Bu derste öğrenecekleriniz
- İki boyutlu dalga denklemini dikdörtgen membranda çözüp frekans formülünü yazmak
- Dairesel membranda sınırlılık şartıyla Y0'ı elemek ve frekansları J0 sıfırlarından hesaplamak
- Mod şekillerini düğüm çember ve çaplarıyla yorumlamak
- Fourier–Bessel katsayı formülünü ve r ağırlığının rolünü açıklamak
1. Neden öğreniyoruz?
Bir basınç sensörünün içindeki ince metal diyafram yarıçapı 10 mm olan dairesel bir zardır; kenarı gövdeye sıkıca bağlıdır ve önceden gerilmiştir. Sensörün doğru ölçmesi için çalışma frekanslarının diyaframın doğal frekanslarından uzak kalması gerekir. Diyaframın en düşük doğal frekansı nedir, titreşirken hangi biçimleri alır? Bu soru bizi iki boyutlu dalga denklemine ve dairesel bölgede Bessel fonksiyonlarına götürür.
2. Ön bilgiler
Hatırlatma
- Bir boyutlu dalga denklemi ve tel modları: Ders 8.1.
- Bessel denklemi $x^2y''+xy'+(x^2-n^2)y=0$; $J_n$ $x=0$'da sonlu, $Y_n$ tekil (Ders 5.2).
- $J_0$'ın ilk sıfırları: $\alpha_{01}=2{,}4048$, $\alpha_{02}=5{,}5201$, $\alpha_{03}=8{,}6537$; $J_1$'in ilk sıfırı $3{,}8317$.
- Kutupsal koordinatta Laplasyen: $\nabla^2u=u_{rr}+\frac1ru_r+\frac1{r^2}u_{\theta\theta}$.
3. İki boyutlu dalga denklemi
Birim uzunluk başına çekme $T$ [N/m] ve alan yoğunluğu $\rho_A$ [kg/m²] olan gergin bir membran (zar) için küçük enine titreşim
$$u_{tt}=c^2\nabla^2u,\qquad c=\sqrt{T/\rho_A}.$$Kabuller: eğilme rijitliği yok (yalnız çekme geri getirir), küçük genlik, düzgün çekme, sönüm yok. Kenar sabitse $u=0$ sınır şartıdır.
4. Dikdörtgen membran
$a\times b$ membranda $u=X(x)Y(y)T(t)$ ayırması iki ayrı sinüs problemi verir:
$$u_{mn}=\sin\frac{m\pi x}{a}\sin\frac{n\pi y}{b}\cos\omega_{mn}t,\qquad \omega_{mn}=c\pi\sqrt{\Big(\frac ma\Big)^2+\Big(\frac nb\Big)^2}.$$Telden farklı olarak frekanslar temel frekansın tam katları değildir. Kare membranda ($a=b$) $\omega_{12}=\omega_{21}$ olur: iki farklı mod aynı frekansa sahiptir (tekrarlı özdeğer; Ders 1.4'teki gibi bunların her birleşimi de bir moddur).
5. Dairesel membran ve Fourier–Bessel serisi
Yarıçapı $R$ olan, kenarı sabit membranda kutupsal koordinat kullanılır. Eksenel simetrik ($\theta$'dan bağımsız) hareket için $u=W(r)\cos\omega t$ denemesi
$$W''+\frac1rW'+k^2W=0,\qquad k=\omega/c$$verir; bu, $s=kr$ değişkeniyle sıfırıncı mertebe Bessel denklemidir. Genel çözüm $W=AJ_0(kr)+BY_0(kr)$. Merkezde yer değiştirme sonlu olmalı, $Y_0$ ise $r\to0$'da sonsuza gider: sınırlılık şartı $B=0$ ister. Kenar şartı $W(R)=J_0(kR)=0$ frekansları belirler:
$$k_mR=\alpha_{0m}\quad\Rightarrow\quad \omega_{0m}=\frac{c\,\alpha_{0m}}{R},\qquad f_{0m}=\frac{c\,\alpha_{0m}}{2\pi R}.$$Mod şekli $J_0(\alpha_{0m}r/R)$'dir; $m$. modda $m-1$ tane düğüm çemberi vardır. Simetrik olmayan modlar $J_n(k r)\cos n\theta$ biçimindedir ve $n$ tane düğüm çapı içerir (Şekil 1). Düğüm çizgileri deneyde kum ya da toz serpilerek görülebilir (Chladni desenleri).
