Akademik / MKC 501 / Hafta 1 / 1.4

Hafta 1 · Ders 1.4 · Çıktı 1 · ~80 dk

Genelleştirilmiş özdeğer problemi ve titreşim modları

İki katlı bir platformun üzerindeki fan neden titreşim yaratıyor? Hareket denklemlerinden $(\mathbf{K} - \omega^2\mathbf{M})\boldsymbol{\varphi} = \boldsymbol{0}$ problemine geçecek, doğal frekansları ve mod şekillerini bulacak, modların neden kütleye göre dik olduğunu kanıtlayacağız.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Toplu kütle modelinden $\mathbf{M}$ ve $\mathbf{K}$ matrislerini kurup hareket denklemini yazmak
  • Frekans denklemini çözüp doğal frekansları rad/s ve Hz olarak, mod şekillerini oran olarak bulmak
  • $\mathbf{K}$ ve $\mathbf{M}$ simetrik, $\mathbf{M}$ pozitif tanımlıyken özdeğerlerin gerçel olduğunu ve modların M- ve K-dik olduğunu kanıtlamak
  • M-diklik ile sıradan dikliği ayırt etmek; tekrarlı özdeğerde M-ağırlıklı Gram–Schmidt ile M-dik mod seçmek
  • Modları kütleye göre normalleştirip $\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\Phi} = \mathbf{I}$ ve $\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\Phi} = \boldsymbol{\Omega}^2$ eşitliklerini doğrulamak
  • Başlangıç şartlarını modal koordinatlara çevirip serbest titreşim cevabını modların toplamı olarak yazmak
Hafta
Hafta 1 · Matrisler, cebirsel denklem sistemleri ve özdeğerler
Resmî çıktı
Çıktı 1 — Matris sistemlerini anlama ve çeşitli cebirsel denklem sistemlerini çözebilme
Süre
~80 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §8.2 Örnek 4 (s. 332); genelleştirilmiş problem kitapta yok

1. Neden öğreniyoruz?

Bir fabrikada iki katlı çelik bir platform var. Birinci katta ağır ekipman duruyor, ikinci katın döşemesine ise 380 dev/dk ile dönen bir havalandırma fanı bağlanmış. Fan çalışırken üst katta hissedilir bir titreşim olduğu söyleniyor. Soru basit: Platformun doğal frekanslarından biri fanın dönme frekansına yakın mı? Yakınsa küçük bir dengesizlik kuvveti bile büyük salınımlara yol açabilir; bu olaya rezonans (İng. resonance) denir.

Bu soruyu yanıtlamak için yapının kaç farklı biçimde, hangi frekanslarla "kendiliğinden" salınabildiğini bulmamız gerekir. Tek kütleli bir sistemde bu tek bir sayıdır: $\omega = \sqrt{k/m}$. İki ya da daha çok kütle olduğunda ise her kütlenin hareketi ötekini etkiler ve cevap bir özdeğer problemine dönüşür. Ancak Ders 1.3'teki standart problemden farklı olarak burada iki matris vardır: rijitlik matrisi ve kütle matrisi. Bu derste bu "genelleştirilmiş" problemi, çözümlerinin neden her zaman gerçel olduğunu ve modların neden sıradan anlamda değil kütleye göre dik olduğunu öğreneceğiz.

Solda iki katlı çerçeve: zeminden yükselen iki kolon, iki kat döşemesi; üst katta fan. Döşemelerin yatay yer değiştirmeleri x1 ve x2 oklarla gösterilmiş. Sağda aynı sistemin toplu kütle modeli: duvara bağlı k1 yayı, m1 kütlesi, k2 yayı, m2 kütlesi. fan, 380 dev/dk m₁ = 10 t m₂ = 5 t k₁ k₂ x₁ x₂ m₁ m₂ k₁ k₂ x₁ x₂ toplu kütle modeli (kat = kütle, kolonlar = yay)
Şekil 1. İki katlı platform ve toplu kütle (kayma çerçevesi) modeli. Döşemeler rijit kabul edilir; kolonlar yalnız yatay öteleme rijitliği sağlar. Kat kütleleri $m_1 = 10$ t, $m_2 = 5$ t; kat rijitlikleri $k_1 = 8$ MN/m, $k_2 = 4$ MN/m.

Sorunun sayısal cevabını dersin sonunda, Başa dönüş bölümünde vereceğiz. Oraya giderken şu adımları kuracağız:

  1. Newton'un ikinci yasasından hareket denklemlerini matris biçiminde yazmak: $\mathbf{M}\ddot{\boldsymbol{x}} + \mathbf{K}\boldsymbol{x} = \boldsymbol{0}$.
  2. Harmonik çözüm aramak ve bunun bir genelleştirilmiş özdeğer problemine götürdüğünü görmek.
  3. Çözümlerin özelliklerini (gerçel frekanslar, kütleye göre diklik, normalleştirme) kanıtlamak.
  4. Modları kullanarak serbest titreşim cevabını tek serbestlik dereceli parçalara ayırmak.

2. Ön bilgiler

Newton'un ikinci yasası ve Hooke yasası. Bir kütleye etkiyen net kuvvet kütle çarpı ivmedir: $\sum F = m\ddot{x}$ (nokta zamana göre türevdir). Doğrusal bir yay uzama miktarıyla orantılı kuvvet uygular: $F = k\,\Delta$. Burada $k$ yay sabitidir (N/m) ve $\Delta$ yayın uzamasıdır. İki kütle arasındaki bir yayın uzaması iki yer değiştirmenin farkıdır: $\Delta = x_2 - x_1$.

Harmonik hareket. Tek kütleli sönümsüz sistemin denklemi $m\ddot{x} + kx = 0$'dır. Çözümü

$$ x(t) = A\cos(\omega t - \theta), \qquad \omega = \sqrt{k/m} $$

biçimindedir; $A$ genlik, $\theta$ faz açısıdır. Bu fonksiyonun iki kez türevi kendisiyle orantılıdır: $\ddot{x} = -\omega^2 x$. Bu özellik, birazdan çok kütleli sistemde de harmonik çözüm denememizin temelini oluşturacak. (İkinci mertebe ADD'lerin ayrıntılı çözümü Hafta 2'nin konusudur.)

Dikkat

ω, f ve T aynı şey değildir

Titreşim hesaplarında en sık yapılan birim hatası açısal frekans ile frekansı karıştırmaktır.

  • Açısal frekans $\omega$ [rad/s]: harmonik fonksiyonun argümanındaki katsayı, $\cos(\omega t)$. Denklemlerden doğrudan çıkan büyüklük budur: $\omega^2 = k/m$.
  • Frekans $f = \omega / 2\pi$ [Hz = 1/s]: saniyedeki tam salınım (çevrim) sayısı. Ölçüm cihazları, makine devirleri ve standartlar genelde bunu kullanır.
  • Periyot $T = 1/f = 2\pi/\omega$ [s]: bir tam salınımın süresi.
  • Devir hızı $n$ [dev/dk] ise $f = n/60$ Hz ve $\omega = 2\pi n / 60$ rad/s olur.

Örnek: $\omega = 20$ rad/s, $f = 3{,}18$ Hz ve $T = 0{,}314$ s aynı titreşimi anlatır. 20 Hz ile 20 rad/s ise yaklaşık $2\pi \approx 6{,}3$ kat farklıdır. Bu derste her sonucu $\omega$ ve $f$ olarak birlikte yazacağız.

Ders 1.3'ten hatırlatma. Kare bir $\mathbf{A}$ matrisi için $\mathbf{A}\boldsymbol{v} = \lambda\boldsymbol{v}$ denklemini sıfırdan farklı bir $\boldsymbol{v}$ ile sağlayan $\lambda$ sayısı özdeğerdir. Bu, ancak $\det(\mathbf{A} - \lambda\mathbf{I}) = 0$ ise mümkündür. $\mathbf{A}$ gerçel ve simetrikse özdeğerler gerçeldir ve farklı özdeğerlere ait özvektörler diktir.

Pozitif tanımlılık. Simetrik bir $\mathbf{A}$ matrisi, sıfırdan farklı her $\boldsymbol{x}$ için $\boldsymbol{x}^{\mathsf T}\mathbf{A}\boldsymbol{x} > 0$ ise pozitif tanımlıdır; $\geq 0$ ise yarı tanımlıdır. Mekanikte bunun anlamı enerjidir: $\tfrac12\boldsymbol{x}^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{x}$ yaylarda depolanan şekil değiştirme enerjisi, $\tfrac12\dot{\boldsymbol{x}}^{\mathsf T}\mathbf{M}\dot{\boldsymbol{x}}$ ise kinetik enerjidir. Kütlesi olan her hareket kinetik enerji taşıdığı için $\mathbf{M}$ pozitif tanımlıdır. Mesnetli bir yapıda her şekil değiştirme yaylarda enerji depolar, dolayısıyla $\mathbf{K}$ de pozitif tanımlıdır. Mesnetsiz (serbest) bir sistem ise yaylara dokunmadan rijit cisim gibi kayabilir; o zaman $\mathbf{K}$ yalnız yarı tanımlıdır.

