Akademik / MKC 501 / Hafta 12 / 12.3

Hafta 12 · Ders 12.3 · Çıktı 5 · ~45 dk

Fourier dönüşümüyle KDD çözümü

Uzun bir çubuktaki sıcak bölge nasıl dağılır? Uzaya göre Fourier dönüşümü ısı denklemini her dalga sayısı için basit bir ADD'ye indiriyor; çözüm ısı çekirdeğiyle konvolüsyon olarak çıkıyor.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Sonsuz bölgede uzaya göre Fourier dönüşümüyle KDD'yi ADD'ye indirmek
  • Isı denkleminde dalga sayısına bağlı sönümü yorumlamak
  • Isı çekirdeğini ve konvolüsyon biçimindeki çözümü yazmak
  • Sıcak bölgenin yayılmasını erf ile hesaplayıp korunum ve limitlerle sağlamak
Hafta
Hafta 12 · Fourier dönüşümü ve uygulamaları
Resmî çıktı
Çıktı 5 — Kısmi diferansiyel denklemleri uygun integral dönüşüm yöntemini seçerek çözebilme
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §12.7 (s. 568–574)
Araç
—

1. Neden öğreniyoruz?

Uzun bir çelik çubuğun ortasındaki 2 cm'lik bölge kaynak sırasında çevresinden 100 K daha sıcak hâle gelmiş; çubuğun geri kalanı ortam sıcaklığında. Yanal yüzey yalıtılmış kabul edilsin. Isı iki yana yayılırken orta noktanın sıcaklığı ne kadar hızlı düşer, 2 cm ötedeki nokta ne kadar ısınır? (Şekil 1)

Çubuk, ilgilendiğimiz süre boyunca ısının uçlara ulaşamayacağı kadar uzun. Bu yüzden uç şartları yerine "sonsuz çubuk" modeli kullanırız. Sonlu çubukta (Hafta 8) değişkenlerine ayırma Fourier serisi veriyordu; sonsuz çubukta seri, Fourier dönüşümüne dönüşür.

Sıcaklık–konum grafiği: başlangıçta x = −a ile +a arasında yüksekliği T0 olan dikdörtgen profil; daha sonraki iki anda profil yayılıp alçalmış çan biçimli eğriler, eğrilerin altındaki alan sabit. t = 0: T₀ = 100 K t = 1 st = 10 s −aax u
Şekil 1. Sonsuz çubukta ısının yayılması: başlangıçtaki dikdörtgen sıcaklık bölgesi ($|x|\lt a$) zamanla alçalıp genişleyen çan biçimli profillere dönüşür. Eğrilerin altındaki alan (toplam ısı) korunur.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Gerekenler

  • Ders 12.1: $F(\omega)=\int fe^{-i\omega t}dt$; türev özelliği $f'\to i\omega F$; konvolüsyon $f*g\to FG$. Burada değişken $x$, dönüşüm değişkeni dalga sayısı $k$ (rad/m) olacak.
  • Isı denklemi $u_t=\alpha u_{xx}$; $\alpha=k_\text{ısıl}/(\rho c)$ ısıl yayınım (m²/s). Çelik için $\alpha\approx1{,}2\times10^{-5}$ m²/s.
  • Gauss integrali $\int_{-\infty}^\infty e^{-x^2/b}\,dx=\sqrt{\pi b}$.
  • Hata fonksiyonu $\operatorname{erf}(z)=\frac{2}{\sqrt\pi}\int_0^ze^{-s^2}ds$ (ayrıntı Hafta 5).

3. Yöntem: uzayda Fourier dönüşümü

Problem: $u_t=\alpha u_{xx}$, $-\infty<x<\infty$, $t>0$; $u(x,0)=f(x)$; $u\to0$ ($|x|\to\infty$).

Ne zaman kullanılır? Bölge iki yönde sonsuzsa ve denklem sabit katsayılı ve doğrusalsa. Yarı sonsuz bölgede sinüs ya da kosinüs dönüşümü, zamana göre ise Laplace dönüşümü (Ders 11.3) daha uygundur.

Nasıl uygulanır?

  1. $x$'e göre dönüşüm alın: $\hat u(k,t)=\int u(x,t)e^{-ikx}dx$. Türev özelliğiyle $u_{xx}\to(ik)^2\hat u=-k^2\hat u$.
  2. KDD her $k$ için bir ADD'ye iner: $\hat u_t=-\alpha k^2\hat u$, $\hat u(k,0)=\hat f(k)$.
  3. ADD'yi çözün: $\hat u(k,t)=\hat f(k)\,e^{-\alpha k^2t}$.
  4. Ters dönüşüm alın. Çarpım, konvolüsyona karşılık gelir.

