Akademik / MKC 501 / Hafta 4 / 4.3

Hafta 4 · Ders 4.3 · Çıktı 2, 4 · ~45 dk

Sturm–Liouville problemleri ve genelleştirilmiş Fourier serileri

Telin, kirişin ve daha genel yapıların mod şekillerinin neden dik olduğunu ve bir başlangıç şeklinin bu modlara nasıl ayrıldığını tek bir çerçevede göreceğiz.

Program notu. Bu hafta resmî ders programında yer almaz; Hafta 3'teki ADD'lerden özel fonksiyonlara ve değişkenlerine ayırma yöntemine geçişi tamamlamak için eklenmiştir.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Bir denklemi Sturm–Liouville biçimine getirip p, q, r'yi belirlemek
  • Ağırlık fonksiyonuna göre dikliği açıklamak ve sınamak
  • Genelleştirilmiş Fourier serisinin katsayılarını adım adım hesaplamak
  • Çekilip bırakılan telin mod katsayılarını ve frekanslarını bulmak
  • Tel ve kiriş frekans dizilerini karşılaştırmak
Hafta
Hafta 4 · Sınır değer problemleri ve özfonksiyon açılımları
Resmî çıktı
Çıktı 2 — Önemli özel fonksiyonları ve mühendislik problemlerinin çözümündeki kullanımlarını anlama; Çıktı 4 — Kısmi diferansiyel denklemleri değişkenlerine ayırma yöntemiyle çözebilme
Süre
~45 dk
Ön koşul
Ders 4.1; Ders 4.2
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §11.5–11.6 (s. 498–509), §12.3 ve PS 12.3 (s. 545–553)
Araç
—

1. Neden öğreniyoruz?

Bir telin orta noktası $h=5$ mm çekilip bırakılıyor. Tel hangi frekanslarda ve hangi oranlarda titreşir? Ders 4.1'de telin modlarını ($\sin(n\pi x/L)$) ve frekanslarını bulduk. Şimdi başlangıç şeklini bu modların toplamı olarak yazmamız gerekiyor: $y(x,0)=\sum c_n\sin(n\pi x/L)$. Her $c_n$, o modun ne kadar uyarıldığını söyler.

Sinüsler için bunu Fourier serisiyle yaptık. Ama kesiti değişen bir çubukta, dairesel bir membranda ya da kalın bir silindirde modlar sinüs değildir. Hepsini kapsayan çerçeve Sturm–Liouville problemi (İng. Sturm–Liouville problem; $(py')'+(q+\lambda r)y=0$)dir: özfonksiyonların neden dik olduğunu ve katsayıların nasıl bulunacağını tek seferde gösterir.

İki ucu bağlı telin ilk üç modu: birinci mod tek yarım dalga, ikinci mod ortada düğüm noktası olan iki yarım dalga, üçüncü mod üç yarım dalga. Altta ortadan çekilmiş üçgen başlangıç şekli. n = 1n = 2n = 3 h başlangıç şekli f(x)
Şekil 1. Telin ilk üç modu (üstte) ve ortadan çekilmiş başlangıç şekli (altta). Başlangıç şekli simetrik olduğu için ortada düğüm noktası olan çift modları uyarmaz.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi
  • Özdeğer tipi sınır değer problemi ve $\lambda$'nın üç durumu (Ders 4.1).
  • Fourier katsayılarının diklikle bulunması (Ders 4.2).
  • Simetrik matrisin farklı özdeğerlerine ait özvektörlerin dikliği (Ders 1.3) ve kütleye göre diklik $\boldsymbol\varphi_i^{\mathsf T}\mathbf M\boldsymbol\varphi_j=0$ (Ders 1.4).
  • Kısmi integrasyon: $\int_a^b u\,v'\,dx=[uv]_a^b-\int_a^b u'v\,dx$.

3. Sturm–Liouville problemi

$a\le x\le b$ aralığında

$$\big(p(x)\,y'\big)'+\big(q(x)+\lambda\,r(x)\big)y=0$$

denklemi ve her uçta $k_1y+k_2y'=0$ biçiminde birer şart (ayrık sınır şartları). $p>0$ ve $r>0$ ise problem düzenli Sturm–Liouville problemidir. $r(x)$ ağırlık fonksiyonu (İng. weight function; $r(x)$)dur. Örnekler: $y''+\lambda y=0$ ($p=r=1$, $q=0$); Bessel ve Legendre denklemleri de bu biçime getirilebilir (Hafta 5–6).