3. Hareket denklemlerinin matris biçimi

Bir sistemin konumunu tam olarak belirtmek için gereken bağımsız koordinat sayısı onun serbestlik derecesidir (İng. degree of freedom (DOF)). Kayma çerçevesi (İng. shear building) modelinde döşemeleri rijit kabul ettiğimiz için her katın yalnız yatay ötelemesi önemlidir: iki kat, iki serbestlik derecesi, $x_1$ ve $x_2$. Kolonların düşey kısalması ve döşemelerin dönmesi ihmal edilir.

Her kütle için serbest cisim diyagramı çizip Newton yasasını yazalım. Birinci kat kütlesini $k_1$ yayı (alt kat kolonları) zemine, $k_2$ yayı (üst kat kolonları) ikinci kata bağlar:

$$ \begin{aligned} m_1\ddot{x}_1 &= -k_1 x_1 + k_2 (x_2 - x_1),\\ m_2\ddot{x}_2 &= -k_2 (x_2 - x_1). \end{aligned} $$
Türetme Serbest cisim diyagramından işaretler

$x_1$ ve $x_2$ sağa pozitif olsun. Birinci kat sağa $x_1$ kadar kayınca alt kolonlar $x_1$ kadar eğilir ve kata geri çağırıcı $-k_1x_1$ kuvveti uygular. Üst kolonların uzaması $x_2 - x_1$'dir. Bu fark pozitifse üst kolonlar birinci katı sağa çeker ($+k_2(x_2-x_1)$), ikinci katı ise sola çeker ($-k_2(x_2-x_1)$): etki–tepki. Terimleri sol tarafa toplayınca

$$ \begin{aligned} m_1\ddot{x}_1 + (k_1 + k_2)x_1 - k_2 x_2 &= 0,\\ m_2\ddot{x}_2 - k_2 x_1 + k_2 x_2 &= 0 \end{aligned} $$

elde edilir. Katsayıları matrislere yerleştirmek aşağıdaki biçimi verir. $\mathbf{K}$'nın köşegen dışı terimleri eşittir ($-k_2$); bu, yayın iki kütleye eşit ve zıt kuvvet uygulamasının (Newton'un üçüncü yasası) doğrudan sonucudur.

Bu iki denklemi tek bir matris denklemi olarak yazabiliriz:

$$ \underbrace{\begin{bmatrix} m_1 & 0\\ 0 & m_2\end{bmatrix}}_{\mathbf{M}} \begin{bmatrix}\ddot{x}_1\\ \ddot{x}_2\end{bmatrix} + \underbrace{\begin{bmatrix} k_1 + k_2 & -k_2\\ -k_2 & k_2\end{bmatrix}}_{\mathbf{K}} \begin{bmatrix}x_1\\ x_2\end{bmatrix} = \begin{bmatrix}0\\ 0\end{bmatrix}. $$

Buradaki $\mathbf{M}$, kütle matrisidir (İng. mass matrix; $\mathbf{M}$; kg). Toplu kütle modelinde köşegendir; sonlu eleman modellerinde (tutarlı kütle matrisi) köşegen olmayabilir ama yine simetrik ve pozitif tanımlıdır. $\mathbf{K}$ ise Ders 1.1'de tanıdığımız rijitlik matrisidir. Bu derste yalnız sönümsüz ve dış kuvvetsiz (serbest) titreşimi inceliyoruz. Sönüm ve zorlayıcı kuvvet Hafta 2'de eklenecek.

4. Harmonik çözüm ve frekans denklemi

Fikir: bütün kütleler aynı frekansla salınsın

Tek kütleli sistemde çözüm $\cos(\omega t - \theta)$ biçimindeydi. Çok kütleli sistemde şu soruyu soralım: Bütün kütlelerin aynı frekansta ve aynı fazda (ya da tam zıt fazda), yalnız farklı genliklerle salındığı bir hareket var mı? Böyle bir hareket

$$ \boldsymbol{x}(t) = \boldsymbol{\varphi}\,\cos(\omega t - \theta) $$

biçiminde yazılır. $\boldsymbol{\varphi}$ zamandan bağımsız bir vektördür ve kütlelerin genliklerinin oranını belirler. Hareket boyunca şekil aynı kalır, yalnız büyüklüğü zamanla salınır. Bu harekete doğal titreşim modu, $\boldsymbol{\varphi}$ vektörüne mod şekli (İng. mode shape; $\boldsymbol{\varphi}$), $\omega$'ya da o modun açısal frekansı (İng. angular frequency; $\omega$; rad/s) denir. Karşılık gelen doğal frekans (İng. natural frequency; $f$; Hz) $f = \omega/2\pi$ ve periyot (İng. period; $T$; s) $T = 1/f$'dir.

Deneme çözümünü hareket denklemine koyalım. $\ddot{\boldsymbol{x}} = -\omega^2\boldsymbol{\varphi}\cos(\omega t - \theta)$ olduğundan

$$ \big(-\omega^2\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi} + \mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}\big)\cos(\omega t - \theta) = \boldsymbol{0}. $$

Bu, her $t$ için sağlanmalıdır; kosinüs her zaman sıfır olmadığı için parantez sıfır olmalıdır:

$$ \boxed{\big(\mathbf{K} - \omega^2\mathbf{M}\big)\boldsymbol{\varphi} = \boldsymbol{0}} \qquad\Longleftrightarrow\qquad \mathbf{K}\boldsymbol{\varphi} = \lambda\,\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi},\quad \lambda = \omega^2. $$

Buna genelleştirilmiş özdeğer problemi (İng. generalized eigenvalue problem; $\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}=\lambda\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}$) denir. "Genelleştirilmiş" sözcüğü, sağ tarafta birim matris yerine $\mathbf{M}$ bulunmasından gelir. $\mathbf{M} = \mathbf{I}$ olsaydı Ders 1.3'teki standart problemi elde ederdik. Kreyszig'in §8.2 Örnek 4'ü tam da bu özel durumdur: kütleler 1 alınarak problem standart biçime indirgenir.

Frekans denklemi

Ders 1.1'den biliyoruz: homojen bir doğrusal sistemin sıfırdan farklı çözümü ancak katsayı matrisi tekilse vardır. Burada katsayı matrisi $\mathbf{K} - \omega^2\mathbf{M}$ olduğu için

$$ \det\big(\mathbf{K} - \omega^2\mathbf{M}\big) = 0 $$

olmalıdır. Bu $\lambda = \omega^2$ cinsinden $n$. dereceden bir polinom denklemidir (frekans denklemi ya da karakteristik denklem). $n$ serbestlik dereceli sistemin $n$ kökü, $n$ doğal frekansı verir. Kökler küçükten büyüğe sıralanır: $\omega_1 \leq \omega_2 \leq \dots$. En küçüğüne temel frekans denir.

İki serbestlik dereceli sistem için kapalı biçim

$\mathbf{M} = \operatorname{diag}(m_1, m_2)$ ve simetrik $\mathbf{K} = \begin{bmatrix}K_{11} & K_{12}\\ K_{12} & K_{22}\end{bmatrix}$ için determinantı açalım:

$$ (K_{11} - \lambda m_1)(K_{22} - \lambda m_2) - K_{12}^2 = 0 $$ $$ m_1 m_2\,\lambda^2 - (m_1K_{22} + m_2K_{11})\,\lambda + (K_{11}K_{22} - K_{12}^2) = 0. $$

Bu ikinci derece denklemin kökleri

$$ \lambda_{1,2} = \frac{(m_1K_{22} + m_2K_{11}) \mp \sqrt{\Delta}}{2m_1m_2}, \qquad \Delta = (m_1K_{22} + m_2K_{11})^2 - 4m_1m_2(K_{11}K_{22} - K_{12}^2). $$
Türetme Ayıraç neden hiç negatif olmaz?