Başlangıç şekli $f(r)$ verilirse çözüm modların toplamıdır ve katsayılar Fourier–Bessel serisi yle bulunur. Burada $J_0$ fonksiyonları $r$ ağırlığına göre diktir (Sturm–Liouville, Ders 4.3):
$$f(r)=\sum_m A_mJ_0\Big(\frac{\alpha_{0m}r}{R}\Big),\qquad A_m=\frac{2}{R^2J_1^2(\alpha_{0m})}\int_0^R r\,f(r)\,J_0\Big(\frac{\alpha_{0m}r}{R}\Big)dr.$$Basınç sensörü diyaframının doğal frekansları
Verilenler
$R=10$ mm, kenar ankastre; ön gerilmeden gelen çekme $T=200$ N/m, $\rho_A=0{,}05$ kg/m². Eğilme rijitliği ihmal.
İstenenler
İlk üç eksenel simetrik frekans ve ilk simetrik olmayan frekans (Hz); ikinci modun düğüm çemberi yarıçapı.
Model ve kabuller
Dairesel membran, $u_{tt}=c^2\nabla^2u$, $u(R)=0$, merkezde sınırlılık.
Çözüm
$c=\sqrt{200/0{,}05}=63{,}25$ m/s. $f_{0m}=c\,\alpha_{0m}/(2\pi R)$:
$$f_{01}=2421\ \text{Hz},\quad f_{02}=5556\ \text{Hz},\quad f_{03}=8711\ \text{Hz};\qquad f_{11}=\frac{c\cdot3{,}8317}{2\pi R}=3857\ \text{Hz}.$$(0,2) modunda düğüm çemberi $J_0(\alpha_{02}r/R)=0$'ın iç kökü: $r=\alpha_{01}/\alpha_{02}\,R=0{,}4357R=4{,}36$ mm.
Kontrol
Birim: $\sqrt{(\text{N/m})/(\text{kg/m}^2)}=$ m/s ✓. $f_{02}/f_{01}=2{,}295$, tam sayı değil (telden farklı) ✓. $R$ büyürse frekans $1/R$ ile düşer ✓.
Fiziksel yorum
En düşük frekans yaklaşık 2,4 kHz. Ölçülecek basınç dalgalanmaları bunun çok altında kalmalı; aksi hâlde diyafram rezonansa girer ve ölçüm bozulur. İkinci simetrik mod ile ilk simetrik olmayan mod arasında (1,1) modu yer alır.
Benzer problem Daha büyük diyafram
Aynı malzeme ve çekmeyle $R=20$ mm olsaydı $f_{01}$ ne olurdu? $R=10$ mm'de çekme $T=800$ N/m'ye çıkarılsa?
İpucu
$f_{01}\propto\sqrt{T}/R$.
Çözümü göster
$R=20$ mm: 1210 Hz (yarıya iner). $T=800$ N/m: 4841 Hz (iki katına çıkar).
Membrandan plağa
Diyafram kalınlaşınca eğilme rijitliği baskın olur ve membran modeli yerine plak denklemi ($D\nabla^4w+\rho h\,w_{tt}=0$) gerekir. Kenarı ankastre dairesel plakta temel frekans $\omega=\frac{\lambda^2}{R^2}\sqrt{D/(\rho h)}$, $\lambda^2\approx10{,}216$'dır (Leissa). Mod şekilleri yine Bessel ve modifiye Bessel fonksiyonlarının birleşimidir.