Adım 3'ün anlamı güçlüdür: her dalga sayısı $k$ birbirinden bağımsız olarak $e^{-\alpha k^2t}$ hızıyla söner. Kısa dalga boylu (büyük $k$) ayrıntılar çok hızlı silinir; profil zamanla düzleşir.

Türetme Isı çekirdeği: $e^{-\alpha k^2t}$'nin ters dönüşümü

Gauss fonksiyonunun dönüşümü yine Gauss'tur. Kare tamamlayarak

$$\frac{1}{2\pi}\int_{-\infty}^{\infty}e^{-\alpha k^2t}e^{ikx}\,dk=\frac{1}{\sqrt{4\pi\alpha t}}\,e^{-x^2/(4\alpha t)}\equiv G(x,t).$$

Böylece $\hat u=\hat f\cdot\hat G$ çarpımının tersi konvolüsyondur:

$$u(x,t)=\int_{-\infty}^{\infty}f(\xi)\,G(x-\xi,t)\,d\xi.$$

$G(x,t)$'ye ısı çekirdeği (İng. heat kernel; $G(x,t;\xi)$; 1/m) (Gauss çekirdeği) denir. Fiziksel anlamı: $t=0$'da $x=0$ noktasına bırakılan birim ısının (bir delta) sonraki sıcaklık dağılımı. Her zaman alanı 1'dir (ısı korunur) ve genişliği $\sqrt{2\alpha t}$ ile büyür. Bu, Hafta 13'teki Green fonksiyonu fikrinin ilk örneğidir: genel çözüm, birim kaynağın cevabının süperpozisyonudur.

Çözümlü örnek 1

Sıcak bölgenin yayılması (açılış problemi)

Verilenler

$\alpha=1{,}2\times10^{-5}$ m²/s; $f(x)=T_0=100$ K, $|x|<a=0{,}01$ m; dışında 0 (fazla sıcaklık).

İstenenler

$u(x,t)$; $t=1$, 10, 100 s'de $u(0,t)$ ve $u(0{,}02\text{ m},t)$.

Model ve kabuller

Sonsuz çubuk, yalıtılmış yanal yüzey, sabit malzeme özellikleri, tek boyutlu iletim.

Çözüm

Konvolüsyon integrali $f$'nin sıfırdan farklı olduğu aralıkta alınır:

$$u(x,t)=\int_{-a}^{a}\frac{T_0}{\sqrt{4\pi\alpha t}}e^{-(x-\xi)^2/4\alpha t}\,d\xi=\frac{T_0}{2}\left[\operatorname{erf}\frac{a-x}{2\sqrt{\alpha t}}+\operatorname{erf}\frac{a+x}{2\sqrt{\alpha t}}\right].$$

Orta nokta için $u(0,t)=T_0\operatorname{erf}\!\big(a/2\sqrt{\alpha t}\big)$. Sayılar (betik çıktısı):

Sıcak bölgenin yayılması (fazla sıcaklık, K)
$t$ (s)$\sqrt{\alpha t}$ (mm)$u(0,t)$$u(20\text{ mm},t)$
13,4695,882,06
1010,9548,1423,29
10034,6416,1714,90

Kontrol

$t\to0$'da $\operatorname{erf}(\pm\infty)$ değerleri başlangıç profilini verir ✓. Toplam ısı $\int u\,dx=2aT_0=2$ K·m her an aynı çıktı (sayısal integral) ✓. Simetri: $u(-x,t)=u(x,t)$ ✓. Uzun süre limiti: $u(0,t)\approx T_0a/\sqrt{\pi\alpha t}$, $t=100$ s'de 16,3 K; tabloyla uyumlu ✓.

Fiziksel yorum

Orta nokta 10 s'de başlangıç fazlasının yarısına iner; bu süre yaklaşık $\sqrt{\alpha t}\approx a$ olduğu andır. 100 s'de 2 cm ötedeki nokta orta noktayla neredeyse aynı sıcaklıktadır: profil düzleşmiştir. Gerçek kaynakta ısı ayrıca yüzeyden konveksiyonla kaybolur; bu model yalnız iletimi gösterir.

Benzer problem Alüminyum çubuk

Aynı problem $\alpha=1\times10^{-4}$ m²/s (alüminyuma yakın) için: $t=10$ s'de orta noktanın fazla sıcaklığı nedir?

İpucu

$u(0,t)=T_0\operatorname{erf}(a/2\sqrt{\alpha t})$; argüman $0{,}01/(2\cdot0{,}0316)$.