Ayıracı açıp yeniden düzenleyelim:

$$ \begin{aligned} \Delta &= m_1^2K_{22}^2 + 2m_1m_2K_{11}K_{22} + m_2^2K_{11}^2 - 4m_1m_2K_{11}K_{22} + 4m_1m_2K_{12}^2\\ &= (m_1K_{22} - m_2K_{11})^2 + 4m_1m_2K_{12}^2 \;\geq\; 0. \end{aligned} $$

İki kare toplamı negatif olamaz; kütleler pozitif olduğu için ikinci terim de negatif değildir. Demek ki kökler her zaman gerçeldir. $\Delta = 0$ ancak $K_{12} = 0$ (kütleler arasında bağ yok) ve $K_{11}/m_1 = K_{22}/m_2$ (iki bağımsız osilatörün frekansları eşit) olduğunda gerçekleşir. Bu, aşağıda inceleyeceğimiz tekrarlı özdeğer durumudur. Bu sonucun $n$ serbestlik derecesine genellemesini Özellikler bölümünde kanıtlayacağız.

Her $\lambda_i$ için mod şeklini $(\mathbf{K} - \lambda_i\mathbf{M})\boldsymbol{\varphi}_i = \boldsymbol{0}$ sisteminden buluruz. Matris tekil olduğu için iki satır birbirinin katıdır; yalnız birini kullanmak yeter. Birinci satırdan

$$ (K_{11} - \lambda_i m_1)\,\varphi_{1i} + K_{12}\,\varphi_{2i} = 0 \quad\Rightarrow\quad \frac{\varphi_{2i}}{\varphi_{1i}} = \frac{\lambda_i m_1 - K_{11}}{K_{12}} \qquad (K_{12} \neq 0). $$

Mod şeklinin yalnız oranı belirlidir; herhangi bir sabitle çarpılmış hâli de çözümdür. Bu yüzden modları bir kurala göre ölçekleriz (normalleştirme, aşağıda).

Tanım

Yöntem: doğal frekanslar ve mod şekilleri

  1. Serbestlik derecelerini seç, pozitif yönleri belirle.
  2. Her kütle için serbest cisim diyagramından $\mathbf{M}$ ve $\mathbf{K}$'yı kur; simetriyi kontrol et.
  3. Birimleri tutarlı yap (kg ile N/m ya da t ile kN/m; $\lambda$ birimi her zaman 1/s²'ye dönmeli).
  4. $\det(\mathbf{K} - \lambda\mathbf{M}) = 0$ denkleminden $\lambda_i$'leri bul, küçükten büyüğe sırala.
  5. $\omega_i = \sqrt{\lambda_i}$ [rad/s], $f_i = \omega_i/2\pi$ [Hz], $T_i = 1/f_i$ [s].
  6. Her $\lambda_i$ için $(\mathbf{K} - \lambda_i\mathbf{M})\boldsymbol{\varphi}_i = \boldsymbol{0}$'ın bir satırından mod şeklini bul.
  7. Kontrol: $\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}_i = \lambda_i\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_i$ yerine koyma; $\boldsymbol{\varphi}_i^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_j = 0$; iz ve determinant sağlaması.
Çözümlü örnek 1

Eşit kütleli zincir: aynı fazda ve zıt fazda modlar

Verilenler

İki eşit kütle $m = 2$ kg, iki duvar arasında üç eşit yayla bağlı: duvar – $k$ – $m$ – $k$ – $m$ – $k$ – duvar, $k = 800$ N/m (Şekil 2). Sönüm yok.

İstenenler

Doğal açısal frekanslar ($\omega_1$, $\omega_2$), frekanslar ($f_1$, $f_2$), periyotlar ve mod şekilleri.

Model ve kabuller

Kütleler yalnız yatay doğrultuda hareket eder (iki serbestlik derecesi: $x_1$, $x_2$). Yaylar doğrusal ve kütlesizdir. Her kütle hem duvara hem de diğer kütleye bağlı olduğundan

$$ \mathbf{M} = \begin{bmatrix} m & 0\\ 0 & m\end{bmatrix}, \qquad \mathbf{K} = \begin{bmatrix} 2k & -k\\ -k & 2k\end{bmatrix}. $$

Çözüm

Frekans denklemi:

$$ \det\begin{bmatrix} 2k - \lambda m & -k\\ -k & 2k - \lambda m\end{bmatrix} = (2k - \lambda m)^2 - k^2 = 0 \;\Rightarrow\; 2k - \lambda m = \pm k. $$

Artı işaretten $\lambda_1 = k/m$, eksi işaretten $\lambda_2 = 3k/m$. Sayılarla $k/m = 800/2 = 400$ s⁻²:

$$ \omega_1 = \sqrt{400} = 20{,}0\ \text{rad/s},\quad f_1 = \frac{20}{2\pi} = 3{,}183\ \text{Hz},\quad T_1 = 0{,}314\ \text{s}; $$ $$ \omega_2 = \sqrt{1200} = 34{,}64\ \text{rad/s},\quad f_2 = 5{,}513\ \text{Hz},\quad T_2 = 0{,}181\ \text{s}. $$

Mod şekilleri: $\lambda_1$ için birinci satır $(2k - k)\varphi_1 - k\varphi_2 = 0 \Rightarrow \varphi_2 = \varphi_1$, yani $\boldsymbol{\varphi}_1 = (1,\ 1)^{\mathsf T}$. $\lambda_2$ için $(2k - 3k)\varphi_1 - k\varphi_2 = 0 \Rightarrow \varphi_2 = -\varphi_1$, yani $\boldsymbol{\varphi}_2 = (1,\ -1)^{\mathsf T}$.

Kontrol

  • Yerine koyma: $\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}_2 = k(2+1,\ -1-2)^{\mathsf T} = 3k(1,\ -1)^{\mathsf T} = (3k/m)\,m\,\boldsymbol{\varphi}_2$ ✓.
  • İz sağlaması: $\lambda_1 + \lambda_2 = 4k/m$; $\operatorname{tr}(\mathbf{M}^{-1}\mathbf{K}) = 2k/m + 2k/m = 4k/m$ ✓. Determinant: $\lambda_1\lambda_2 = 3k^2/m^2 = \det\mathbf{K}/\det\mathbf{M}$ ✓.
  • Birim: $k/m$ → (N/m)/kg = (kg·m/s²)/(m·kg) = 1/s² ✓.
  • Limit durumu: ortadaki yay kaldırılırsa her kütle yalnız bir duvar yayına bağlı kalır ve iki frekans da $\sqrt{k/m}$ olur. Bulduğumuz $\omega_1 = \sqrt{k/m}$ ile tutarlı: 1. modda ortadaki yay hiç uzamadığı için $\omega_1$ ortadaki yaydan bağımsızdır ✓.

Fiziksel yorum

Birinci modda iki kütle aynı yönde, aynı genlikle hareket eder ve ortadaki yay çalışmaz; sistem iki tek kütleli osilatör gibi davranır. İkinci modda kütleler zıt yönde hareket eder; ortadaki yay iki kat uzar ve ek geri çağırıcı kuvvet frekansı $\sqrt3$ katına çıkarır. Genel kural: mod sırası yükseldikçe mod şekli daha çok işaret değiştirir (düğüm noktası artar) ve frekans büyür. Bu örnekte $\mathbf{M} = m\mathbf{I}$ olduğu için modlar sıradan anlamda da diktir: $(1,1)\cdot(1,-1) = 0$. Birazdan bunun genelde doğru olmadığını göreceğiz.

İki duvar arasında üç yay ve iki kütle. Altında iki satır: birinci modda iki kütlenin okları aynı yönde ve eşit uzunlukta; ikinci modda oklar zıt yönde. Ortadaki yayın birinci modda uzamadığı, ikinci modda iki kat uzadığı not edilmiş. m m kkk Mod 1, φ₁ = (1; 1): orta yay: uzama 0 Mod 2, φ₂ = (1; −1): orta yay: uzama 2 × genlik ω₁ = √(k/m) = 20 rad/s (3,18 Hz) · ω₂ = √(3k/m) = 34,6 rad/s (5,51 Hz)
Şekil 2. Eşit kütleli zincir ve iki modu. Mod 1'de (aynı faz) ortadaki yay çalışmaz; mod 2'de (zıt faz) ortadaki yayın uzaması her kütlenin yer değiştirmesinin iki katıdır.

Benzer problem Bir ucu serbest zincir

Aynı iki kütle ($m = 2$ kg) ve iki yay ($k = 800$ N/m) şöyle bağlansın: duvar – $k$ – $m$ – $k$ – $m$, sağ uç serbest. $\mathbf{K}$'yı yazın; $\lambda$'ları $k/m$ cinsinden, ardından $\omega$ ve $f$ değerlerini ve mod şekillerini bulun.

