Akademik / MKC 501 / Hafta 4 / 4.2

Hafta 4 · Ders 4.2 · Çıktı 2, 4 · ~45 dk

Fourier serileri

Periyodik ama sinüs olmayan bir kuvveti harmoniklerine ayırıp her birine ayrı cevap bulacağız. Örnek: kare dalga kuvvet uygulayan bir mekanizma ve yaylı tabla.

Program notu. Bu hafta resmî ders programında yer almaz; Hafta 3'teki ADD'lerden özel fonksiyonlara ve değişkenlerine ayırma yöntemine geçişi tamamlamak için eklenmiştir.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Periyodu 2L olan fonksiyonun Fourier katsayılarını hesaplamak
  • Çift/tek simetriyle hesabı kısaltmak
  • Yarım aralık sinüs ve kosinüs açılımlarını uç şartına göre seçmek
  • Sıçrama noktalarındaki yakınsamayı ve Gibbs olayını açıklamak
  • Periyodik zorlamada harmonik rezonansı belirlemek
Hafta
Hafta 4 · Sınır değer problemleri ve özfonksiyon açılımları
Resmî çıktı
Çıktı 2 — Önemli özel fonksiyonları ve mühendislik problemlerinin çözümündeki kullanımlarını anlama; Çıktı 4 — Kısmi diferansiyel denklemleri değişkenlerine ayırma yöntemiyle çözebilme
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §11.1–11.4 (s. 474–497)

1. Neden öğreniyoruz?

Bir pres ya da kam mekanizması, üzerine bağlandığı yaylı tablaya periyodik ama sinüs olmayan bir kuvvet uygular: kuvvet yarım periyot boyunca $+100$ N, yarım periyot $-100$ N (kare dalga). Mekanizma $\omega_0=10$ rad/s ile dönüyor; tablanın (kütle $m=2$ kg, yay $k=1800$ N/m) doğal açısal frekansı $\omega_n=\sqrt{k/m}=30$ rad/s. Uyarma frekansı doğal frekansın üçte biri. Rezonans riski var mı?

Hafta 2'de yalnız sinüs biçimli kuvvete karşı cevabı bulmayı öğreniyoruz. Fourier serisi (İng. Fourier series; $a_0+\sum(a_n\cos+b_n\sin)$), herhangi bir periyodik fonksiyonu sinüs ve kosinüslerin toplamı olarak yazar. Böylece her harmoniğe ayrı ayrı cevap bulup toplayabiliriz (süperpozisyon).

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Periyodik fonksiyon (İng. periodic function; $f(x+p)=f(x)$): her $x$ için $f(x+p)=f(x)$; $p$ periyot.
  • Diklik integralleri ($m\ne n$): $\int_{-\pi}^{\pi}\cos mx\cos nx\,dx=0$, $\int_{-\pi}^{\pi}\sin mx\sin nx\,dx=0$, ve her $m,n$ için $\int_{-\pi}^{\pi}\sin mx\cos nx\,dx=0$. $m=n\ge1$ için ilk ikisi $\pi$'dir.
  • Çift fonksiyon $f(-x)=f(x)$ (simetrik, ör. $\cos$), tek fonksiyon $f(-x)=-f(x)$ (ör. $\sin$). Tek fonksiyonun simetrik aralıktaki integrali sıfırdır.
  • Kısmi integrasyon: $\int x\sin nx\,dx=-\tfrac{x\cos nx}{n}+\tfrac{\sin nx}{n^2}$.

3. Fourier katsayıları

Periyodu $2L$ olan $f$ için seri

$$f(x)=a_0+\sum_{n=1}^{\infty}\Big(a_n\cos\frac{n\pi x}{L}+b_n\sin\frac{n\pi x}{L}\Big),$$ $$a_0=\frac{1}{2L}\int_{-L}^{L}f\,dx,\qquad a_n=\frac1L\int_{-L}^{L}f\cos\frac{n\pi x}{L}\,dx,\qquad b_n=\frac1L\int_{-L}^{L}f\sin\frac{n\pi x}{L}\,dx .$$
Sezgi

Katsayılar nereden geliyor?

