Akademik / MKC 501 / Hafta 10 / 10.2

Hafta 10 · Ders 10.2 · Çıktı 4 · ~45 dk

Kaynaklı ısı iletimi ve özfonksiyon açılımı

Kürlenen bir reçine katmanının ortası ne kadar ısınır? Kaynak terimli ısı denklemini, çözümü ve kaynağı sinüs modlarına açarak her mod için tek bir ADD'ye indireceğiz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Kaynak terimli ısı denklemini kurmak ve Q = q'''/(ρ c_p) terimini yorumlamak
  • Özfonksiyon açılımı yöntemini adım adım uygulamak
  • Zamana bağlı kaynakta Duhamel integralini yazmak
  • Aynı yöntemi zorlanmış tel titreşimine uyarlamak
Hafta
Hafta 10 · Homojen olmayan problemler
Resmî çıktı
Çıktı 4 — Kısmi diferansiyel denklemleri değişkenlerine ayırma yöntemiyle çözebilme
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig'de sistematik anlatım yok; Haberman Bl. 8
Araç
—

1. Neden öğreniyoruz?

Kalın bir kompozit parçanın kürlenmesi sırasında epoksi reçine ekzotermik tepkimeyle kendi içinde ısı üretir. 20 mm kalınlığında bir reçine katmanını iki yüzünden kalıba temas eden bir çubuk gibi düşünelim; kalıp yüzeyleri sabit sıcaklıkta tutuluyor. Katmanın ortası kalıp sıcaklığının ne kadar üstüne çıkar ve buna ne kadar sürede ulaşır? Aşırı ısınma reçineyi bozabilir ve kalıcı ısıl gerilme bırakır. Denklemde artık bir kaynak terimi (İng. source term; $Q$; K/s) var:

$$u_t=\alpha u_{xx}+Q,\qquad Q=\frac{q'''}{\rho c_p}\ \ [\text{K/s}].$$
Kalınlık boyunca sıcaklık artışı: iki yüzde sıfır, ortada tepe yapan parabolik profiller; zamanla tepe yükselerek kararlı paraboliye yaklaşıyor. Yanda düzgün dağılmış ısı üretimi okları. Δu [°C]x 0L kararlı: 25 °C (kesikli) t = τ₁: 15,5 °C t = 60 s: 4,5 °C q''' düzgün
Şekil 1. Düzgün iç ısı üretimiyle sıcaklık artışı (kalıp sıcaklığına göre). Profil zamanla yükselir ve kararlı paraboliye $qx(L-x)/(2k)$ yaklaşır.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Hatırlatma

  • Sinüs özfonksiyonları ve dikliği: $\int_0^L\sin\frac{m\pi x}L\sin\frac{n\pi x}Ldx=\frac L2\delta_{mn}$ (Ders 4.3).
  • Birinci mertebe doğrusal ADD: $T'+aT=b$ ⇒ $T=\frac ba(1-e^{-at})+T(0)e^{-at}$ (Ders 2.1).
  • Kararlı + geçici ayrıştırması: Ders 10.1.

3. Özfonksiyon açılımı yöntemi

Kaynak varken $u=X(x)T(t)$ ayırması doğrudan çalışmaz, çünkü $Q$ terimi ayrılmaz. Bunun yerine homojen problemin özfonksiyonlarını (burada $\sin(n\pi x/L)$) bir taban gibi kullanırız: hem çözümü hem kaynağı bu tabanda açarız ve her katsayı için ayrı bir ADD elde ederiz. Bu, özfonksiyon açılımı yöntemi (İng. method of eigenfunction expansion)dir; Ders 1.4'teki modal koordinatların sürekli sistemdeki karşılığıdır.

Ne zaman kullanılır? Denklem doğrusal, sınır şartları homojen (değilse önce Ders 10.1'deki gibi homojen yapın), kaynak $Q(x,t)$ ise zamana da bağlı olabilir.

