Akademik / MKC 501 / Hafta 7 / 7.2

Hafta 7 · Ders 7.2 · Çıktı 4 · ~45 dk

Değişkenlerine ayırma yöntemi

Gergin bir telin hareketini bulurken bir kısmi diferansiyel denklemi iki adi diferansiyel denkleme böleceğiz: uzayda bir özdeğer problemi, zamanda bir harmonik osilatör.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Çarpım biçiminde çözüm denemesiyle KDD'yi iki ADD'ye ayırmak
  • Sınır şartlarından ayırma sabitinin işaretini, özdeğerleri ve özfonksiyonları bulmak
  • Süperpozisyonla genel çözümü yazmak ve başlangıç şartlarından katsayıları hesaplamak
  • Telin doğal frekanslarını ω ve f olarak hesaplamak; hangi modların uyarıldığını yorumlamak
Hafta
Hafta 7 · Kısmi diferansiyel denklemler: sınıflandırma ve değişkenlerine ayırma
Resmî çıktı
Çıktı 4 — Kısmi diferansiyel denklemleri değişkenlerine ayırma yöntemiyle çözebilme
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §12.2–12.3 (s. 543–552)
Araç
—

1. Neden öğreniyoruz?

Uzunluğu $L=0{,}65$ m olan çelik bir tel $T=70$ N kuvvetle gerilmiş; birim uzunluğunun kütlesi $\mu=6{,}3$ g/m. Tel, şekli $f(x)=2\sin(\pi x/L)+0{,}5\sin(3\pi x/L)$ mm olacak biçimde çekilip serbest bırakılıyor. Telin hareketi $u(x,t)$ nedir, hangi frekanslarda titreşir? Bu soru makinelerdeki gergin kayışlar, halatlar, teller ve eksenel titreşen çubuklar için aynıdır. Kısmi diferansiyel denklemleri çözmenin en temel yolu olan değişkenlerine ayırma, bir KDD'yi iki adi diferansiyel denkleme böler.

İki ucu sabit, x ekseni boyunca gerilmiş tel; yatay yer değiştirme u(x,t). Altında telin ilk üç modu: bir, iki ve üç yarım sinüs dalgası. u(x,t) x = 0x = L T = 70 N, μ = 6,3 g/m n = 1 n = 2 n = 3
Şekil 1. İki ucu sabit tel (üstte) ve ilk üç modu (altta). $n$'inci mod $n$ yarım sinüs dalgasıdır; frekansı $n$ ile orantılıdır.

2. Ön bilgiler

  • $y''+p^2y=0$: $y=A\cos px+B\sin px$; $y''-p^2y=0$: $y=Ae^{px}+Be^{-px}$ (Ders 2.2).
  • Sınır değer problemi: $y''+\lambda y=0$, $y(0)=y(L)=0$ yalnız $\lambda_n=(n\pi/L)^2$ için sıfır olmayan çözüme sahiptir (Ders 4.1).
  • Fourier sinüs katsayısı: $b_n=\frac2L\int_0^Lf(x)\sin\frac{n\pi x}{L}dx$ (Ders 4.2).
  • Tür: dalga denklemi hiperboliktir; iki başlangıç ve iki sınır şartı ister (Ders 7.1).

3. Model: dalga denklemi

Küçük yer değiştirme, sabit gerilme ve ağırlığın ihmal edilmesiyle telin hareket denklemi

$$u_{tt}=c^2u_{xx},\qquad c^2=\frac{T}{\mu}$$

olur. $c$ dalga hızıdır (İng. wave speed; $c$; m/s) (m/s). Problem: $u(0,t)=u(L,t)=0$ (sabit uçlar), $u(x,0)=f(x)$ (başlangıç şekli), $u_t(x,0)=g(x)$ (başlangıç hızı).

4. Yöntem adım adım

1. Çarpım biçiminde çözüm arayın. Değişkenlerine ayırma (İng. separation of variables) fikri: $u(x,t)=F(x)\,G(t)$. Yerine koyunca $FG''=c^2F''G$, yani

$$\frac{G''}{c^2G}=\frac{F''}{F}=k.$$

Sol taraf yalnız $t$'ye, sağ taraf yalnız $x$'e bağlı; ikisinin her $x$ ve $t$ için eşit olması ancak ikisi de aynı sabite eşitse mümkündür. Bu sabit ayırma sabitidir (İng. separation constant; $k$).

2. Uzay problemini çözün (sınır şartlarıyla). $F''-kF=0$, $F(0)=F(L)=0$. $k\ge0$ için yalnız $F\equiv0$ çıkar (aşağıdaki türetim). $k=-p^2$ için $F=A\cos px+B\sin px$; $F(0)=0$ → $A=0$; $F(L)=0$ → $\sin pL=0$ → $p_n=n\pi/L$. Böylece

$$F_n(x)=\sin\frac{n\pi x}{L},\qquad n=1,2,\dots$$
Türetme Neden ayırma sabiti negatif olmalı?