Temel sonuçlar (ispatsız kabul edeceğiz, yalnız dikliği göstereceğiz):

  1. Özdeğerler gerçeldir ve sonsuz, artan bir dizi oluşturur: $\lambda_1<\lambda_2<\cdots\to\infty$.
  2. Farklı özdeğerlere ait özfonksiyonlar ağırlık fonksiyonuna göre diktir: $$\int_a^b r(x)\,y_m(x)\,y_n(x)\,dx=0\qquad(m\ne n).$$
  3. Özfonksiyonlar bir tabandır: parçalı düzgün bir $f$ onların serisi olarak yazılabilir.
Türetme Ağırlıklı diklik nereden geliyor?

$y_m$ ve $y_n$ denklemi $\lambda_m$ ve $\lambda_n$ ile sağlasın. Birincinin denklemini $y_n$, ikincininkini $y_m$ ile çarpıp çıkarın:

$$(\lambda_m-\lambda_n)\,r\,y_my_n=y_m(py_n')'-y_n(py_m')'=\big[p\,(y_my_n'-y_ny_m')\big]' .$$

$a$'dan $b$'ye integral alınca sağ taraf uç değerlerine iner: $p(y_my_n'-y_ny_m')\big|_a^b$. Ayrık sınır şartlarında her uçta bu ifade sıfırdır (iki fonksiyon da aynı $k_1y+k_2y'=0$ şartını sağladığı için determinant sıfır). Sonuç: $(\lambda_m-\lambda_n)\int r\,y_my_n\,dx=0$; $\lambda_m\ne\lambda_n$ ise integral sıfırdır.

Bu, Ders 1.4'teki M-diklik ispatının fonksiyon karşılığıdır: $r$ "kütle matrisi", diferansiyel operatör "rijitlik matrisi" rolündedir.

4. Genelleştirilmiş Fourier serisi: katsayıları bulmak

$f(x)=\sum_n c_n\,y_n(x)$ yazalım. İki tarafı $r\,y_m$ ile çarpıp integral alın; diklik yüzünden toplamdan yalnız $n=m$ terimi kalır:

$$c_m=\frac{\displaystyle\int_a^b r\,f\,y_m\,dx}{\displaystyle\int_a^b r\,y_m^2\,dx}.$$

Bu seriye genelleştirilmiş Fourier serisi (İng. generalized Fourier series (eigenfunction expansion); $\sum c_n y_n$) (özfonksiyon açılımı) denir. Adım adım:

  1. Denklemi $(py')'+(q+\lambda r)y=0$ biçimine getirip $p$, $q$, $r$'yi belirleyin. (Gerekirse bir çarpanla çarpın; ağırlık buradan çıkar.)
  2. Özdeğerleri ve özfonksiyonları sınır şartlarından bulun.
  3. Paydayı (norm karesini) $\int r\,y_m^2\,dx$ hesaplayın.
  4. Payı $\int r\,f\,y_m\,dx$ hesaplayın; $c_m$'yi yazın.
  5. Birkaç terimle seriyi çizip $f$ ile karşılaştırın.
Çözümlü örnek 1

Ağırlık fonksiyonu 1 olmayan bir problem

Verilenler

$x^2y''+xy'+\lambda y=0$, $1\le x\le e$, $y(1)=y(e)=0$.

İstenenler

Sturm–Liouville biçimi, özfonksiyonlar, diklik ve $f(x)=1$'in açılımının ilk katsayıları.

Model ve kabuller

Euler–Cauchy tipi denklem (Ders 3.2). $x$'e bölünce $(xy')'+\dfrac{\lambda}{x}y=0$: $p=x$, $q=0$, $r=1/x$.