İpucu

İkinci kütleye yalnız bir yay bağlı: $\mathbf{K} = k\begin{bmatrix}2 & -1\\ -1 & 1\end{bmatrix}$. Frekans denklemi $\mu = \lambda m/k$ cinsinden $\mu^2 - 3\mu + 1 = 0$ olur.

Çözümü göster

$(2-\mu)(1-\mu) - 1 = \mu^2 - 3\mu + 1 = 0 \Rightarrow \mu = (3 \mp \sqrt5)/2 = 0{,}382$ ve $2{,}618$. $k/m = 400$ s⁻² ile $\lambda_1 = 152{,}8$ s⁻², $\lambda_2 = 1047{,}2$ s⁻²; $\omega_1 = 12{,}36$ rad/s ($f_1 = 1{,}967$ Hz), $\omega_2 = 32{,}36$ rad/s ($f_2 = 5{,}150$ Hz). Birinci satırdan $\varphi_2/\varphi_1 = 2 - \mu$: $\boldsymbol{\varphi}_1 = (1;\ 1{,}618)$, $\boldsymbol{\varphi}_2 = (1;\ -0{,}618)$. Kontrol: $\mathbf{M} = m\mathbf{I}$ olduğundan $1 \cdot 1 + 1{,}618 \cdot (-0{,}618) = 1 - 1{,}000 = 0$ ✓. Serbest uçtaki kütle birinci modda daha çok hareket eder; duvar tarafındaki yay iki kütlenin toplam eylemsizliğini taşıdığı için temel frekans eşit zincirdekinden (20 rad/s) belirgin biçimde düşüktür.

5. Genelleştirilmiş problemin özellikleri

Şimdi $n$ serbestlik dereceli genel durumda, $\mathbf{K}$ ve $\mathbf{M}$ gerçel ve simetrik, $\mathbf{M}$ pozitif tanımlı iken çözümlerin hangi özellikleri taşıdığını kanıtlayacağız. Bu özellikler yalnız matematiksel incelik değildir; modal analizin, sonlu eleman yazılımlarının ve deneysel modal analizin hepsi bunlara dayanır.

1. Özdeğerler gerçeldir ve negatif değildir

Gerçel olmayan bir matris sisteminde özdeğer karmaşık çıkabilir (Ders 1.3'teki dönme matrisi gibi). Karmaşık bir $\omega^2$ ise "frekans" olarak anlamsız olurdu. Neyse ki simetri ve pozitif tanımlılık bunu engeller.

Türetme İspat: özdeğerler gerçeldir

Bir an için $\lambda$ ve $\boldsymbol{\varphi}$'nin karmaşık olabileceğini varsayalım: $\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi} = \lambda\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}$. Her iki tarafı soldan $\bar{\boldsymbol{\varphi}}^{\mathsf T}$ ile (karmaşık eşleniğin devriği) çarpalım:

$$ \bar{\boldsymbol{\varphi}}^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi} = \lambda\,\bar{\boldsymbol{\varphi}}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}. $$

$\mathbf{A}$ gerçel ve simetrik olan herhangi bir matris olsun. $a = \bar{\boldsymbol{\varphi}}^{\mathsf T}\mathbf{A}\boldsymbol{\varphi}$ sayısının eşleniğini alalım: $\bar a = \boldsymbol{\varphi}^{\mathsf T}\mathbf{A}\bar{\boldsymbol{\varphi}}$. Bu bir sayı ($1\times1$ matris) olduğu için devriği kendisine eşittir: $\bar a = (\boldsymbol{\varphi}^{\mathsf T}\mathbf{A}\bar{\boldsymbol{\varphi}})^{\mathsf T} = \bar{\boldsymbol{\varphi}}^{\mathsf T}\mathbf{A}^{\mathsf T}\boldsymbol{\varphi} = \bar{\boldsymbol{\varphi}}^{\mathsf T}\mathbf{A}\boldsymbol{\varphi} = a$. Yani $a$ gerçeldir. Bunu $\mathbf{K}$ ve $\mathbf{M}$ için uygularsak yukarıdaki denklemin iki tarafındaki çarpanlar gerçeldir. Üstelik $\boldsymbol{\varphi} = \boldsymbol{u} + i\boldsymbol{v}$ yazılırsa $\bar{\boldsymbol{\varphi}}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi} = \boldsymbol{u}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{u} + \boldsymbol{v}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{v} > 0$ olur, çünkü $\mathbf{M}$ pozitif tanımlıdır ve $\boldsymbol{\varphi} \neq \boldsymbol{0}$'dır. Öyleyse

$$ \lambda = \frac{\bar{\boldsymbol{\varphi}}^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}}{\bar{\boldsymbol{\varphi}}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}} $$

iki gerçel sayının oranıdır ve paydası sıfır olamaz: $\lambda$ gerçeldir. $\lambda$ gerçel olunca $(\mathbf{K} - \lambda\mathbf{M})$ gerçel bir matristir ve sıfır uzayından gerçel bir $\boldsymbol{\varphi}$ seçilebilir. Dikkat: $\mathbf{M}$'nin pozitif tanımlılığı ispatın vazgeçilmez parçasıdır.

İspatın son satırı aynı zamanda çok kullanışlı bir formüldür. Gerçel bir mod için

$$ \lambda_i = \omega_i^2 = \frac{\boldsymbol{\varphi}_i^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}_i}{\boldsymbol{\varphi}_i^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_i}. $$

Herhangi bir sıfırdan farklı $\boldsymbol{x}$ vektörü için tanımlanan $R(\boldsymbol{x}) = \dfrac{\boldsymbol{x}^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{x}}{\boldsymbol{x}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{x}}$ oranına Rayleigh bölümü (İng. Rayleigh quotient; $R(\boldsymbol{x})$; 1/s²) denir. Fiziksel anlamı: pay maksimum şekil değiştirme enerjisinin, payda ise (birim açısal frekans başına) maksimum kinetik enerjinin iki katıdır; harmonik salınımda ikisinin eşit olması $\omega^2 = R$ verir. İki sonuç çıkar:

  • $\mathbf{K}$ pozitif tanımlıysa (mesnetli yapı) pay her zaman pozitiftir, dolayısıyla bütün $\lambda_i > 0$. $\mathbf{K}$ yalnız yarı tanımlıysa $\lambda = 0$ olabilir: bu, frekansı sıfır olan rijit cisim modudur (Ders 1.1'deki mesnetsiz zincirin sıfır uzayı).
  • Rayleigh bölümü herhangi bir tahmin vektörü için $\lambda_1 \leq R(\boldsymbol{x}) \leq \lambda_n$ aralığındadır. Kabaca tahmin edilmiş bir mod şekli bile temel frekans için üst sınır verir ve hata, mod şeklindeki hatadan çok daha küçüktür. (Kanıtı alıştırmalarda: $\boldsymbol{x}$'i modlar cinsinden açın.)

2. Modlar kütleye göre diktir

Ders 1.3'te simetrik bir matrisin farklı özdeğerlere ait özvektörlerinin dik olduğunu gördük. Genelleştirilmiş problemde de bir diklik vardır, ama ağırlıklıdır.

Türetme İspat: M'ye ve K'ya göre diklik

$\lambda_i \neq \lambda_j$ olan iki mod alalım:

$$ \mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}_i = \lambda_i\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_i, \qquad \mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}_j = \lambda_j\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_j. $$

Birinciyi soldan $\boldsymbol{\varphi}_j^{\mathsf T}$, ikinciyi $\boldsymbol{\varphi}_i^{\mathsf T}$ ile çarpalım:

$$ \boldsymbol{\varphi}_j^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}_i = \lambda_i\,\boldsymbol{\varphi}_j^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_i, \qquad \boldsymbol{\varphi}_i^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}_j = \lambda_j\,\boldsymbol{\varphi}_i^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_j. $$

Bir sayının devriği kendisidir ve $\mathbf{K}^{\mathsf T} = \mathbf{K}$, $\mathbf{M}^{\mathsf T} = \mathbf{M}$ olduğu için $\boldsymbol{\varphi}_i^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}_j = \boldsymbol{\varphi}_j^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}_i$ ve $\boldsymbol{\varphi}_i^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_j = \boldsymbol{\varphi}_j^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_i$. İki denklemin sol tarafları eşit olur; çıkarırsak

$$ (\lambda_i - \lambda_j)\,\boldsymbol{\varphi}_j^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_i = 0. $$