Seriyi $\cos(m\pi x/L)$ ile çarpıp bir periyot boyunca integralini alın. Diklik yüzünden toplamdaki bütün terimler sıfırlanır, yalnız $a_m$'li terim kalır: $\int f\cos(m\pi x/L)\,dx=a_mL$. Bu, bir vektörün bileşenini dik taban vektörüyle iç çarpım alarak bulmanın aynısıdır (Hafta 1, dik özvektörler). $a_0$ fonksiyonun ortalamasıdır.

Kısayollar. $f$ çiftse bütün $b_n=0$ (yalnız kosinüs serisi); tekse $a_0=a_n=0$ (yalnız sinüs serisi). Yakınsaklık: parçalı düzgün $f$ için seri, sürekli olduğu noktalarda $f(x)$'e, sıçrama noktalarında ise sol ve sağ limitlerin ortalamasına yakınsar.

Çözümlü örnek 1

Kare dalganın Fourier serisi

Verilenler

$f(x)=-1$ ($-\pi<x<0$), $f(x)=1$ ($0<x<\pi$), periyot $2\pi$ ($L=\pi$).

İstenenler

Fourier serisi ve $x=\pi/2$'de kısmi toplamların davranışı.

Model ve kabuller

$f$ tek fonksiyon: yalnız $b_n$ var.

Çözüm

$b_n=\dfrac{2}{\pi}\displaystyle\int_0^{\pi}\sin nx\,dx=\dfrac{2}{n\pi}(1-\cos n\pi)$: $n$ çiftse 0, tekse $\dfrac{4}{n\pi}$.

$$f(x)=\frac4\pi\Big(\sin x+\frac{\sin3x}{3}+\frac{\sin5x}{5}+\cdots\Big).$$

$b_1=1{,}273$, $b_3=0{,}424$, $b_5=0{,}255$.

Kontrol

$x=\pi/2$'de kısmi toplamlar: 1 terim 1,273; 3 terim 1,104; 10 terim 0,968; 50 terim 0,994 → 1'e yakınsıyor ✓. $x=0$'da bütün terimler sıfır: sıçramanın ortalaması $(−1+1)/2=0$ ✓.

Fiziksel yorum

Katsayılar $1/n$ hızıyla azalır: süreksiz bir fonksiyon yüksek harmonikler içerir. Kare dalga kuvvet, yalnız temel frekansta değil $3\omega_0$, $5\omega_0$… frekanslarında da sistemi uyarır.

Benzer problem Testere dişi

$f(x)=x$, $-\pi<x<\pi$, periyot $2\pi$ fonksiyonunun Fourier serisini bulun.

İpucu

Tek fonksiyon; $b_n=\frac2\pi\int_0^\pi x\sin nx\,dx$, kısmi integrasyon.

Çözümü göster

$b_n=\dfrac{2(-1)^{n+1}}{n}$: $f(x)=2\big(\sin x-\tfrac{\sin2x}{2}+\tfrac{\sin3x}{3}-\cdots\big)$.

4. Gibbs olayı

Sıçrama noktasının yanında kısmi toplam, terim sayısı ne kadar artarsa artsın hedefi aşar (Şekil 1). Kare dalgada en büyük değer 3 terimde 1,188; 10 terimde 1,180; 50 terimde 1,179'dur ve $1{,}179$'a (sıçrama yüksekliğinin yaklaşık %9'u kadar aşma) yakınsar. Tepe sıçramaya yaklaşır ve daralır ama yüksekliği küçülmez. Buna Gibbs olayı (İng. Gibbs phenomenon) denir.