$k=0$: $F=A+Bx$; $F(0)=F(L)=0$ → $A=B=0$. $k=p^2>0$: $F=Ae^{px}+Be^{-px}$; $F(0)=0$ → $B=-A$, $F(L)=2A\sinh pL=0$ → $A=0$. İkisi de yalnız sıfır çözüm verir. Fiziksel olarak: sabit uçlu tel geri çağırıcı kuvvet hisseder, çözüm salınımlı (sinüs) olmalıdır.

3. Zaman problemini çözün. $G''+\lambda_n^2G=0$, $\lambda_n=c\,n\pi/L$: $G_n=B_n\cos\lambda_nt+B_n^*\sin\lambda_nt$. $\lambda_n$, $n$'inci modun açısal frekansıdır; frekansı $f_n=\lambda_n/2\pi=n\,c/(2L)$.

4. Süperpozisyon ve başlangıç şartları. Denklem doğrusal olduğu için modların toplamı da çözümdür:

$$u(x,t)=\sum_{n=1}^\infty\big(B_n\cos\lambda_nt+B_n^*\sin\lambda_nt\big)\sin\frac{n\pi x}{L}.$$

$t=0$'da $u=f$: $B_n$'ler $f$'nin Fourier sinüs katsayılarıdır. $u_t=g$: $B_n^*\lambda_n$'ler $g$'nin sinüs katsayılarıdır:

$$B_n=\frac2L\int_0^Lf(x)\sin\frac{n\pi x}{L}dx,\qquad B_n^*=\frac{2}{c\,n\pi}\int_0^Lg(x)\sin\frac{n\pi x}{L}dx.$$
Özet

Tarif

  1. $u=F(x)G(t)$ koy, ayırma sabitini yaz.
  2. Homojen sınır şartlarıyla uzay özdeğer problemini çöz: özdeğerler ve özfonksiyonlar.
  3. Her özdeğer için zaman denklemini çöz.
  4. Topla; başlangıç şartlarından katsayıları Fourier açılımıyla bul.

Şart: denklem ve sınır şartları doğrusal ve homojen olmalı. Homojen olmayan sınır şartları Hafta 10'da ele alınır.

Çözümlü örnek 1

Çekilip bırakılan çelik tel

Verilenler

$L=0{,}65$ m, $T=70$ N, $\mu=0{,}0063$ kg/m; $f(x)=2\sin(\pi x/L)+0{,}5\sin(3\pi x/L)$ mm; $g(x)=0$.

İstenenler

$u(x,t)$; titreşimde bulunan frekanslar (rad/s ve Hz).

Model ve kabuller

Küçük genlik, sabit gerilme, sönüm ve ağırlık ihmal; iki uç sabit.

Çözüm

$c=\sqrt{70/0{,}0063}=105{,}4$ m/s. Başlangıç şekli zaten sinüslerin toplamı: integral almadan $B_1=2$ mm, $B_3=0{,}5$ mm, diğer $B_n=0$. $g=0$ → $B_n^*=0$.

$$u(x,t)=2\cos(\lambda_1t)\sin\frac{\pi x}{L}+0{,}5\cos(\lambda_3t)\sin\frac{3\pi x}{L}\ \text{mm}.$$

$f_1=c/(2L)=81{,}1$ Hz ($\lambda_1=509{,}5$ rad/s); $f_3=3f_1=243{,}3$ Hz ($\lambda_3=1528$ rad/s).

Kontrol

$t=0$'da $u=f$ ✓, $u_t(x,0)=0$ ✓, $x=0$ ve $x=L$'de $u=0$ ✓. Birim: $\sqrt{T/\mu}=\sqrt{\text{N}/(\text{kg/m})}=$ m/s ✓. Her terim $u_{tt}=c^2u_{xx}$'i sağlar: $-\lambda_n^2 = -c^2(n\pi/L)^2$ ✓.

Fiziksel yorum

Tel yalnız başlangıç şeklinde bulunan modlarda titreşir; şekil yalnız 1. ve 3. modu içerdiği için 2. mod (162 Hz) hiç uyarılmaz. Telin ortasından çekilmesi de çift modları uyarmaz (orta nokta onların düğümüdür). Gerilmeyi artırmak bütün frekansları $\sqrt T$ ile yükseltir.

Benzer problem Ortasından çekilen tel

Aynı tel, ortası $h$ kadar çekilerek üçgen biçiminde bırakılıyor. $B_n=\dfrac{8h}{n^2\pi^2}\sin\dfrac{n\pi}{2}$ olduğunu kabul ederek $B_1$, $B_2$, $B_3$'ü $h$ cinsinden yazın ve yorumlayın.

