Bu derste öğrenecekleriniz
- Genel çözümü homojen ve özel çözümün toplamı olarak kurmak
- Belirsiz katsayılarla harmonik zorlamanın kalıcı cevabını bulmak
- Büyütme faktörü ve faz eğrisini yorumlamak
- Dengesiz döner kütle problemini çözmek ve rezonans devrini bulmak
1. Neden öğreniyoruz?
100 kg'lık bir fan ünitesi, toplam rijitliği 400 kN/m olan yaylı takozlara oturtulmuş ($\zeta=0{,}05$). Pervanede küçük bir dengesizlik var: $m_e e=0{,}01$ kg·m. Fan 1200 dev/dk ile çalışırken gövde ne kadar titreşir? Fan çalışmaya başlarken hangi devirden geçmek tehlikelidir?
Dış kuvvet etkisindeki titreşim homojen olmayan bir ADD'dir. Çözümü iki parçadan oluşur: zamanla sönen serbest titreşim ve zorlama sürdükçe kalan kalıcı cevap. Kalıcı cevabın genliği, zorlama frekansı doğal frekansa yaklaşınca büyür: rezonans.
2. Ön bilgiler
Hatırlatma
- Ders 2.2: $\omega_n=\sqrt{k/m}$, $\zeta=c/(2\sqrt{km})$, homojen çözüm.
- Trigonometri: $A\cos\Omega t+B\sin\Omega t=X\cos(\Omega t-\phi)$, $X=\sqrt{A^2+B^2}$, $\tan\phi=B/A$.
- Devir–açısal frekans: $\Omega=2\pi n/60$ ($n$ dev/dk).
3. Homojen olmayan denklemin çözüm yapısı
$m\ddot x+c\dot x+kx=F(t)$ için genel çözüm
$$ x(t)=x_h(t)+x_p(t) $$biçimindedir: $x_h$ homojen denklemin genel çözümü (Ders 2.2), $x_p$ ise denklemi sağlayan herhangi bir özel çözüm . Sönümlü sistemde $x_h$ zamanla söner; geriye kalan $x_p$ kalıcı (sürekli rejim) cevaptır.
Özel çözümü bulmanın iki yolu
- Belirsiz katsayılar : sağ taraf $\cos\Omega t$, $e^{at}$, polinom gibi "türevi kendine benzeyen" bir fonksiyonsa $x_p$ aynı aileden denenir ($A\cos\Omega t+B\sin\Omega t$) ve katsayılar eşitlenir. Deneme fonksiyonu homojen çözümle çakışırsa $t$ ile çarpılır.
- Parametrelerin değişimi : her sağ taraf için çalışır; $x_p=-y_1\int\frac{y_2r}{W}dt+y_2\int\frac{y_1r}{W}dt$, $W$ Wronskian (Kreyszig §2.10).
4. Harmonik zorlama ve büyütme faktörü
$F(t)=F_0\cos\Omega t$ için belirsiz katsayılarla kalıcı cevap $x_p=X\cos(\Omega t-\phi)$ ve
$$ X=\frac{F_0/k}{\sqrt{(1-r^2)^2+(2\zeta r)^2}},\qquad \tan\phi=\frac{2\zeta r}{1-r^2},\qquad r=\frac{\Omega}{\omega_n}. $$Türetme Katsayıları eşitleme
$x_p=A\cos\Omega t+B\sin\Omega t$'yi denkleme koyup $\cos$ ve $\sin$ katsayılarını eşitleyin: $(k-m\Omega^2)A+c\Omega B=F_0$, $-c\Omega A+(k-m\Omega^2)B=0$. Bu 2×2 sistemin çözümünden $X=\sqrt{A^2+B^2}$ ve $\tan\phi=B/A$ yukarıdaki biçime gelir.
$X_{st}=F_0/k$ statik sehimdir; $X/X_{st}$ büyütme faktörü dür. Okuma kuralları:
- $r\ll1$: $X\approx X_{st}$, faz $\approx0$ — sistem kuvveti "takip eder".
- $r\approx1$: rezonans; $X\approx X_{st}/(2\zeta)$, faz $90°$. Genliği yalnız sönüm sınırlar.
- $r\gg1$: $X\to0$, faz $\to180°$ — kütle kuvvete ters yönde, küçük genlikle hareket eder.
