Akademik / MKC 501 / Hafta 3 / 3.2

Hafta 3 · Ders 3.2 · Çıktı 3 · ~45 dk

Euler–Cauchy denklemi

Her terimde $x$'in kuvveti türev mertebesine eşit olan denklemleri $y=x^m$ denemesiyle çözüp kalın cidarlı bir hidrolik silindirin gerilmelerini bulacağız.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Euler–Cauchy denklemini tanımak ve yardımcı denklemini yazmak
  • Üç kök durumuna göre genel çözümü yazmak
  • Logaritmik terimin nereden geldiğini açıklamak
  • Lamé çözümüyle kalın silindirde gerilmeleri hesaplamak
  • Sınırlılık şartıyla tekil terimleri elemek
Hafta
Hafta 3 · Tekil nokta etrafında çözüm: Frobenius serileri
Resmî çıktı
Çıktı 3 — Adi diferansiyel denklemlere seri çözüm yöntemlerini uygulayabilme
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §2.5 (s. 71–73)
Araç
—

1. Neden öğreniyoruz?

Bir hidrolik silindirin gövdesi iç basınç altında çalışır. İç yarıçap $a=50$ mm, dış yarıçap $b=100$ mm, iç basınç $p=100$ MPa olsun. Cidar kalın olduğu için "ince cidarlı kazan" formülü $\sigma_\theta\approx pa/t$ güvenilir değildir. Gerilme cidar boyunca değişir; en büyük çevresel gerilme nerede ve ne kadardır?

Eksenel simetrik durumda radyal yer değiştirme $u(r)$ şu denklemi sağlar (Şekil 1):

$$r^2u''+r\,u'-u=0 .$$

Katsayılar $r^2$, $r$ ve $1$: her terimde $r$'nin kuvveti türevin mertebesine eşit. Bu yapıdaki denkleme Euler–Cauchy denklemi (İng. Euler–Cauchy equation; $x^2y''+axy'+by=0$) denir. $r=0$ bir tekil noktadır; ama denklem o kadar düzenlidir ki seri gerektirmeden çözülür. Ders 3.3'teki Frobenius yönteminin en basit hâli olarak da görülebilir.

Kalın cidarlı silindirin kesiti: iç yarıçap a, dış yarıçap b, iç yüzeyde içe doğru p basıncı okları. Sağda cidar kalınlığı boyunca çevresel gerilme dağılımı: iç yüzeyde 166,7 MPa, dış yüzeyde 66,7 MPa, eğri azalan. ab p rσθ ab 166,7 MPa66,7 MPa
Şekil 1. Kalın cidarlı silindir (solda) ve çevresel gerilmenin cidar boyunca dağılımı (sağda): $\sigma_\theta = A + B/r^2$; en büyük değer iç yüzeyde.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • $\dfrac{d}{dx}x^m=m x^{m-1}$, $\dfrac{d^2}{dx^2}x^m=m(m-1)x^{m-2}$: $x^2 y''$ ve $x y'$, $x^m$'yi yine $x^m$ ile çarpılmış hâle getirir.
  • Karmaşık kuvvet: $x^{i\nu}=e^{i\nu\ln x}=\cos(\nu\ln x)+i\sin(\nu\ln x)$.
  • Hafta 2'deki sabit katsayılı denklemlerle karşılaştırın: orada $e^{rx}$ denedik, burada $x^m$ deneyeceğiz.

3. Yöntem: $x^m$ denemesi

Genel biçim $x^2y''+a\,x\,y'+b\,y=0$ ($x>0$). $y=x^m$ koyunca her terim $x^m$ ile çarpılmış olur ve

$$m^2+(a-1)\,m+b=0$$

yardımcı denklemi elde edilir. Köklere göre üç durum vardır:

Euler–Cauchy denkleminin genel çözümü
KöklerGenel çözüm
Farklı gerçel $m_1\ne m_2$$y=c_1x^{m_1}+c_2x^{m_2}$
Çakışık $m_1=m_2=m$$y=(c_1+c_2\ln x)\,x^{m}$
Karmaşık $m=\mu\pm i\nu$$y=x^{\mu}\big[c_1\cos(\nu\ln x)+c_2\sin(\nu\ln x)\big]$
Sezgi

Neden logaritma?