$\lambda_i \neq \lambda_j$ olduğundan $\boldsymbol{\varphi}_j^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_i = 0$. Bunu ilk denkleme koyunca $\boldsymbol{\varphi}_j^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}_i = 0$ da çıkar. İspatta simetri kritik yerde kullanıldı; simetrik olmayan sistemlerde (ör. jiroskopik etkili dönen miller) bu diklik bozulur.

$$ \boxed{\boldsymbol{\varphi}_i^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_j = 0, \qquad \boldsymbol{\varphi}_i^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}_j = 0 \qquad (i \neq j,\ \lambda_i \neq \lambda_j).} $$

Bu bağıntıya kütleye göre diklik (İng. mass orthogonality) (M-diklik) denir. Sıradan diklikten farkını iyi kavramak gerekir:

  • Sıradan diklik $\boldsymbol{\varphi}_i^{\mathsf T}\boldsymbol{\varphi}_j = 0$ genelde sağlanmaz. Mod vektörleri kâğıt üzerinde dik açı yapmak zorunda değildir.
  • İki kavram ancak $\mathbf{M} = m\mathbf{I}$ (bütün kütleler eşit, toplu kütle) olduğunda çakışır. Eşit kütleli zincir örneğindeki modların sıradan anlamda da dik çıkması bu yüzdendi.
  • M-diklik, $\langle\boldsymbol{x}, \boldsymbol{y}\rangle_M = \boldsymbol{x}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{y}$ biçiminde tanımlanan ağırlıklı iç çarpıma göre dikliktir. Ağırlık kütledir: ağır kütlenin hareketi "daha çok sayılır".
Sezgi

M-diklik neden kinetik enerjiyle ilgili?

Sistem iki modun toplamı biçiminde hareket etsin: $\dot{\boldsymbol{x}} = \dot q_1\boldsymbol{\varphi}_1 + \dot q_2\boldsymbol{\varphi}_2$. Kinetik enerji

$$ E_k = \tfrac12\dot{\boldsymbol{x}}^{\mathsf T}\mathbf{M}\dot{\boldsymbol{x}} = \tfrac12\dot q_1^2\,\boldsymbol{\varphi}_1^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_1 + \tfrac12\dot q_2^2\,\boldsymbol{\varphi}_2^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_2 + \dot q_1\dot q_2\,\boldsymbol{\varphi}_1^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_2 $$

olur. Son terim (çapraz terim) M-diklik sayesinde sıfırdır. Aynısı şekil değiştirme enerjisi için K-diklikle geçerlidir. Yani toplam enerji, modların enerjilerinin toplamıdır; modlar arasında enerji alışverişi yoktur. Sönümsüz serbest titreşimde bir moda verilen enerji o modda kalır. Bu, modal ayrışmanın fiziksel özüdür.

İki panel. Solda x1–x2 düzleminde φ1=(1;2) ve φ2=(1;−1) doğrultuları yaklaşık 108 derece açı yapıyor; üzerlerine 10x1²+5x2²=sabit elipsi çizilmiş. Sağda y=M^(1/2)x dönüşümünden sonra aynı iki doğrultu dik açı yapıyor ve elips çembere dönüşmüş. x₁x₂ φ₁ = (1; 2) φ₂ = (1; −1) sıradan açı ≈ 108°, φ₁ᵀφ₂ = −1 ≠ 0 y₁y₂ M½φ₁ M½φ₂ y = M½x ölçeğinde dik: φ₁ᵀMφ₂ = 0
Şekil 3. Kütleye göre diklik geometrisi (açılış problemindeki $\mathbf{M} = \operatorname{diag}(10, 5)$ t). Solda modlar sıradan anlamda dik değildir; $\boldsymbol{x}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{x} = $ sabit eğrisi bir elipstir. $\boldsymbol{y} = \mathbf{M}^{1/2}\boldsymbol{x}$ ölçeklemesinden sonra (sağda) elips çembere, modlar da dik doğrultulara dönüşür.

3. Kütleye göre normalleştirme

Mod şeklinin ölçeği keyfidir. İki yaygın kural vardır:

  • En büyük bileşen 1 (ya da belli bir serbestlik derecesi 1): şekli çizmek ve yorumlamak için uygundur. $\boldsymbol{\varphi}_1 = (0{,}5;\ 1)$ gibi.
  • Kütleye göre normalleştirme (İng. mass normalization; kg^{-1/2}): her mod $\hat{\boldsymbol{\varphi}}_i = \boldsymbol{\varphi}_i/\sqrt{\boldsymbol{\varphi}_i^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_i}$ olacak biçimde ölçeklenir. Böylece $\hat{\boldsymbol{\varphi}}_i^{\mathsf T}\mathbf{M}\hat{\boldsymbol{\varphi}}_i = 1$ olur.

Normalleştirilmiş modları sütun olarak yan yana dizdiğimiz matrise modal matris (İng. modal matrix; $\boldsymbol{\Phi}$) diyelim: $\boldsymbol{\Phi} = [\hat{\boldsymbol{\varphi}}_1\ \hat{\boldsymbol{\varphi}}_2\ \cdots\ \hat{\boldsymbol{\varphi}}_n]$. M-diklik ve normalleştirme birlikte iki çok güçlü eşitlik verir:

$$ \boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\Phi} = \mathbf{I}, \qquad \boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\Phi} = \boldsymbol{\Omega}^2 = \operatorname{diag}(\omega_1^2, \dots, \omega_n^2). $$

İkinci eşitlik, $\hat{\boldsymbol{\varphi}}_i^{\mathsf T}\mathbf{K}\hat{\boldsymbol{\varphi}}_i = \lambda_i\hat{\boldsymbol{\varphi}}_i^{\mathsf T}\mathbf{M}\hat{\boldsymbol{\varphi}}_i = \lambda_i$ olmasından gelir. Bu iki eşitlik, iki matrisin aynı anda köşegenleştirildiğini söyler. Dikkat edilecek iki nokta:

  • Birim: $\boldsymbol{\varphi}$ boyutsuz alınırsa $\boldsymbol{\varphi}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}$ kg birimindedir; dolayısıyla $\hat{\boldsymbol{\varphi}}$'nin birimi kg−1/2'dir. Kütleye göre normalleştirilmiş modun bileşenleri "yer değiştirme" değildir; yer değiştirme $\hat{\boldsymbol{\varphi}}$ ile modal koordinatın çarpımından çıkar.
  • İşaret: $-\hat{\boldsymbol{\varphi}}_i$ de aynı koşulları sağlar. Yazılımlar modları rastgele işaretle döndürebilir; iki modelin modlarını karşılaştırırken işarete değil oranlara bakılır.

4. Simetrik standart biçime dönüştürme

$\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi} = \lambda\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}$'yi soldan $\mathbf{M}^{-1}$ ile çarpıp $\mathbf{M}^{-1}\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi} = \lambda\boldsymbol{\varphi}$ standart problemine geçmek mümkündür ve aynı özdeğerleri verir. Ama $\mathbf{M}^{-1}\mathbf{K}$ genelde simetrik değildir (açılış probleminde $\begin{bmatrix}1200 & -400\\ -800 & 800\end{bmatrix}$ s⁻²). Simetriyi korumak, Ders 1.3'teki bütün garantileri (gerçel özdeğer, dik özvektör) kullanabilmek demektir. İki yol vardır:

  • Köşegen $\mathbf{M}$: $\boldsymbol{\psi} = \mathbf{M}^{1/2}\boldsymbol{\varphi}$ dönüşümü $\big(\mathbf{M}^{-1/2}\mathbf{K}\mathbf{M}^{-1/2}\big)\boldsymbol{\psi} = \lambda\boldsymbol{\psi}$ verir; köşeli parantezdeki matris simetriktir. $\mathbf{M}^{1/2}$, köşegen elemanların karekökünden oluşur. Şekil 3'deki sağ panel bu dönüşümün geometrisidir.
  • Genel $\mathbf{M}$: Cholesky ayrışımı (İng. Cholesky decomposition; $\mathbf{M}=\mathbf{L}\mathbf{L}^{\mathsf T}$) $\mathbf{M} = \mathbf{L}\mathbf{L}^{\mathsf T}$ ($\mathbf{L}$ alt üçgen) ile $\big(\mathbf{L}^{-1}\mathbf{K}\mathbf{L}^{-\mathsf T}\big)\boldsymbol{\psi} = \lambda\boldsymbol{\psi}$, $\boldsymbol{\psi} = \mathbf{L}^{\mathsf T}\boldsymbol{\varphi}$. Pozitif tanımlı her matrisin Cholesky ayrışımı vardır; sayısal kütüphaneler genelleştirilmiş simetrik problemi tam olarak bu yolla çözer.
Çözümlü örnek 2

Açılış problemi: iki katlı çerçevenin modları

Verilenler

Kayma çerçevesi modeli (Şekil 1): $m_1 = 10$ t, $m_2 = 5$ t, $k_1 = 8$ MN/m, $k_2 = 4$ MN/m. Üst katta 380 dev/dk ile dönen fan.

