Bu derste öğrenecekleriniz
- Euler–Cauchy denklemini tanımak ve yardımcı denklemini yazmak
- Üç kök durumuna göre genel çözümü yazmak
- Logaritmik terimin nereden geldiğini açıklamak
- Lamé çözümüyle kalın silindirde gerilmeleri hesaplamak
- Sınırlılık şartıyla tekil terimleri elemek
1. Neden öğreniyoruz?
Bir hidrolik silindirin gövdesi iç basınç altında çalışır. İç yarıçap $a=50$ mm, dış yarıçap $b=100$ mm, iç basınç $p=100$ MPa olsun. Cidar kalın olduğu için "ince cidarlı kazan" formülü $\sigma_\theta\approx pa/t$ güvenilir değildir. Gerilme cidar boyunca değişir; en büyük çevresel gerilme nerede ve ne kadardır?
Eksenel simetrik durumda radyal yer değiştirme $u(r)$ şu denklemi sağlar (Şekil 1):
$$r^2u''+r\,u'-u=0 .$$Katsayılar $r^2$, $r$ ve $1$: her terimde $r$'nin kuvveti türevin mertebesine eşit. Bu yapıdaki denkleme Euler–Cauchy denklemi denir. $r=0$ bir tekil noktadır; ama denklem o kadar düzenlidir ki seri gerektirmeden çözülür. Ders 3.3'teki Frobenius yönteminin en basit hâli olarak da görülebilir.
2. Ön bilgiler
- $\dfrac{d}{dx}x^m=m x^{m-1}$, $\dfrac{d^2}{dx^2}x^m=m(m-1)x^{m-2}$: $x^2 y''$ ve $x y'$, $x^m$'yi yine $x^m$ ile çarpılmış hâle getirir.
- Karmaşık kuvvet: $x^{i\nu}=e^{i\nu\ln x}=\cos(\nu\ln x)+i\sin(\nu\ln x)$.
- Hafta 2'deki sabit katsayılı denklemlerle karşılaştırın: orada $e^{rx}$ denedik, burada $x^m$ deneyeceğiz.
3. Yöntem: $x^m$ denemesi
Genel biçim $x^2y''+a\,x\,y'+b\,y=0$ ($x>0$). $y=x^m$ koyunca her terim $x^m$ ile çarpılmış olur ve
$$m^2+(a-1)\,m+b=0$$yardımcı denklemi elde edilir. Köklere göre üç durum vardır:
| Kökler | Genel çözüm |
|---|---|
| Farklı gerçel $m_1\ne m_2$ | $y=c_1x^{m_1}+c_2x^{m_2}$ |
| Çakışık $m_1=m_2=m$ | $y=(c_1+c_2\ln x)\,x^{m}$ |
| Karmaşık $m=\mu\pm i\nu$ | $y=x^{\mu}\big[c_1\cos(\nu\ln x)+c_2\sin(\nu\ln x)\big]$ |
Neden logaritma?
$t=\ln x$ dönüşümü Euler–Cauchy denklemini sabit katsayılı denkleme çevirir: $x^m=e^{mt}$. Sabit katsayılı denklemde çakışık kökte $t\,e^{mt}$ çıkıyordu; geri dönünce bu $x^m\ln x$ olur. Aynı logaritmik terimi Frobenius yönteminde de göreceğiz.
Farklı gerçel kökler
Verilenler
$x^2y''-2x\,y'+2y=0$.
İstenenler
Genel çözüm.
Model ve kabuller
Euler–Cauchy, $a=-2$, $b=2$, $x>0$.
Çözüm
$m^2-3m+2=0\Rightarrow m=1,\,2$. Genel çözüm $y=c_1x+c_2x^2$.
Kontrol
$y=x^2$: $x^2\cdot2-2x\cdot2x+2x^2=0$ ✓. $y=x$: $0-2x+2x=0$ ✓.
Fiziksel yorum
Çözümler $x=0$'da tekil değil; tekil nokta her zaman tekil çözüm doğurmaz. Bunu köklerin işareti belirler.
Benzer problem Çakışık kök
$x^2y''+3x\,y'+y=0$ denkleminin genel çözümünü bulun.
İpucu
$m^2+2m+1=0$.
Çözümü göster
$m=-1$ çift kök: $y=(c_1+c_2\ln x)/x$. İki çözüm de $x\to0$'da sınırsızdır.
4. Başa dönüş: kalın cidarlı silindir
Silindir problemini çözüp gerilmeler için Lamé çözümü nü elde edelim.
Türetme Yer değiştirme denklemi nereden geliyor?
Eksenel simetride radyal denge $\dfrac{d\sigma_r}{dr}+\dfrac{\sigma_r-\sigma_\theta}{r}=0$; şekil değiştirmeler $\varepsilon_r=u'$, $\varepsilon_\theta=u/r$. Düzlem gerilmede Hooke yasası $\sigma_r=\frac{E}{1-\nu^2}(u'+\nu u/r)$, $\sigma_\theta=\frac{E}{1-\nu^2}(u/r+\nu u')$. Bunları dengeye koyunca $\nu$'lü terimler sadeleşir ve $u''+u'/r-u/r^2=0$ kalır; $r^2$ ile çarpınca Euler–Cauchy biçimi çıkar.
İç basınçlı kalın silindir
Verilenler
$a=50$ mm, $b=100$ mm, iç basınç $p=100$ MPa, dış yüzey serbest.