Çözüm

$\lambda=\mu^2>0$ için yardımcı denklem $m^2+\mu^2=0$, $y=A\cos(\mu\ln x)+B\sin(\mu\ln x)$. $y(1)=0\Rightarrow A=0$; $y(e)=B\sin\mu=0\Rightarrow\mu=n\pi$.

$$\lambda_n=(n\pi)^2,\qquad y_n=\sin(n\pi\ln x).$$

Norm: $\int_1^e\frac1x\sin^2(n\pi\ln x)\,dx=\tfrac12$ ($t=\ln x$ ile). $f=1$ için pay $\int_1^e\frac1x\sin(n\pi\ln x)dx=\frac{1-\cos n\pi}{n\pi}$, dolayısıyla $c_n=\dfrac{2(1-\cos n\pi)}{n\pi}$: $c_1=1{,}273$, $c_2=0$, $c_3=0{,}424$.

Kontrol

Sayısal integralle $\int_1^e\frac1x\,y_1y_2\,dx\approx10^{-17}$ (dik), ama ağırlıksız $\int_1^e y_1y_2\,dx=-0{,}150$ (dik değil). $t=\ln x$ dönüşümüyle problem $\sin(n\pi t)$'li sıradan sinüs serisine döner; katsayılar kare dalganınkilerle aynı ✓.

Fiziksel yorum

Ağırlığı unutmak katsayıları yanlış verir. Fiziksel problemlerde ağırlık genellikle kütle ya da ısı kapasitesi dağılımıdır (kesiti değişen çubukta $\rho A(x)$, dairesel membranda $r$).

Benzer problem Sabit fonksiyonun sinüs açılımı

$f(x)=1$'i $0<x<L$'de $y_n=\sin(n\pi x/L)$ özfonksiyonlarıyla açın ($r=1$).

İpucu

Norm $L/2$; pay $\int_0^L\sin(n\pi x/L)dx=\frac{L}{n\pi}(1-\cos n\pi)$.

Çözümü göster

$c_n=\dfrac{4}{n\pi}$ ($n$ tek), çiftlerde 0. Bu, kare dalganın sinüs serisidir (Ders 4.2).

5. Başa dönüş: çekilip bırakılan tel ve kiriş

Çözümlü örnek 2

Başlangıç şeklini modlara ayırmak

Verilenler

Tel: $T=500$ N, $\mu=0{,}005$ kg/m, $L=0{,}65$ m ($c=\sqrt{T/\mu}=316{,}2$ m/s). Orta nokta $h=5$ mm çekilip hızsız bırakılıyor.

İstenenler

Mod katsayıları $c_n$ ve frekansları.

Model ve kabuller

Küçük genlik, ideal esnek tel. Modlar $y_n=\sin(n\pi x/L)$, $r=1$; $\omega_n=n\pi c/L$. Çözüm $y(x,t)=\sum c_n\sin(n\pi x/L)\cos\omega_nt$ (ayrıntılı türetim Hafta 7).

Çözüm

Üçgen şekil için $c_n=\dfrac{2}{L}\displaystyle\int_0^Lf\sin\dfrac{n\pi x}{L}dx=\dfrac{8h}{n^2\pi^2}\sin\dfrac{n\pi}{2}$.

$c_1=4{,}053$ mm, $c_2=0$, $c_3=-0{,}450$ mm, $c_5=0{,}162$ mm. Frekanslar $f_n=nc/(2L)$: 243,3; 486,5; 729,8; 1216 Hz.

Kontrol

$\sum c_n\sin(n\pi/2)=c_1-c_3+c_5-\cdots=4{,}053+0{,}450+0{,}162+\dots\to5$ mm $=h$ ✓. Çift modlar sıfır: simetrik şekil, ortasında düğüm noktası olan modları uyarmaz ✓.

Fiziksel yorum

Enerjinin büyük kısmı 1. moddadır; yüksek modların katsayısı $1/n^2$ hızıyla düşer. Teli ortadan değil uca yakın bir yerden çekmek çift harmonikleri de uyarır ve sesin tınısını değiştirir.

Mühendislik notu

Kiriş: aynı çerçeve, farklı frekans dizisi

Basit mesnetli Euler–Bernoulli kirişinde mod şekilleri yine $\sin(n\pi x/L)$'dir, ama frekanslar $\omega_n=\big(\tfrac{n\pi}{L}\big)^2\sqrt{EI/\rho A}$: $n^2$ ile artar (tel: $n$ ile). Örnek: 40×40 mm dolu çelik kare kesit, $L=1$ m için $f_1=93{,}8$ Hz, $f_2=4f_1$, $f_3=9f_1$. Ankastre uçlarda modlar sinüs değildir ama yine ağırlıklı dik bir taban oluşturur (Kreyszig PS 12.3, 15–20). Ayrıntı: MKC 527 — Euler–Bernoulli kiriş titreşimi.