Adımlar:

  1. Homojen problemin özfonksiyonlarını bulun: $X_n=\sin(n\pi x/L)$, $\lambda_n=(n\pi/L)^2$.
  2. Çözümü $u=\sum T_n(t)X_n(x)$, kaynağı $Q=\sum Q_n(t)X_n(x)$ diye yazın; $Q_n=\frac2L\int_0^LQ\,X_ndx$.
  3. Denkleme koyun ve dikliği kullanın: her $n$ için $$T_n'+\alpha\lambda_nT_n=Q_n(t),\qquad T_n(0)=\frac2L\int_0^Lu(x,0)X_ndx.$$
  4. Her ADD'yi çözün. $Q_n$ sabitse $T_n=\frac{Q_n}{\alpha\lambda_n}(1-e^{-\alpha\lambda_nt})+T_n(0)e^{-\alpha\lambda_nt}$. Zamana bağlıysa $$T_n(t)=T_n(0)e^{-\alpha\lambda_nt}+\int_0^te^{-\alpha\lambda_n(t-s)}Q_n(s)\,ds,$$ yani her anki kaynağın sönerek biriken etkileri toplanır. Bu fikre Duhamel ilkesi (İng. Duhamel's principle) denir; Hafta 11 ve 13'te konvolüsyon ve Green fonksiyonu olarak yeniden karşımıza çıkacak.
Çözümlü örnek 1

Kürlenen reçine katmanında sıcaklık artışı

Verilenler

$L=20$ mm; $k=0{,}2$ W/(m·K), $\rho=1200$ kg/m³, $c_p=1100$ J/(kg·K); düzgün ısı üretimi $q'''=10^5$ W/m³. İki yüz kalıp sıcaklığında (artış 0), başlangıçta artış 0.

İstenenler

Ortadaki sıcaklık artışının zamanla değişimi ve kararlı değeri.

Model ve kabuller

Tek boyutlu iletim (katman geniş), sabit özellikler, tepkime ısısı sabit ve düzgün kabul ediliyor (gerçekte tepkime hızı sıcaklığa bağlıdır; bu basitleştirmedir).

Çözüm

$\alpha=k/(\rho c_p)=1{,}515\times10^{-7}$ m²/s, $Q=q'''/(\rho c_p)=0{,}07576$ K/s, $\tau_1=L^2/(\alpha\pi^2)=267$ s.

Sabit $Q$'nun sinüs katsayıları: $Q_n=\frac{4Q}{n\pi}$ (tek $n$). Başlangıç sıfır olduğundan

$$u(x,t)=\sum_{n\ \text{tek}}\frac{4Q}{n\pi\,\alpha\lambda_n}\big(1-e^{-\alpha\lambda_nt}\big)\sin\frac{n\pi x}{L}.$$
Ortadaki sıcaklık artışı
t [s]Δu [°C]
604,51
267 (τ₁)15,51
802 (3τ₁)23,72
∞25,00

Kontrol

Kararlı durum doğrudan da bulunur: $kv''=-q'''$, $v(0)=v(L)=0$ ⇒ $v=\frac{q'''}{2k}x(L-x)$, ortada $\frac{q'''L^2}{8k}=\frac{10^5\cdot0{,}0004}{1{,}6}=25$ °C ✓. Seri bu değere yakınsar. Birim: $q'''L^2/k$ → (W/m³)(m²)/(W/(m·K)) = K ✓.

Fiziksel yorum

Reçinenin düşük iletkenliği yüzünden ortası kalıptan 25 °C daha sıcak olur; bu farkın büyük kısmı yaklaşık 15 dakikada oluşur. Kalınlık iki katına çıksa artış dört katına (100 °C) çıkar: kalın kompozitlerde kür çevriminin yavaş tutulmasının nedeni budur.

Benzer problem İki kat kalın katman

Aynı reçine $L=40$ mm. Kararlı merkez artışı ve $\tau_1$ nedir?

İpucu

Kararlı artış $\propto L^2$, $\tau_1\propto L^2$.

Çözümü göster

Kararlı artış 100 °C, $\tau_1=1070$ s (≈18 dk).

4. Aynı fikir titreşimde: zorlanmış tel

Uçları sabit tele dağılı harmonik kuvvet $F(x)\sin\Omega t$ (N/m) etkirse $\mu u_{tt}=Tu_{xx}+F(x)\sin\Omega t$. Aynı açılım her mod için

$$\ddot T_n+\omega_n^2T_n=\frac{F_n}{\mu}\sin\Omega t,\qquad \omega_n=\frac{n\pi c}{L}$$

verir: her mod ayrı bir kütle–yay sistemi gibi davranır. $\Omega$ herhangi bir $\omega_n$'ye yaklaşınca o modun genliği büyür (rezonans; Ders 2.3). Kuvvetin dağılımı $F_n=0$ yapıyorsa o mod uyarılmaz (ör. telin ortasına uygulanan kuvvet çift modları uyarmaz).