İstenenler

Doğal frekanslar ($\omega_i$, $f_i$, $T_i$), mod şekilleri, M- ve K-diklik kontrolü, kütleye göre normalleştirilmiş modal matris; fanın rezonans riski.

Model ve kabuller

Döşemeler rijit, kolonların kütlesi kat kütlelerine eklenmiş, sönüm ihmal (frekans hesabı için yeterli). $\mathbf{M} = \operatorname{diag}(10, 5)$ t, $\mathbf{K} = \begin{bmatrix}12 & -4\\ -4 & 4\end{bmatrix}$ MN/m. Birim: MN/m bölü t = $10^6/10^3 = 10^3$ s⁻². Hesabı $\tilde\lambda = \lambda/1000$ ile yapıp sonunda 1000 ile çarpacağız.

Çözüm

1. Frekans denklemi.

$$ \det\begin{bmatrix}12 - 10\tilde\lambda & -4\\ -4 & 4 - 5\tilde\lambda\end{bmatrix} = (12 - 10\tilde\lambda)(4 - 5\tilde\lambda) - 16 = 50\tilde\lambda^2 - 100\tilde\lambda + 32 = 0. $$

50'ye bölünce $\tilde\lambda^2 - 2\tilde\lambda + 0{,}64 = 0 \Rightarrow \tilde\lambda = 1 \mp 0{,}6$; yani $\lambda_1 = 400$ s⁻², $\lambda_2 = 1600$ s⁻².

$$ \omega_1 = 20\ \text{rad/s},\ f_1 = 3{,}183\ \text{Hz},\ T_1 = 0{,}314\ \text{s}; \qquad \omega_2 = 40\ \text{rad/s},\ f_2 = 6{,}366\ \text{Hz},\ T_2 = 0{,}157\ \text{s}. $$

2. Mod şekilleri (birinci satırdan $(12 - 10\tilde\lambda)\varphi_1 - 4\varphi_2 = 0$):

  • $\tilde\lambda_1 = 0{,}4$: $8\varphi_1 = 4\varphi_2 \Rightarrow \boldsymbol{\varphi}_1 = (1;\ 2)$. İki kat aynı yönde, üst kat iki kat fazla.
  • $\tilde\lambda_2 = 1{,}6$: $-4\varphi_1 = 4\varphi_2 \Rightarrow \boldsymbol{\varphi}_2 = (1;\ -1)$. Katlar zıt yönde.

3. Kütleye göre normalleştirme (kg cinsinden): $\boldsymbol{\varphi}_1^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_1 = 10\,000 \cdot 1 + 5\,000 \cdot 4 = 30\,000$ kg, $\boldsymbol{\varphi}_2^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_2 = 10\,000 + 5\,000 = 15\,000$ kg.

$$ \boldsymbol{\Phi} = \begin{bmatrix} 1/\sqrt{30\,000} & 1/\sqrt{15\,000}\\ 2/\sqrt{30\,000} & -1/\sqrt{15\,000}\end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 0{,}005774 & 0{,}008165\\ 0{,}011547 & -0{,}008165\end{bmatrix}\ \text{kg}^{-1/2}. $$

Kontrol

  • M-diklik: $\boldsymbol{\varphi}_1^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_2 = 10 \cdot 1 \cdot 1 + 5 \cdot 2 \cdot (-1) = 0$ ✓.
  • Sıradan çarpım: $\boldsymbol{\varphi}_1^{\mathsf T}\boldsymbol{\varphi}_2 = 1 - 2 = -1 \neq 0$. Modlar kâğıt üzerinde dik değil; bu bir hata değil, beklenen sonuçtur (Şekil 3).
  • K-diklik: $\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}_2 = (12 + 4;\ -4 - 4) = (16;\ -8)$, $\boldsymbol{\varphi}_1^{\mathsf T}(16;\ -8) = 16 - 16 = 0$ ✓.
  • Köşegenleştirme: $\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\Phi} = \operatorname{diag}(400,\ 1600)$ s⁻² ✓ (ör. $\boldsymbol{\varphi}_1^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}_1 = 12 \cdot 10^6$ N/m, bölü 30 000 kg = 400 s⁻²).
  • Rayleigh sağlaması: kaba bir tahmin, iki kat eşit kayıyor, $\boldsymbol{x} = (1;\ 1)$: $R = \dfrac{(12 - 4 - 4 + 4)\cdot10^6}{15\,000} = 533$ s⁻² $\geq \lambda_1 = 400$ ✓. Tahmin $\omega_1 \leq 23{,}1$ rad/s üst sınırını verir; kaba şekle rağmen frekans hatası %15.
  • Hesap betiği: scipy.linalg.eigh(K, M) aynı özdeğerleri ve (işaret dışında) aynı modal matrisi verir.

Fiziksel yorum

Fan $380/60 = 6{,}33$ Hz ($\omega = 39{,}8$ rad/s) ile döner. Bu, ikinci doğal frekansın ($f_2 = 6{,}37$ Hz) yalnız %0,5 altındadır: ikinci mod rezonans riski açıktır. Üstelik fan ikinci kattadır ve ikinci modda ikinci katın genliği birinci katınkine eşittir; mod bu noktadan güçlü biçimde uyarılır. İkinci modda katlar zıt yönde hareket ettiği için ikinci kattaki kolonların göreli ötelemesi $x_2 - x_1 = -2$ (birim mod genliği başına), birinci kattakininkinin iki katıdır; zorlanma ikinci kat kolonlarında yoğunlaşır. Birinci mod (3,18 Hz) fandan uzaktır. Çare olarak fan hızı, ikinci kat rijitliği ya da fanın titreşim yalıtımı değiştirilebilir; işletme frekansı ile doğal frekans arasında ne kadar ayrım gerektiği ilgili standarda ve sistemin sönümüne göre seçilir.

Benzer problem Eşit katlı çerçeve

Bir çerçevede iki kat eşit olsun: $m_1 = m_2 = 4$ t, $k_1 = k_2 = 6$ MN/m. $\omega_i$, $f_i$, $T_i$ ve mod şekillerini bulun. Modlar sıradan anlamda da dik mi? Neden?

İpucu

$\mathbf{K} = 6\begin{bmatrix}2 & -1\\ -1 & 1\end{bmatrix}$ MN/m, $\mathbf{M} = 4\mathbf{I}$ t. $\mu = \tilde\lambda\cdot 4/6$ yazarsanız bir ucu serbest zincirdeki $\mu^2 - 3\mu + 1 = 0$ denklemini yeniden bulursunuz.

Çözümü göster

$\lambda = 1500\,\mu$ s⁻², $\mu = (3 \mp \sqrt5)/2$: $\lambda_1 = 572{,}9$ s⁻², $\lambda_2 = 3927{,}1$ s⁻². $\omega_1 = 23{,}94$ rad/s ($f_1 = 3{,}810$ Hz, $T_1 = 0{,}262$ s), $\omega_2 = 62{,}67$ rad/s ($f_2 = 9{,}974$ Hz, $T_2 = 0{,}100$ s). Mod şekilleri $\boldsymbol{\varphi}_1 = (1;\ 1{,}618)$, $\boldsymbol{\varphi}_2 = (1;\ -0{,}618)$. $\mathbf{M} = m\mathbf{I}$ olduğundan M-diklik sıradan dikliğe indirgenir: $1 - 1{,}618 \cdot 0{,}618 = 0$ ✓.

6. Tekrarlı özdeğerler: mod tek değildir

M-diklik ispatı $\lambda_i \neq \lambda_j$ varsayımını kullandı. İki mod aynı frekansa sahipse ne olur? Simetrik problemlerde (ve simetrik–tanımlı genelleştirilmiş problemlerde) $r$ katlı bir özdeğerin özuzayı da $r$ boyutludur. Bu özuzaydaki her vektör bir moddur: $\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}_a = \lambda\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_a$ ve $\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}_b = \lambda\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_b$ ise $\mathbf{K}(\alpha\boldsymbol{\varphi}_a + \beta\boldsymbol{\varphi}_b) = \lambda\mathbf{M}(\alpha\boldsymbol{\varphi}_a + \beta\boldsymbol{\varphi}_b)$. Mod şekli artık tek bir doğrultu değil, bir düzlemdir (ya da daha yüksek boyutlu bir uzay).

