önceki kısa not: Laplace dönüşümü ve BDP.

7. Sık yapılan hatalar

  • $\mathcal L\{f''\}$'de $-f'(0)$ ya da $-sf(0)$ terimini unutmak: başlangıç şartları kaybolur.
  • Karmaşık kökleri gerçel kesirlere zorla ayırmaya çalışmak; tam kareye tamamlamak daha kısadır.
  • s-ötelemede işareti karıştırmak: $F(s+1)$, $e^{-t}f(t)$'ye karşılık gelir.
  • Payın derecesi paydanınkinden büyük ya da eşitse önce polinom bölmesi yapmamak.

8. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalTanımdan dönüşüm

$\mathcal L\{te^{-2t}\}$'yi bulun.

İpucu

$\mathcal L\{t\}=1/s^2$ ve s-öteleme.

Çözümü göster

$1/(s+2)^2$.

Alıştırma 2OrtaSayısalKısmi kesirler

$F(s)=\dfrac{3s+7}{s^2+2s-3}$'ün ters dönüşümünü bulun.

İpucu

$s^2+2s-3=(s-1)(s+3)$.

Çözümü göster

$A=(3+7)/4=5/2$, $B=(-9+7)/(-4)=1/2$; $f(t)=\tfrac52e^{t}+\tfrac12e^{-3t}$.

Alıştırma 3OrtaSayısalSönümsüz salınım

$\ddot y+4y=0$, $y(0)=0{,}02$ m, $\dot y(0)=0$. $y(t)$, açısal frekans ve frekans nedir?

İpucu

$Y=0{,}02\,s/(s^2+4)$.

Çözümü göster

$y=0{,}02\cos2t$ m; $\omega=2$ rad/s, $f=\omega/2\pi=0{,}318$ Hz.

Alıştırma 4ZorKavramsalKutupların anlamı

$2\ddot y+8\dot y+26y=0$, $y(0)=0$, $\dot y(0)=0{,}1$ m/s için $Y(s)$'in kutuplarını bulun; çözümü yazın ve kutupların hareketi nasıl belirlediğini açıklayın.

İpucu

$2$ ile bölün; $s^2+4s+13=(s+2)^2+9$.

Çözümü göster

$Y=\dfrac{0{,}05}{(s+2)^2+9}$; kutuplar $-2\pm3i$; $y=\tfrac{1}{60}e^{-2t}\sin3t$ m. Gerçel kısım $-2$ sönüm hızını ($e^{-2t}$), sanal kısım $3$ rad/s sönümlü açısal frekansı verir.

9. Özet

Özet
  • $F(s)=\int_0^\infty f e^{-st}dt$; doğrusal ve tablo ile tersine çevrilir.
  • Türev kuralı $\mathcal L\{f''\}=s^2F-sf(0)-f'(0)$ başlangıç şartlarını denkleme taşır.
  • Akış: dönüştür → $X(s)$'i çöz → kısmi kesir → tablo → sağla.
  • Paydanın kökleri (kutuplar) hareketin karakterini belirler: gerçel kök sönüm, karmaşık kök salınım.

Sıradaki ders: basamak ve darbe yüklerine sistem cevabı ve konvolüsyon.

10. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Transfer fonksiyonu $X(s)/F(s)$ titreşim kontrolünde, aktif sönümlemede ve viskoelastik malzemelerde (karşılık ilkesi: viskoelastik problem Laplace alanında elastik probleme dönüşür) temel araçtır. Sayısal ters Laplace dönüşümü (ör. Talbot yöntemi) de araştırmada sık kullanılır. İleri okuma: Kreyszig Bölüm 6.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §6.1 Laplace dönüşümü, s-öteleme (s. 204–210); §6.2 Türev ve integrallerin dönüşümü, ADD'ler (s. 211–216); §6.4 Kısmi kesirler (s. 225–231); §6.9 tablo (s. 249–254)

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.