Kare dalga ve Fourier kısmi toplamları: tek terim yumuşak sinüs, 3 terim dalgalı, 15 terim kare dalgaya çok yakın ama sıçramaların yanında yaklaşık yüzde 9 aşma tepeleri var. 1 xπ−π 1 terim 3 terim 15 terim aşma ≈ %9
Şekil 1. Kare dalganın kısmi toplamları: 1, 3 ve 15 tek terim. Terim sayısı arttıkça uyum iyileşir, sıçrama yanındaki aşma (Gibbs) kalır.

Etkileşimli araç: terim sayısı ve Gibbs olayı

Terim sayısını artırın ve kısmi toplamın kare dalgaya nasıl yaklaştığını izleyin. Şunu deneyin: sıçramanın yanındaki en büyük değeri 5, 20 ve 100 terimde okuyun; değer küçülmüyor, yalnız tepe sıçramaya yaklaşıyor.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

5. Yarım aralık açılımları

Mühendislikte fonksiyon çoğu zaman yalnız $0<x<L$ aralığında tanımlıdır (bir telin ya da çubuğun boyu). Onu $-L<x<0$'a ya tek ya da çift biçimde uzatıp periyodik sayabiliriz:

  • Tek uzatma → sinüs serisi: $b_n=\dfrac2L\displaystyle\int_0^Lf\sin\dfrac{n\pi x}{L}dx$. Uçlarda $f=0$ olan problemlere uyar (iki ucu bağlı tel, sıcaklığı sıfır tutulan uçlar).
  • Çift uzatma → kosinüs serisi: $a_0=\dfrac1L\displaystyle\int_0^Lf\,dx$, $a_n=\dfrac2L\displaystyle\int_0^Lf\cos\dfrac{n\pi x}{L}dx$. Uçlarda türevin sıfır olduğu (yalıtılmış uç) problemlere uyar.

Örnek: $f(x)=x(L-x)$ için sinüs serisinde $b_n=\dfrac{8L^2}{n^3\pi^3}$ ($n$ tek), $L=1$'de $b_1=0{,}2580$, $b_3=0{,}00956$. Katsayılar $1/n^3$ hızıyla azalır: sürekli ve düzgün bir şekil birkaç terimle çok iyi temsil edilir.

6. Başa dönüş: kare dalga kuvvetle uyarılan tabla

Çözümlü örnek 2

Hangi harmonik rezonans yapar?

Verilenler

$m=2$ kg, $k=1800$ N/m ($\omega_n=30$ rad/s), sönüm ihmal. Kuvvet: genliği $F_0=100$ N, açısal frekansı $\omega_0=10$ rad/s olan kare dalga.

İstenenler

Her harmoniğin kararlı durum genliği; rezonans riski.

Model ve kabuller

$m\ddot x+kx=F(t)$, $F(t)=\sum_{n\ \text{tek}}\frac{4F_0}{n\pi}\sin n\omega_0t$. Doğrusal sistem: her harmoniğin cevabı ayrı bulunup toplanır.

Çözüm

$n$. harmoniğin cevabı $x_n=\dfrac{F_n}{k-m(n\omega_0)^2}\sin n\omega_0t$, $F_n=4F_0/(n\pi)$.

$n=1$: $F_1=127{,}3$ N, payda $1600$ N/m → genlik 79,6 mm. $n=3$: $F_3=42{,}4$ N, payda $k-m(30)^2=0$ → rezonans. $n=5$: $F_5=25{,}5$ N, payda $-3200$ N/m → 8,0 mm (ters fazda).

Kontrol

Birim: N/(N/m) = m ✓. $n=1$ terimi tek başına statik sehim $F_1/k=70{,}7$ mm'nin $1/(1-1/9)=1{,}125$ katı: 79,6 mm ✓.

Fiziksel yorum

Uyarma frekansı doğal frekansın üçte biri olduğu hâlde, kare dalganın 3. harmoniği tam doğal frekansa düşüyor. Sönümsüz modelde genlik sınırsız büyür; gerçekte sönüm sınırlar ama büyük titreşim beklenir. Mekanizma hızı ya da tabla rijitliği değiştirilmelidir. Bu, yalnız temel frekansa bakarak yapılan rezonans kontrolünün neden yetersiz olduğunu gösterir.