Fiziksel örnekler: dairesel kesitli bir milin iki dik düzlemdeki eğilme modları, kare plağın simetrik modları, eksenel simetrik yapılar. Bu durumda modları biz seçeriz ve modal analizin işlemesi için M-dik seçeriz. Yöntem, ağırlıklı iç çarpımla Gram–Schmidt'tir:

$$ \boldsymbol{\varphi}_b' = \boldsymbol{\varphi}_b - \frac{\boldsymbol{\varphi}_a^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_b}{\boldsymbol{\varphi}_a^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_a}\,\boldsymbol{\varphi}_a. $$

$\boldsymbol{\varphi}_b'$ hâlâ özuzaydadır (iki modun doğrusal birleşimi) ve $\boldsymbol{\varphi}_a^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_b' = 0$ olur. Sonra her iki vektör kütleye göre normalleştirilir. Böylece tekrarlı özdeğer olsa bile $\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\Phi} = \mathbf{I}$ ve $\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\Phi} = \boldsymbol{\Omega}^2$ sağlanır. Sonuç: gerçel simetrik $\mathbf{K}$ ve pozitif tanımlı $\mathbf{M}$ için her zaman M-dik ve tam bir mod tabanı vardır; yalnız tekrarlı frekanslarda bu taban tek değildir.

Çözümlü örnek 3

Aynı frekanslı iki bağımsız osilatör

Verilenler

Birbirine bağlı olmayan iki kütle–yay: $m_1 = 2$ kg ile $k_1 = 2000$ N/m, $m_2 = 1$ kg ile $k_2 = 1000$ N/m. $\mathbf{M} = \operatorname{diag}(2, 1)$ kg, $\mathbf{K} = \operatorname{diag}(2000, 1000)$ N/m.

İstenenler

Doğal frekanslar; $\boldsymbol{\varphi}_a = (1;\ 1)$ mod olarak seçilirse ona M-dik ikinci mod; sıradan diklik ile karşılaştırma.

Model ve kabuller

İki serbestlik derecesi, bağ yok ($K_{12} = 0$). Ayıracın sıfır olma koşulu sağlanıyor: $K_{11}/m_1 = K_{22}/m_2 = 1000$ s⁻².

Çözüm

$\det(\mathbf{K} - \lambda\mathbf{M}) = (2000 - 2\lambda)(1000 - \lambda) = 2(1000 - \lambda)^2 = 0$, yani $\lambda = 1000$ s⁻² çift köktür: $\omega = 31{,}62$ rad/s, $f = 5{,}033$ Hz (iki mod için de). $\mathbf{K} - 1000\,\mathbf{M} = \mathbf{0}$ olduğundan her vektör mod denklemini sağlar.

$\boldsymbol{\varphi}_a = (1;\ 1)$ seçelim (iki kütle aynı genlikle). İkinci aday olarak $\boldsymbol{\varphi}_b = (0;\ 1)$ alıp Gram–Schmidt uygulayalım: $\boldsymbol{\varphi}_a^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_b = 1$, $\boldsymbol{\varphi}_a^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_a = 3$:

$$ \boldsymbol{\varphi}_b' = \begin{bmatrix}0\\ 1\end{bmatrix} - \frac13\begin{bmatrix}1\\ 1\end{bmatrix} = \begin{bmatrix}-1/3\\ 2/3\end{bmatrix} \;\propto\; \begin{bmatrix}1\\ -2\end{bmatrix}. $$

Kontrol

  • M-diklik: $(1;\ 1)^{\mathsf T}\operatorname{diag}(2, 1)(1;\ -2) = 2 - 2 = 0$ ✓.
  • Sıradan çarpım: $1 - 2 = -1 \neq 0$; sıradan anlamda dik bir çift olarak $(1;\ -1)$ seçilseydi M-diklik bozulurdu: $2 - 1 = 1 \neq 0$.
  • Limit: iki osilatörün frekansları biraz farklı olsaydı ($k_2 = 1010$ N/m gibi) modlar yeniden tek olurdu: $(1;\ 0)$ ve $(0;\ 1)$. Tekrarlı durum bu iki doğrultunun "kilidinin açıldığı" sınırdır.

Fiziksel yorum

Tekrarlı frekansta hangi modu ölçeceğimizi sistem değil, uyarma ve başlangıç şartları belirler. Deneysel modal analizde simetrik yapılarda ölçülen mod şekillerinin ölçümden ölçüme "döner" görünmesi bu yüzdendir; model ile ölçüm karşılaştırılırken tek tek vektörler değil, iki modun gerdiği uzay karşılaştırılmalıdır.

Benzer problem Başka bir ağırlıkla Gram–Schmidt

$\mathbf{M} = \operatorname{diag}(3, 1)$, $\mathbf{K} = \operatorname{diag}(6, 2)$ (tutarlı birimlerde). Özdeğerleri bulun; $\boldsymbol{\varphi}_a = (1;\ 1)$ seçilirse ona M-dik ikinci modu Gram–Schmidt ile elde edin.

İpucu

$K_{11}/m_1 = K_{22}/m_2$ mi? $\boldsymbol{\varphi}_a^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_a = 4$.

Çözümü göster

$\lambda = 2$ çift kök. $\boldsymbol{\varphi}_b = (0;\ 1)$ ile $\boldsymbol{\varphi}_b' = (0;\ 1) - \tfrac14(1;\ 1) = (-\tfrac14;\ \tfrac34) \propto (1;\ -3)$. Kontrol: $3 \cdot 1 \cdot 1 + 1 \cdot 1 \cdot (-3) = 0$ ✓.

Modların asıl gücü, denklem sistemini birbirinden bağımsız tek serbestlik dereceli denklemlere ayırmasındadır. Yer değiştirmeyi kütleye göre normalleştirilmiş modların doğrusal birleşimi olarak yazalım:

$$ \boldsymbol{x}(t) = \boldsymbol{\Phi}\,\boldsymbol{q}(t) = \sum_{i=1}^{n}\hat{\boldsymbol{\varphi}}_i\,q_i(t). $$

$q_i$'lere modal koordinat (İng. modal coordinate; $q$) denir. Modlar tam bir taban oluşturduğu için her $\boldsymbol{x}$ bu biçimde yazılabilir. Hareket denklemine koyup soldan $\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}$ ile çarpalım:

$$ \underbrace{\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\Phi}}_{\mathbf{I}}\ddot{\boldsymbol{q}} + \underbrace{\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\Phi}}_{\boldsymbol{\Omega}^2}\boldsymbol{q} = \boldsymbol{0} \quad\Longrightarrow\quad \ddot q_i + \omega_i^2\,q_i = 0,\quad i = 1, \dots, n. $$

Her modal koordinat kendi frekansında, ötekilerden habersiz salınır. Başlangıç şartlarını modal koordinatlara çevirmek için yine M-dikliği kullanırız: $\boldsymbol{x}(0) = \boldsymbol{\Phi}\boldsymbol{q}(0)$'ı soldan $\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{M}$ ile çarpınca

$$ q_i(0) = \hat{\boldsymbol{\varphi}}_i^{\mathsf T}\mathbf{M}\,\boldsymbol{x}(0), \qquad \dot q_i(0) = \hat{\boldsymbol{\varphi}}_i^{\mathsf T}\mathbf{M}\,\dot{\boldsymbol{x}}(0). $$

Burada $\boldsymbol{\Phi}^{-1}$ hesaplamaya gerek kalmaz; $\boldsymbol{\Phi}^{-1} = \boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{M}$'dir. Sıradan iç çarpım $\hat{\boldsymbol{\varphi}}_i^{\mathsf T}\boldsymbol{x}(0)$ kullanmak yanlış sonuç verir. Her modal denklemin çözümü $q_i(t) = q_i(0)\cos\omega_i t + \dfrac{\dot q_i(0)}{\omega_i}\sin\omega_i t$'dir ve sonuç $\boldsymbol{x} = \boldsymbol{\Phi}\boldsymbol{q}$ ile fiziksel koordinatlara döner. Sönüm ve dış kuvvet eklendiğinde aynı fikrin nasıl genişlediği Hafta 2, ADD sistemleri ve modal çözüm dersinin konusudur.

Çözümlü örnek 4

Üst katı itilip bırakılan çerçeve

Verilenler

Açılış problemindeki çerçeve. Üst kat 10 mm itilip ilk hızsız bırakılıyor: $\boldsymbol{x}(0) = (0;\ 10)$ mm, $\dot{\boldsymbol{x}}(0) = \boldsymbol{0}$. $\boldsymbol{\Phi}$ önceki örnekten.