İpucu

$\sin(n\pi/2)$: $n=1$ için 1, $n=2$ için 0, $n=3$ için $-1$.

Çözümü göster

$B_1=8h/\pi^2=0{,}811h$, $B_2=0$, $B_3=-8h/(9\pi^2)=-0{,}090h$. Hareket büyük ölçüde 1. moddur; çift modlar uyarılmaz, yüksek modlar $1/n^2$ ile hızla küçülür.

5. Başa dönüş

Telin hareketi iki modun toplamı çıktı: $u=2\cos(509{,}5t)\sin(\pi x/L)+0{,}5\cos(1528t)\sin(3\pi x/L)$ mm; frekanslar 81,1 Hz ve 243,3 Hz. Değişkenlerine ayırma, KDD'yi bir özdeğer problemi (uzay) ve bir harmonik osilatör (zaman) olarak böldü; başlangıç şartları ise Fourier katsayılarıyla girdi. Aynı tarifi sonraki hafta ısı ve Laplace denklemlerine uygulayacağız. Kısa bir özet için önceki not: KDD'lerde değişkenlerine ayırma.

6. Sık yapılan hatalar

  • Ayırma sabitinin işaretini kontrol etmeden pozitif almak.
  • $B_n^*$'de $\lambda_n$'e bölmeyi unutmak.
  • Açısal frekans $\lambda_n$ ile frekans $f_n=\lambda_n/2\pi$'yi karıştırmak.
  • Homojen olmayan sınır şartlarına yöntemi doğrudan uygulamak.

7. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalGerilme etkisi

Örnekteki telin gerilmesi 70 N'dan 100 N'a çıkarsa temel frekans ne olur?

İpucu

$f_1=\frac{1}{2L}\sqrt{T/\mu}$.

Çözümü göster

$f_1=81{,}1\sqrt{100/70}=96{,}9$ Hz.

Alıştırma 2OrtaSayısalBaşlangıç hızı

$L=1$ m, $c=100$ m/s, $f=0$, $g(x)=0{,}4\sin(2\pi x)$ m/s. $u(x,t)$'yi bulun.

İpucu

Yalnız $n=2$ terimi: $B_2^*\lambda_2=0{,}4$.

Çözümü göster

$\lambda_2=200\pi$ rad/s; $B_2^*=0{,}4/(200\pi)=6{,}37\times10^{-4}$ m. $u=0{,}637\sin(200\pi t)\sin(2\pi x)$ mm.

Alıştırma 3OrtaKavramsalSerbest uç

Eksenel titreşen bir çubukta ($u_{tt}=c^2u_{xx}$, $c^2=E/\rho$) sol uç sabit, sağ uç serbest ($u_x(L,t)=0$). Özfonksiyonlar ve frekanslar nedir?

İpucu

$F=\sin px$, $F'(L)=p\cos pL=0$.

Çözümü göster

$p_n=(2n-1)\pi/(2L)$; $F_n=\sin\frac{(2n-1)\pi x}{2L}$; $f_n=(2n-1)c/(4L)$. Çelikte ($E=200$ GPa, $\rho=7850$ kg/m³) $c\approx5050$ m/s, $L=1$ m için $f_1\approx1{,}26$ kHz.

8. Özet

Özet
  • $u=F(x)G(t)$ → $F''/F=G''/(c^2G)=$ sabit; homojen uç şartları sabitin negatif olmasını gerektirir.
  • Sabit uçlu tel: $F_n=\sin(n\pi x/L)$, $\lambda_n=cn\pi/L$, $f_n=nc/(2L)$, $c=\sqrt{T/\mu}$.
  • Çözüm modların toplamı; $B_n$ başlangıç şeklinden, $B_n^*$ başlangıç hızından Fourier katsayılarıyla.
  • Yöntem doğrusal denklem ve homojen sınır şartı ister.

Sonraki hafta: dalga, ısı ve Laplace denklemlerinin kanonik problemleri.

9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Değişkenlerine ayırmayla bulunan seri çözümler, sonlu eleman ve sonlu fark kodlarının doğrulanmasında, fizik bilgili sinir ağlarının (PINN) sınanmasında ve modal analizde referans olarak kullanılır. Kirişlerde aynı yöntem dördüncü mertebe denkleme uygulanır (MKC 527 — Euler–Bernoulli kiriş titreşimi). İleri okuma: Haberman, Bölüm 2 ve 4.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §12.2 titreşen tel modeli (s. 543–544); §12.3 değişkenlerine ayırma ve Fourier serisi (s. 545–552)
  • R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 2 (değişkenlerine ayırma), Bölüm 4 (titreşen teller)

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.