Çözümü göster

Argüman $0{,}158$; $u(0)=100\,\operatorname{erf}(0{,}158)=17{,}7$ K. Alüminyumun ısıl yayınımı yaklaşık 8 kat büyük olduğundan sıcak bölge çok daha hızlı dağılır.

4. Başa dönüş

Uzayda Fourier dönüşümü, ısı denklemini her dalga sayısı için $\hat u_t=-\alpha k^2\hat u$ ADD'sine indirdi. Çözüm, başlangıç profilinin ısı çekirdeğiyle konvolüsyonudur. Kaynak bölgesinin ortası 10 s'de yaklaşık 48 K'e, 100 s'de 16 K'e iner; ısı $\sqrt{\alpha t}$ ölçeğinde yayılır ve toplam ısı korunur.

5. Sık yapılan hatalar

  • Uzay dönüşümünde türevin işaretini karıştırmak: $u_{xx}\to-k^2\hat u$ (artı değil).
  • Ters dönüşümde $1/2\pi$ çarpanını unutmak; çekirdeğin alanı 1 değilse bir çarpan eksiktir.
  • Sonsuz çubuk çözümünü, ısının uçlara ulaştığı sürelerde sonlu çubuğa uygulamak.

6. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalHangi dönüşüm?

(a) Sonsuz çubukta başlangıç profili verilmiş ısı problemi, (b) $x>0$'da ucu sabit sıcaklıkta tutulan çubuk, (c) uzunluğu $L$, uçları 0 K'de çubuk için hangi yöntemi seçersiniz?

İpucu

Bölgenin sonlu, yarı sonsuz ya da sonsuz oluşuna bakın.

Çözümü göster

(a) Uzayda Fourier dönüşümü; (b) zamanda Laplace ya da $x$'te sinüs dönüşümü; (c) değişkenlerine ayırma ve Fourier sinüs serisi.

Alıştırma 2OrtaSayısalÇekirdeğin genişliği

Çelik çubukta ($\alpha=1{,}2\times10^{-5}$ m²/s) noktasal ısının standart sapması $\sigma=\sqrt{2\alpha t}$ ne zaman 1 cm olur?

İpucu

$t=\sigma^2/(2\alpha)$.

Çözümü göster

$t=10^{-4}/(2,4\times10^{-5})\approx4{,}2$ s.

Alıştırma 3ZorSayısalDalga sayısının sönümü

Başlangıç profili $f(x)=\cos(k_0x)$ olsun (sınırlı ama integrallenemez; yine de yöntem biçimsel olarak çalışır). Çözümün $u=e^{-\alpha k_0^2t}\cos k_0x$ olduğunu doğrulayın. Çelikte dalga boyu 1 cm olan bir dalgalanma hangi sürede $1/e$'ye iner?

İpucu

Yerine koyun; $k_0=2\pi/\lambda$, süre $1/(\alpha k_0^2)$.

Çözümü göster

$u_t=-\alpha k_0^2u$, $u_{xx}=-k_0^2u$ ⇒ denklem sağlanır. $k_0=628$ rad/m; $t=1/(1{,}2\times10^{-5}\cdot628^2)\approx0{,}21$ s. Kısa dalga boylu ayrıntılar saniyeden kısa sürede silinir.

7. Özet

Özet
  • Sonsuz bölgede uzaya göre Fourier dönüşümü KDD'yi her $k$ için bir ADD'ye indirir.
  • Isı denkleminde her dalga sayısı $e^{-\alpha k^2t}$ ile söner; profil düzleşir.
  • Çözüm = başlangıç profili $*$ ısı çekirdeği $G=e^{-x^2/4\alpha t}/\sqrt{4\pi\alpha t}$.
  • Isı $\sqrt{\alpha t}$ ölçeğinde yayılır; toplam ısı korunur.

Sıradaki hafta: birim kaynak cevabını genelleştiren Green fonksiyonları.

8. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Kaynak ve lazerle işlemede sıcaklık alanları (hareketli ısı kaynağı çözümleri), difüzyon ve sızma problemleri ile sonsuz ortamda dalga yayılımı bu yöntemle çözülür. Sayısal yöntemlerin (sonlu farklar, sonlu elemanlar) doğrulanmasında analitik referans olarak da kullanılır. İleri okuma: Haberman, Bölüm 10.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §12.7 Çok uzun çubuklarda ısı denklemi; Fourier integrali ve dönüşümüyle çözüm (s. 568–574)
  • R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 10 “Infinite Domain Problems: Fourier Transform Solutions”

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.