6. Başa dönüş
Sensör diyaframının ilk doğal frekansı 2421 Hz; sonraki modlar 3857 Hz (bir düğüm çapı) ve 5556 Hz (bir düğüm çemberi). Dairesel geometri, sınırlılık şartı ve kenar şartı birlikte $J_0$'ın sıfırlarını frekans denklemine dönüştürdü.
7. Sık yapılan hatalar
- $Y_0$ terimini tutmak: dolu dairede merkezde sonlu çözüm için atılır (halka bölgede ise gerekir).
- Membranda $T$'nin birimini N almak; membranda N/m'dir.
- Fourier–Bessel katsayısında $r$ ağırlığını unutmak.
- Membran frekanslarının tam katlar olduğunu varsaymak.
8. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalKare membran
$a=b=5$ cm, $c=63{,}25$ m/s kare membranın $f_{11}$, $f_{12}$, $f_{22}$ frekanslarını bulun. Hangi frekans iki moda aittir?
İpucu
$f_{mn}=\frac c2\sqrt{(m/a)^2+(n/b)^2}$.
Çözümü göster
$f_{11}=894$ Hz, $f_{12}=f_{21}=1414$ Hz (iki mod), $f_{22}=1789$ Hz.
Alıştırma 2OrtaKavramsalFrekans oranları
Dairesel membranda $f_{02}/f_{01}$ ve $f_{03}/f_{01}$ oranlarını bulun. Bu oranlar $T$, $\rho_A$ ya da $R$'ye bağlı mı?
İpucu
Oranlarda $c$ ve $R$ sadeleşir.
Çözümü göster
$5{,}5201/2{,}4048=2{,}2954$ ve $8{,}6537/2{,}4048=3{,}5985$; yalnız $J_0$'ın sıfırlarına bağlıdır.
Alıştırma 3ZorKavramsalMerkezden vurulan diyafram
Diyaframın merkezine kısa bir darbe uygulanıyor. Hangi modlar uyarılmaz? Neden?
İpucu
$\cos n\theta$ içeren modların merkezdeki değeri nedir?
Çözümü göster
$n\ge1$ olan modlarda $J_n(0)=0$; merkez bu modların düğüm noktasıdır, merkezdeki kuvvet onları uyarmaz. Yalnız eksenel simetrik ($J_0$) modlar uyarılır.
9. Özet
- Membran: $u_{tt}=c^2\nabla^2u$, $c=\sqrt{T/\rho_A}$.
- Dikdörtgende $\omega_{mn}=c\pi\sqrt{(m/a)^2+(n/b)^2}$; karede tekrarlı frekanslar.
- Dairede $\omega_{0m}=c\,\alpha_{0m}/R$; $J_0$ sıfırları frekansı, sınırlılık şartı $Y_0$'ın atılmasını belirler.
- Başlangıç şartları Fourier–Bessel serisiyle ($r$ ağırlıklı diklik) açılır.
Sıradaki derste aynı fonksiyonları kararlı sıcaklık problemlerinde, silindir ve kürede kullanacağız.
10. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
MEMS ve basınç sensörü diyaframları, hoparlör zarları, dairesel plak ve kabuk titreşimleri, ön gerilmeli ince filmler bu çözümlere dayanır. Sonlu eleman modal analizlerini doğrulamak için Leissa'nın tabloları standart başvurudur. İleri okuma: Kreyszig §12.8–12.10; Leissa (1969).
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §12.8 Membran modeli (s. 575–576); §12.9 Dikdörtgen membran (s. 577–584); §12.10 Dairesel membran, Fourier–Bessel serisi (s. 585–592)
- A. W. Leissa, Vibration of Plates, NASA SP-160, 1969. — Dairesel plaklar bölümü (ankastre dairesel plak frekans katsayıları)
- R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 7 (yüksek boyutlu KDD'ler, dairesel membran)
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.