$t=\ln x$ dönüşümü Euler–Cauchy denklemini sabit katsayılı denkleme çevirir: $x^m=e^{mt}$. Sabit katsayılı denklemde çakışık kökte $t\,e^{mt}$ çıkıyordu; geri dönünce bu $x^m\ln x$ olur. Aynı logaritmik terimi Frobenius yönteminde de göreceğiz.

Çözümlü örnek 1

Farklı gerçel kökler

Verilenler

$x^2y''-2x\,y'+2y=0$.

İstenenler

Genel çözüm.

Model ve kabuller

Euler–Cauchy, $a=-2$, $b=2$, $x>0$.

Çözüm

$m^2-3m+2=0\Rightarrow m=1,\,2$. Genel çözüm $y=c_1x+c_2x^2$.

Kontrol

$y=x^2$: $x^2\cdot2-2x\cdot2x+2x^2=0$ ✓. $y=x$: $0-2x+2x=0$ ✓.

Fiziksel yorum

Çözümler $x=0$'da tekil değil; tekil nokta her zaman tekil çözüm doğurmaz. Bunu köklerin işareti belirler.

Benzer problem Çakışık kök

$x^2y''+3x\,y'+y=0$ denkleminin genel çözümünü bulun.

İpucu

$m^2+2m+1=0$.

Çözümü göster

$m=-1$ çift kök: $y=(c_1+c_2\ln x)/x$. İki çözüm de $x\to0$'da sınırsızdır.

4. Başa dönüş: kalın cidarlı silindir

Silindir problemini çözüp gerilmeler için Lamé çözümü (İng. Lamé solution; $\sigma_{r,\theta}=A\mp B/r^2$; MPa)nü elde edelim.

Türetme Yer değiştirme denklemi nereden geliyor?

Eksenel simetride radyal denge $\dfrac{d\sigma_r}{dr}+\dfrac{\sigma_r-\sigma_\theta}{r}=0$; şekil değiştirmeler $\varepsilon_r=u'$, $\varepsilon_\theta=u/r$. Düzlem gerilmede Hooke yasası $\sigma_r=\frac{E}{1-\nu^2}(u'+\nu u/r)$, $\sigma_\theta=\frac{E}{1-\nu^2}(u/r+\nu u')$. Bunları dengeye koyunca $\nu$'lü terimler sadeleşir ve $u''+u'/r-u/r^2=0$ kalır; $r^2$ ile çarpınca Euler–Cauchy biçimi çıkar.

Çözümlü örnek 2

İç basınçlı kalın silindir

Verilenler

$a=50$ mm, $b=100$ mm, iç basınç $p=100$ MPa, dış yüzey serbest.

İstenenler

$\sigma_r(r)$, $\sigma_\theta(r)$ ve en büyük çevresel gerilme.

Model ve kabuller

Doğrusal elastik, eksenel simetrik, düzlem gerilme. Sınır şartları: $\sigma_r(a)=-p$ (basınç), $\sigma_r(b)=0$.

Çözüm

$r^2u''+ru'-u=0$: $m^2-1=0\Rightarrow m=\pm1$, $u=C_1r+C_2/r$. Hooke yasasına koyunca gerilmeler

$$\sigma_r=A-\frac{B}{r^2},\qquad \sigma_\theta=A+\frac{B}{r^2}$$

biçimini alır ($A$, $B$ sabitler). Sınır şartlarından

$$A=\frac{p\,a^2}{b^2-a^2}=33{,}33\ \text{MPa},\qquad B=\frac{p\,a^2b^2}{b^2-a^2}=3{,}333\times10^{5}\ \text{MPa·mm}^2 .$$

$\sigma_\theta(a)=A+B/a^2=166{,}7$ MPa, $\sigma_\theta(b)=66{,}7$ MPa.