İstenenler
$\sigma_r(r)$, $\sigma_\theta(r)$ ve en büyük çevresel gerilme.
Model ve kabuller
Doğrusal elastik, eksenel simetrik, düzlem gerilme. Sınır şartları: $\sigma_r(a)=-p$ (basınç), $\sigma_r(b)=0$.
Çözüm
$r^2u''+ru'-u=0$: $m^2-1=0\Rightarrow m=\pm1$, $u=C_1r+C_2/r$. Hooke yasasına koyunca gerilmeler
$$\sigma_r=A-\frac{B}{r^2},\qquad \sigma_\theta=A+\frac{B}{r^2}$$biçimini alır ($A$, $B$ sabitler). Sınır şartlarından
$$A=\frac{p\,a^2}{b^2-a^2}=33{,}33\ \text{MPa},\qquad B=\frac{p\,a^2b^2}{b^2-a^2}=3{,}333\times10^{5}\ \text{MPa·mm}^2 .$$$\sigma_\theta(a)=A+B/a^2=166{,}7$ MPa, $\sigma_\theta(b)=66{,}7$ MPa.
Kontrol
$\sigma_r(a)=33{,}33-133{,}33=-100$ MPa ✓, $\sigma_r(b)=0$ ✓. İnce cidar sınırı: $b=1{,}05a$ alınırsa formül $\sigma_\theta(a)=2051$ MPa verir; ince cidar yaklaşımı $pa/t=2000$ MPa: fark %2,6, beklenen gibi küçük.
Fiziksel yorum
İç yüzeydeki çevresel gerilme, ince cidar formülünün verdiği 100 MPa'nın 1,67 katıdır; akma ve yorulma kontrolü iç yüzeyde yapılmalıdır. Cidarı kalınlaştırmanın getirisi azalarak büyür: $b\to\infty$'da bile $\sigma_\theta(a)\to p$'nin altına inmez.
5. Sık yapılan hatalar
- Yardımcı denklemi $m^2+a\,m+b=0$ yazmak; doğrusu $m(m-1)+a\,m+b=0$.
- Çakışık kökte $\ln x$ yerine sabit katsayılı denklemdeki gibi $x\cdot x^m$ yazmak.
- Dolu (deliksiz) disk ya da silindirde $C_2/r$ terimini atmayı unutmak: $r=0$ cismin içindeyse çözüm sınırlı olmalıdır.
- Basıncı sınır şartına pozitif işaretle koymak: basınç $\sigma_r=-p$'dir.
6. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalKarmaşık kökler
$x^2y''+x\,y'+4y=0$ denkleminin genel çözümünü bulun.
İpucu
$m^2+4=0$.
Çözümü göster
$m=\pm2i$: $y=c_1\cos(2\ln x)+c_2\sin(2\ln x)$. Çözüm $x\to0$'a giderken sonsuz sayıda salınım yapar.
Alıştırma 2OrtaSayısalBaşka bir silindir
$a=40$ mm, $b=80$ mm, $p=50$ MPa için $\sigma_\theta(a)$ ve $\sigma_\theta(b)$'yi hesaplayın.
İpucu
$b/a=2$ olduğu için $A=p/3$.
Çözümü göster
$A=16{,}67$ MPa, $B=1{,}067\times10^5$ MPa·mm²; $\sigma_\theta(a)=83{,}3$ MPa, $\sigma_\theta(b)=33{,}3$ MPa. Oranlar ilk örnekle aynı, çünkü yalnız $b/a$'ya bağlı.
Alıştırma 3OrtaKavramsalDolu disk
Ortası dolu bir diskte (iç delik yok) $u=C_1r+C_2/r$ çözümünün hangi terimi atılmalıdır? Neden?
İpucu
$r\to0$'da yer değiştirme ne olur?
Çözümü göster
$C_2/r$ terimi $r=0$'da sonsuza gider; fiziksel yer değiştirme sınırlı olmalı, bu yüzden $C_2=0$. Bu "sınırlılık şartı" Bessel fonksiyonlarında ($Y_n$) yeniden karşımıza çıkacak.
7. Özet
- $x^2y''+axy'+by=0$: $y=x^m$ dene, $m(m-1)+am+b=0$.
- Çakışık kökte ikinci çözüm $x^m\ln x$; karmaşık kökte $x^\mu\cos(\nu\ln x)$, $x^\mu\sin(\nu\ln x)$.
- Kalın cidarlı silindir: $u=C_1r+C_2/r$, $\sigma_{r,\theta}=A\mp B/r^2$; en büyük çevresel gerilme iç yüzeyde.
- Cisim $r=0$'ı içeriyorsa sınırsız terimler atılır.
Sonraki derste tekil noktada katsayıları daha karmaşık olan denklemleri Frobenius serisiyle çözeceğiz.
8. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Basınçlı kaplar, sıkı geçmeler, dönen diskler ve delik çevresindeki gerilme yığılmaları (Kirsch problemi) Euler–Cauchy tipi denklemlere indirgenir. Fonksiyonel derecelendirilmiş malzemelerde rijitlik $r^n$ ile değiştiğinde de denklem bu yapıyı korur. İleri okuma: Kreyszig §2.5; Timoshenko–Goodier, Theory of Elasticity, eksenel simetrik problemler.
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §2.5 Euler–Cauchy denklemleri (s. 71–73)
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.