Dengesiz döner kütle
Dengesizlikten gelen kuvvet $F_0=m_e e\,\Omega^2$ devirle büyür. Bu durumda
$$ X=\frac{m_e e}{M}\,\frac{r^2}{\sqrt{(1-r^2)^2+(2\zeta r)^2}}. $$Yüksek devirde $X\to m_e e/M$ değerine yaklaşır.
Dengesiz fanın titreşimi
Verilenler
$M=100$ kg, $k=400$ kN/m, $\zeta=0{,}05$, $m_e e=0{,}01$ kg·m; çalışma devri 1200 dev/dk.
İstenenler
Doğal frekans ve rezonans devri; 1200 dev/dk'da kalıcı genlik ve faz; rezonanstaki genlik.
Model ve kabuller
Tek serbestlik derecesi (düşey), doğrusal yay ve viskoz sönüm; dengesizlik kuvveti $m_e e\Omega^2\cos\Omega t$.
Çözüm
$\omega_n=\sqrt{400\,000/100}=63{,}25$ rad/s ($10{,}07$ Hz) → rezonans devri $63{,}25\cdot60/2\pi=604$ dev/dk.
1200 dev/dk: $\Omega=125{,}66$ rad/s ($20$ Hz), $r=1{,}987$.
$$ X=\frac{0{,}01}{100}\cdot\frac{1{,}987^2}{\sqrt{(1-3{,}948)^2+(0{,}1987)^2}}=0{,}1336\ \text{mm},\qquad \phi=176{,}1°. $$Rezonansta ($r=1$): $X=(m_e e/M)/(2\zeta)=10^{-4}/0{,}1$ m $=1{,}0$ mm.
Kontrol
$r\to\infty$ limitinde $X\to m_e e/M=0{,}1$ mm; bulduğumuz $0{,}134$ mm buna yakın ve üstünde ✓. Faz $r>1$'de $90°$'nin üstünde ✓. Dengesizlik kuvveti 1200 dev/dk'da $m_e e\Omega^2=157{,}9$ N.
Fiziksel yorum
Fan çalışma devrinde rezonansın çok üstündedir (yay "yumuşak" seçilmiş); genlik yaklaşık 0,13 mm. Ancak kalkışta 604 dev/dk'dan geçerken genlik yaklaşık 1 mm'ye çıkabilir; bu bölgeden hızlı geçilmeli. Sönüm artırılırsa rezonans tepesi düşer ama yüksek devirdeki iletim de artar.
Benzer problem Belirsiz katsayılar
$y''+2y'+5y=10\cos t$ denkleminin özel çözümünü bulun.
İpucu
$y_p=A\cos t+B\sin t$ deneyin; $\cos t$ ve $\sin t$ katsayılarını eşitleyin.
Çözümü göster
$4A+2B=10$, $-2A+4B=0$ → $A=2$, $B=1$. $y_p=2\cos t+\sin t$. Homojen kökler $-1\pm2i$ olduğundan genel çözüm $y=e^{-t}(C_1\cos2t+C_2\sin2t)+2\cos t+\sin t$.
Sönümsüz sistemde vuru
$\zeta=0$ ve $\Omega$ $\omega_n$'e yakınsa, sıfır başlangıç şartlarıyla $x=\frac{F_0}{m(\omega_n^2-\Omega^2)}(\cos\Omega t-\cos\omega_n t)$ olur. Bu, hızlı bir salınımın yavaş değişen bir zarfla çarpımıdır: vuru . Zarfın tekrar periyodu $2\pi/|\omega_n-\Omega|$'dır; ör. $\omega_n=20$, $\Omega=19$ rad/s için 6,28 s. $\Omega=\omega_n$ tam eşitliğinde genlik $t$ ile doğrusal büyür.
Etkileşimli araç: büyütme eğrisi
Sönüm oranını ve frekans oranını değiştirerek genlik ve faz eğrilerini izleyin. Şunu deneyin: $\zeta=0{,}05$ ile $0{,}3$ arasında tepe yüksekliğinin $1/(2\zeta)$ ile değiştiğini, $r=1$'de fazın her zaman $90°$ olduğunu görün.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
5. Başa dönüş
Fan 1200 dev/dk'da $r\approx2$ bölgesinde, rezonansın üstünde çalışır ve gövde yaklaşık 0,13 mm genlikle titreşir. Tehlikeli devir yaklaşık 604 dev/dk'dır (10,07 Hz); orada genlik yaklaşık 1 mm'dir. Tasarım kararı nettir: çalışma frekansını doğal frekanstan uzak tutmak, rezonanstan hızla geçmek, gerekirse sönüm eklemek.