Kontrol

$\sigma_r(a)=33{,}33-133{,}33=-100$ MPa ✓, $\sigma_r(b)=0$ ✓. İnce cidar sınırı: $b=1{,}05a$ alınırsa formül $\sigma_\theta(a)=2051$ MPa verir; ince cidar yaklaşımı $pa/t=2000$ MPa: fark %2,6, beklenen gibi küçük.

Fiziksel yorum

İç yüzeydeki çevresel gerilme, ince cidar formülünün verdiği 100 MPa'nın 1,67 katıdır; akma ve yorulma kontrolü iç yüzeyde yapılmalıdır. Cidarı kalınlaştırmanın getirisi azalarak büyür: $b\to\infty$'da bile $\sigma_\theta(a)\to p$'nin altına inmez.

5. Sık yapılan hatalar

  • Yardımcı denklemi $m^2+a\,m+b=0$ yazmak; doğrusu $m(m-1)+a\,m+b=0$.
  • Çakışık kökte $\ln x$ yerine sabit katsayılı denklemdeki gibi $x\cdot x^m$ yazmak.
  • Dolu (deliksiz) disk ya da silindirde $C_2/r$ terimini atmayı unutmak: $r=0$ cismin içindeyse çözüm sınırlı olmalıdır.
  • Basıncı sınır şartına pozitif işaretle koymak: basınç $\sigma_r=-p$'dir.

6. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalKarmaşık kökler

$x^2y''+x\,y'+4y=0$ denkleminin genel çözümünü bulun.

İpucu

$m^2+4=0$.

Çözümü göster

$m=\pm2i$: $y=c_1\cos(2\ln x)+c_2\sin(2\ln x)$. Çözüm $x\to0$'a giderken sonsuz sayıda salınım yapar.

Alıştırma 2OrtaSayısalBaşka bir silindir

$a=40$ mm, $b=80$ mm, $p=50$ MPa için $\sigma_\theta(a)$ ve $\sigma_\theta(b)$'yi hesaplayın.

İpucu

$b/a=2$ olduğu için $A=p/3$.

Çözümü göster

$A=16{,}67$ MPa, $B=1{,}067\times10^5$ MPa·mm²; $\sigma_\theta(a)=83{,}3$ MPa, $\sigma_\theta(b)=33{,}3$ MPa. Oranlar ilk örnekle aynı, çünkü yalnız $b/a$'ya bağlı.

Alıştırma 3OrtaKavramsalDolu disk

Ortası dolu bir diskte (iç delik yok) $u=C_1r+C_2/r$ çözümünün hangi terimi atılmalıdır? Neden?

İpucu

$r\to0$'da yer değiştirme ne olur?

Çözümü göster

$C_2/r$ terimi $r=0$'da sonsuza gider; fiziksel yer değiştirme sınırlı olmalı, bu yüzden $C_2=0$. Bu "sınırlılık şartı" Bessel fonksiyonlarında ($Y_n$) yeniden karşımıza çıkacak.

7. Özet

Özet
  • $x^2y''+axy'+by=0$: $y=x^m$ dene, $m(m-1)+am+b=0$.
  • Çakışık kökte ikinci çözüm $x^m\ln x$; karmaşık kökte $x^\mu\cos(\nu\ln x)$, $x^\mu\sin(\nu\ln x)$.
  • Kalın cidarlı silindir: $u=C_1r+C_2/r$, $\sigma_{r,\theta}=A\mp B/r^2$; en büyük çevresel gerilme iç yüzeyde.
  • Cisim $r=0$'ı içeriyorsa sınırsız terimler atılır.

Sonraki derste tekil noktada katsayıları daha karmaşık olan denklemleri Frobenius serisiyle çözeceğiz.

8. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Basınçlı kaplar, sıkı geçmeler, dönen diskler ve delik çevresindeki gerilme yığılmaları (Kirsch problemi) Euler–Cauchy tipi denklemlere indirgenir. Fonksiyonel derecelendirilmiş malzemelerde rijitlik $r^n$ ile değiştiğinde de denklem bu yapıyı korur. İleri okuma: Kreyszig §2.5; Timoshenko–Goodier, Theory of Elasticity, eksenel simetrik problemler.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §2.5 Euler–Cauchy denklemleri (s. 71–73)

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.