5. Başa dönüş

20 mm'lik reçine katmanının ortası kalıp sıcaklığının 25 °C üstüne çıkar; artışın yaklaşık yüzde 60'ı ilk 4,5 dakikada ($\tau_1$), yüzde 95'i yaklaşık 13 dakikada oluşur. Kaynak terimini, homojen problemin özfonksiyonlarına açarak her mod için bir birinci mertebe ADD'ye indirdik.

6. Sık yapılan hatalar

  • Kaynaklı denklemi doğrudan $X(x)T(t)$ ile ayırmaya çalışmak.
  • Sınır şartları homojen değilken özfonksiyon açılımı yapmak (önce Ders 10.1'deki kaydırma).
  • $Q$'yu ısı üretimi $q'''$ ile karıştırmak: denklemde $q'''/(\rho c_p)$ girer.
  • Tek terimle kararlı değeri hesaplamak: burada tek terim 25,8 °C verir, seri 25,0 °C.

7. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalKararlı sıcaklık

$L=10$ mm, $k=0{,}2$ W/(m·K), $q'''=2\times10^5$ W/m³. Kararlı merkez artışını bulun.

İpucu

$q'''L^2/(8k)$.

Çözümü göster

$2\times10^5\cdot10^{-4}/1{,}6=12{,}5$ °C.

Alıştırma 2OrtaKavramsalHangi modlar uyarılır?

Kaynak yalnız katmanın ortasında yoğunlaşmış olsaydı ($Q\approx Q_0\delta(x-L/2)$), $Q_n$ katsayıları ne olurdu? Hangi modlar sıfır kalır?

İpucu

$Q_n=\frac2L\int Q\sin\frac{n\pi x}Ldx$ ve $\delta$'nın eleme özelliği.

Çözümü göster

$Q_n=\frac{2Q_0}{L}\sin\frac{n\pi}2$: çift $n$ için sıfır; simetrik kaynak antisimetrik modları uyarmaz.

Alıştırma 3ZorSayısalKapanan kaynak

Örnekteki kaynak $t_1=300$ s sonunda kapanıyor. Tek terim yaklaşımıyla ortadaki artışın $t>t_1$ için ifadesini yazın.

İpucu

$T_1(t_1)$'i hesaplayın; sonra kaynak yok, yalnız sönüm.

Çözümü göster

$T_1(t)=25{,}8(1-e^{-t_1/\tau_1})e^{-(t-t_1)/\tau_1}$; $t_1/\tau_1=1{,}12$ ile $T_1(t_1)=17{,}4$ °C, sonra $\tau_1=267$ s ile söner.

8. Özet

Özet
  • Kaynaklı doğrusal problem: çözümü ve kaynağı homojen problemin özfonksiyonlarına açın.
  • Her katsayı için bir ADD çıkar: ısıda $T_n'+\alpha\lambda_nT_n=Q_n$, titreşimde $\ddot T_n+\omega_n^2T_n=F_n/\mu$.
  • Zamana bağlı kaynakta Duhamel integrali: geçmişteki kaynakların sönerek toplanan etkisi.
  • Kararlı çözüm bağımsız sağlama verir.

Hafta 11'de Laplace dönüşümüyle bu tür zamana bağlı problemleri cebirsel denklemlere çevireceğiz.

9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Kalın kompozitlerin kür simülasyonu, kaynakta ve talaşlı imalatta ısıl yükleme, zorlanmış titreşimde modal süperpozisyon bu yönteme dayanır. Sayısal modal yöntemler (ör. sonlu eleman modal süperpozisyonu) bunun ayrık karşılığıdır. İleri okuma: Haberman Bölüm 8 (özfonksiyon açılımı yöntemi).

Kaynaklar ve ileri okuma

  • R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 8 "Nonhomogeneous Problems" (özfonksiyon açılımı yöntemi, zorlanmış titreşim)
  • F. P. Incropera, D. P. DeWitt, T. L. Bergman, A. S. Lavine, Fundamentals of Heat and Mass Transfer, 7. baskı, Wiley, 2011. — Bölüm 3 (ısı üretimli düzlem duvar)

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.