6. Sık yapılan hatalar
- Devri (dev/dk) rad/s'ye çevirmeyi unutmak: $\Omega=2\pi n/60$.
- Kalıcı cevabı genel çözüm sanmak; başlangıç şartları $x_h+x_p$ toplamına uygulanır.
- Deneme fonksiyonu homojen çözümle çakışınca $t$ ile çarpmayı unutmak.
- Dengesizlik problemlerinde $F_0$'ı sabit almak; $F_0=m_e e\Omega^2$.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalSönümsüz zorlama
$m=20$ kg, $k=80$ kN/m, $F_0=200$ N, $\Omega=50$ rad/s, sönüm yok. Statik sehimi ve kalıcı genliği bulun.
İpucu
$\omega_n=63{,}25$ rad/s; $X=X_{st}/|1-r^2|$.
Çözümü göster
$X_{st}=2{,}5$ mm, $r=0{,}7906$, $X=2{,}5/0{,}375=6{,}667$ mm.
Alıştırma 2OrtaSayısalDüşük devir
Örnekteki fan 300 dev/dk'da çalışırsa genlik ve faz ne olur?
İpucu
$\Omega=31{,}42$ rad/s, $r=0{,}497$.
Çözümü göster
$X=0{,}0327$ mm, $\phi=3{,}77°$. Kuvvet de küçük ($9{,}9$ N) olduğundan genlik çok küçüktür.
Alıştırma 3OrtaSayısalParametrelerin değişimi
$y''+y=\sec t$ denkleminin bir özel çözümünü bulun.
İpucu
$y_1=\cos t$, $y_2=\sin t$, $W=1$.
Çözümü göster
$y_p=-\cos t\int\sin t\sec t\,dt+\sin t\int\cos t\sec t\,dt=\cos t\ln|\cos t|+t\sin t$. Belirsiz katsayılar burada işe yaramaz çünkü $\sec t$'nin türevleri sonlu bir aile oluşturmaz.
Alıştırma 4ZorKavramsalTepe nerede?
Kuvvetle zorlanan sistemde büyütme faktörünün tepesinin $r=\sqrt{1-2\zeta^2}$'de olduğunu gösterin. Bu tepe ne zaman yok olur?
İpucu
Paydadaki $(1-r^2)^2+(2\zeta r)^2$'yi $r^2$'ye göre en küçükleyin.
Çözümü göster
$u=r^2$ için türev $-2(1-u)+4\zeta^2=0\Rightarrow u=1-2\zeta^2$. $\zeta>1/\sqrt2$ olunca tepe kaybolur, eğri monoton azalır.
8. Özet
- Genel çözüm $=x_h+x_p$; sönümlü sistemde kalıcı cevap $x_p$'dir.
- $X=X_{st}/\sqrt{(1-r^2)^2+(2\zeta r)^2}$, $r=\Omega/\omega_n$; rezonansta $X\approx X_{st}/(2\zeta)$, faz $90°$.
- Dengesizlikte $F_0=m_e e\Omega^2$; yüksek devirde $X\to m_e e/M$.
- Sönümsüz, frekanslar yakın: vuru.
Sonraki ders: birden çok serbestlik derecesi — ADD sistemleri.
9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Frekans cevabı fonksiyonları (FRF), titreşim yalıtımı, dinamik sönümleyiciler ve dönen makinelerde dengeleme bu derstekilerin doğrudan uzantısıdır. İleri okuma: Inman Bölüm 2; Rao Bölüm 3. Ayrıca bkz. titreşim yalıtımı ve TMD.
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §2.7–2.8, s. 79–92; §2.10, s. 99–104; §3.3, s. 116–123
- D. J. Inman, Engineering Vibration, 4. baskı, Pearson, 2014 — Bölüm 4 “Multiple-Degree-of-Freedom Systems”. — Bölüm 2
- S. S. Rao, Mechanical Vibrations, 6. baskı, Pearson, 2017 (ISBN 978-0-13-436130-7) — Bölüm 5 “Two-Degree-of-Freedom Systems”, Bölüm 6 “Multidegree-of-Freedom Systems”. — Bölüm 3
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.