7. Sık yapılan hatalar

  • $a_0$'ı $a_n$ formülüyle aynı katsayıyla ($1/L$) hesaplamak; $a_0$ ortalamadır ($1/2L$).
  • Periyot $2L$ iken argümanı $nx$ yazmak; doğrusu $n\pi x/L$.
  • Gibbs aşmasını terim sayısı artınca kaybolacak sanmak.
  • Yarım aralıkta sinüs ve kosinüs serisi seçimini uç şartlarına bakmadan yapmak.

8. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalÇift mi, tek mi?

$|x|$, $x^3$, $x\cos x$, $1+\cos x$ fonksiyonlarının $(-\pi,\pi)$'deki Fourier serilerinde hangi katsayılar sıfırdır?

İpucu

$f(-x)$'i hesaplayın.

Çözümü göster

$|x|$ ve $1+\cos x$ çift: $b_n=0$. $x^3$ ve $x\cos x$ tek: $a_0=a_n=0$.

Alıştırma 2OrtaSayısalYarım aralık kosinüs serisi

$f(x)=x$, $0<x<\pi$ için kosinüs serisini bulun.

İpucu

$a_n=\frac2\pi\int_0^\pi x\cos nx\,dx=\frac{2}{\pi n^2}(\cos n\pi-1)$.

Çözümü göster

$a_0=\pi/2$, $a_n=-\dfrac{4}{\pi n^2}$ ($n$ tek), çiftlerde 0: $x=\dfrac\pi2-\dfrac4\pi\big(\cos x+\dfrac{\cos3x}{9}+\cdots\big)$. Çift uzatma sürekli olduğundan katsayılar $1/n^2$ hızıyla azalır.

Alıştırma 3ZorSayısalRezonanstan kaçınmak

Örnekteki tablada mekanizma hızı $\omega_0=12$ rad/s yapılırsa hangi harmonikler doğal frekansa en yakındır? 3. harmoniğin genliği ne olur?

İpucu

$3\omega_0=36$ rad/s; payda $k-m\cdot36^2$.

Çözümü göster

$3\omega_0=36$ (doğal frekanstan %20 uzak). Payda $1800-2\cdot1296=-792$ N/m, $F_3=42{,}4$ N → genlik 53,6 mm (ters fazda). Hâlâ büyük; $\omega_0$'ı daha fazla değiştirmek ya da sönüm eklemek gerekir.

9. Özet

Özet
  • Periyodik fonksiyon = ortalama + kosinüs ve sinüs harmonikleri; katsayılar diklik integralleriyle bulunur.
  • Çift → kosinüs, tek → sinüs serisi; yarım aralıkta seçim uç şartına göre.
  • Sıçramada seri ortalamaya yakınsar; yanında yaklaşık %9 Gibbs aşması kalır.
  • Periyodik zorlamada her harmonik ayrı bir rezonans riski taşır.

Sıradaki derste sinüs ve kosinüsün yerini daha genel özfonksiyonların aldığı Sturm–Liouville problemlerine geçiyoruz.

10. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Dönen makinelerde (motor, pompa, dişli) titreşim sinyalleri harmoniklerine ayrılarak arıza teşhisi yapılır; periyodik yüklemede yorulma hesabı ve harmonik denge yöntemi de Fourier serisine dayanır. Sürekli sinyaller için Fourier dönüşümü Hafta 12'de. İleri okuma: Kreyszig §11.1–11.4.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §11.1 Fourier serileri (s. 474–482); §11.2 Keyfi periyot, çift/tek fonksiyonlar, yarım aralık açılımları (s. 483–491); §11.3 Zorlanmış titreşimler (s. 492–494); §11.4 Trigonometrik yaklaşım (s. 495–497)
  • R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 3 Fourier serileri

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.