6. Sık yapılan hatalar

  • Denklemi Sturm–Liouville biçimine getirmeden ağırlığı 1 kabul etmek.
  • Katsayı formülünde paydayı (norm karesini) unutmak ya da $L/2$ yerine $L$ yazmak.
  • Sıradan diklik ile ağırlıklı dikliği karıştırmak.
  • Kirişte frekansların tel gibi $n$ ile arttığını sanmak.

7. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalBiçimi tanımak

$y''+\lambda y=0$, $y'(0)=0$, $y'(L)=0$ (iki ucu yalıtılmış çubuk) problemi için $p$, $q$, $r$ nedir? $\lambda=0$ bir özdeğer midir?

İpucu

$\lambda=0$'da $y=A+Bx$; şartlar yalnız $B=0$ verir.

Çözümü göster

$p=1$, $q=0$, $r=1$. $\lambda=0$ özdeğerdir, özfonksiyonu $y_0=1$ (sabit sıcaklık). Diğerleri $\lambda_n=(n\pi/L)^2$, $y_n=\cos(n\pi x/L)$: kosinüs serisi.

Alıştırma 2OrtaSayısalUçtan çekilen tel

Aynı tel ortadan değil $L/4$ noktasından $h$ kadar çekilseydi $c_2$ sıfır olur muydu? Formül: $c_n=\dfrac{2h}{n^2\pi^2}\cdot\dfrac{\sin(n\pi a/L)}{(a/L)(1-a/L)}$, $a$ çekme noktası.

İpucu

$a/L=1/4$, $\sin(2\pi/4)=1$.

Çözümü göster

$c_2=\dfrac{2h}{4\pi^2}\cdot\dfrac{1}{3/16}=\dfrac{8h}{3\pi^2}\approx0{,}270h\ne0$. Çift modlar artık uyarılıyor; yalnız $n=4,8,\dots$ sıfır ($\sin(n\pi/4)=0$).

Alıştırma 3ZorKavramsalDiklik ispatında sınır terimi

Türetimdeki sınır terimi $p(y_my_n'-y_ny_m')$ neden periyodik şartlarda ($y(a)=y(b)$, $y'(a)=y'(b)$, $p(a)=p(b)$) de sıfırdır?

İpucu

İki uçtaki değerler eşit; fark alınıyor.

Çözümü göster

Periyodik şartlarda ifade $a$ ve $b$'de aynı değeri alır; integralde $[\,\cdot\,]_a^b$ farkı sıfırdır. Bu yüzden periyodik Fourier serisinin sinüs ve kosinüsleri de diktir.

8. Özet

Özet
  • Sturm–Liouville biçimi: $(py')'+(q+\lambda r)y=0$; $r$ ağırlık fonksiyonu.
  • Özdeğerler gerçel ve artan; özfonksiyonlar $r$'ye göre dik.
  • Katsayı: $c_m=\int r f y_m\,dx\big/\int r y_m^2\,dx$.
  • Tel: $\omega_n\propto n$; kiriş: $\omega_n\propto n^2$.

Hafta 5–6'da Bessel ve Legendre fonksiyonlarını aynı çerçevede özfonksiyon olarak kullanacağız.

9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Modal analiz, Galerkin ve Rayleigh–Ritz yöntemleri, değişkenlerine ayırmayla bulunan bütün KDD çözümleri bu dikliğe dayanır. Sonlu eleman modal çözücüsü aslında ayrık bir Sturm–Liouville problemi çözer. İleri okuma: Kreyszig §11.5–11.6; Haberman, Bölüm 5.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §11.5 Sturm–Liouville problemleri, dik fonksiyonlar (s. 498–503); §11.6 Dik seriler, genelleştirilmiş Fourier serileri (s. 504–509); §12.3 tel ve Problem Seti 12.3 kiriş problemleri (s. 545–553)
  • R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 5 Sturm–Liouville özdeğer problemleri

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.