İstenenler

$x_1(t)$ ve $x_2(t)$; her modun katkısı.

Model ve kabuller

Sönümsüz serbest titreşim; doğrusal model geçerli (yer değiştirmeler küçük). Birinci katı 0'da tutarken üst katı itmek ancak bir dış kuvvetle mümkündür; $t = 0$'da bu kuvvet aniden kalkıyor.

Çözüm

Metre ve kg ile: $\mathbf{M}\boldsymbol{x}(0) = (0;\ 5000 \cdot 0{,}01) = (0;\ 50)$ kg·m.

$$ q_1(0) = \hat{\boldsymbol{\varphi}}_1^{\mathsf T}(0;\ 50) = 0{,}011547 \cdot 50 = 0{,}5774, \qquad q_2(0) = -0{,}008165 \cdot 50 = -0{,}4082\ \ (\text{kg}^{1/2}\text{m}). $$

İlk hız sıfır olduğundan $q_i(t) = q_i(0)\cos\omega_i t$. Her modun katkısı $\hat{\boldsymbol{\varphi}}_i\,q_i(0)$:

$$ \hat{\boldsymbol{\varphi}}_1 q_1(0) = (3{,}333;\ 6{,}667)\ \text{mm}, \qquad \hat{\boldsymbol{\varphi}}_2 q_2(0) = (-3{,}333;\ 3{,}333)\ \text{mm}. $$ $$ x_1(t) = 3{,}333\,(\cos 20t - \cos 40t)\ \text{mm}, \qquad x_2(t) = 6{,}667\cos 20t + 3{,}333\cos 40t\ \text{mm}\quad (t\ \text{saniye}). $$

Kontrol

  • $t = 0$: $x_1 = 3{,}333(1 - 1) = 0$ ✓, $x_2 = 6{,}667 + 3{,}333 = 10$ mm ✓. Hızlar sıfır (yalnız kosinüs terimleri) ✓.
  • Hareket denklemi: her terim kendi modunda olduğundan $\mathbf{M}\ddot{\boldsymbol{x}} + \mathbf{K}\boldsymbol{x} = \boldsymbol{0}$ sağlanır (hesap betiğinde sayısal olarak da kontrol edildi).
  • Katkı oranı: başlangıç şekli $(0;\ 10) = \tfrac{10}{3}(1;\ 2) - \tfrac{10}{3}(1;\ -1)$; mod genlikleri ile aynı ✓.

Fiziksel yorum

Başlangıç şekli hiçbir moda benzemediği için iki mod da uyarılır. Birinci kat başlangıçta durgun olduğu hâlde salınmaya başlar ve $t = \pi/20 \approx 0{,}157$ s'de $-6{,}67$ mm'ye ulaşır. Hareket periyodiktir, çünkü $\omega_2/\omega_1 = 2$ tam sayıdır; oran irrasyonel olsaydı desen hiç tam tekrar etmezdi. Başlangıç şekli bir mod şekline orantılı seçilseydi yalnız o mod uyarılırdı (benzer probleme bakın).

Benzer problem Tek modu uyarmak

Aynı çerçevede $\boldsymbol{x}(0) = (5;\ 10)$ mm, $\dot{\boldsymbol{x}}(0) = \boldsymbol{0}$ olsun. $q_1(0)$, $q_2(0)$ ve $\boldsymbol{x}(t)$'yi bulun.

İpucu

Başlangıç vektörü $\boldsymbol{\varphi}_1 = (1;\ 2)$'ye orantılı. M-diklik $q_2(0)$ hakkında ne söyler?

Çözümü göster

$\mathbf{M}\boldsymbol{x}(0) = (50;\ 50)$ kg·m; $q_1(0) = 0{,}005774 \cdot 50 + 0{,}011547 \cdot 50 = 0{,}8660$, $q_2(0) = 0{,}008165 \cdot 50 - 0{,}008165 \cdot 50 = 0$. Yalnız birinci mod: $\boldsymbol{x}(t) = (5;\ 10)\cos 20t$ mm. Sistem tam olarak $T_1 = 0{,}314$ s periyotla, şeklini bozmadan salınır.

8. Modları görmek: etkileşimli araç

İki serbestlik dereceli sistemde doğal frekanslar ve mod şekilleri

Aşağıdaki araç duvar – $k_1$ – $m_1$ – $k_2$ – $m_2$ – $k_3$ – duvar zincirini çözer ($k_3 = 0$ seçilirse sağ uç serbesttir; bu, açılıştaki kayma çerçevesi modelidir). Frekans denklemini kapalı biçimde çözer; $\omega$, $f$, $T$ değerlerini, mod şekillerini ve diklik çarpımlarını gösterir. Mod 1, mod 2 ya da iki modun karışımı olan serbest titreşimi yavaşlatılmış olarak canlandırabilirsiniz.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

Şunları deneyin:

  • $m_1 = 10$, $m_2 = 5$ t, $k_1 = 8$, $k_2 = 4$, $k_3 = 0$ MN/m ile açılış problemini kurun; 20 ve 40 rad/s'yi bulun. $\boldsymbol{\varphi}_1^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_2$ sıfırken $\boldsymbol{\varphi}_1^{\mathsf T}\boldsymbol{\varphi}_2$'nin sıfır olmadığını görün.
  • Kütleleri eşitleyin: sıradan çarpım da sıfıra iner. M-diklik ile sıradan dikliğin ancak $\mathbf{M} = m\mathbf{I}$ iken çakıştığını kendiniz doğrulayın.
  • $k_2$'yi sıfıra doğru küçültün: modlar ayrışır, her kütle tek başına salınır. $k_1/m_1 = k_3/m_2$ ise iki frekans birleşir (tekrarlı özdeğer).
  • $k_1$ ve $k_3$'ü sıfıra yaklaştırın: birinci frekans sıfıra iner (rijit cisim modu).

9. Sayısal çözüm: büyük sistemlerde ne yapılır?

Gerçek modellerde serbestlik derecesi binlerle milyonlar arasındadır ve determinant açmak söz konusu değildir. Pratikte üç kural:

  1. $\mathbf{M}^{-1}\mathbf{K}$ kurulmaz. Hem simetri kaybolur hem de seyrek matrisler (sonlu eleman matrisleri çoğunlukla sıfırdır) dolu matrislere dönüşür. Bunun yerine simetrik–tanımlı genelleştirilmiş problem doğrudan çözülür (içeride Cholesky dönüşümü kullanılır).
  2. Yalnız gereken modlar bulunur. Dinamik analizde genelde en düşük birkaç on mod yeterlidir; büyük sistemlerde alt uzay iterasyonu ya da Lanczos yöntemi kullanılır.
  3. Sonuç doğrulanır: $\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\Phi} \approx \mathbf{I}$, artık $\|\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi} - \lambda\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}\|$ küçük, frekanslar birimiyle mantıklı.

Python'da SciPy'ın scipy.linalg.eigh fonksiyonu ikinci bir matris verildiğinde simetrik–tanımlı genelleştirilmiş problemi çözer; döndürdüğü özvektörler $\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\Phi} = \mathbf{I}$ olacak biçimde normalleştirilmiştir ve özdeğerler küçükten büyüğe sıralıdır. Açılış problemi için:

import numpy as np
from scipy.linalg import eigh

M = np.diag([10e3, 5e3])                      # kg
K = np.array([[12e6, -4e6], [-4e6, 4e6]])     # N/m
lam, Phi = eigh(K, M)                         # K phi = lam M phi
omega = np.sqrt(lam)                          # rad/s -> [20, 40]
f = omega / (2 * np.pi)                       # Hz    -> [3.183, 6.366]
print(np.round(Phi.T @ M @ Phi, 12))          # birim matris
print(np.round(Phi.T @ K @ Phi, 6))           # diag(400, 1600)

Sütunların işareti sizin elle bulduğunuz modlarınkinden farklı çıkabilir; bu bir hata değildir.

10. Başa dönüş: fan platformu titretir mi?

Açılıştaki iki katlı platformu tam olarak çözdük (çözümlü örnek):

İki katlı çerçevenin doğal titreşim modları ($m_1 = 10$ t, $m_2 = 5$ t, $k_1 = 8$ MN/m, $k_2 = 4$ MN/m)
Mod$\omega$ [rad/s]$f$ [Hz]$T$ [s]Mod şekli $(x_1;\ x_2)$Hareket
120,03,1830,314$(1;\ 2)$Katlar aynı yönde
240,06,3660,157$(1;\ -1)$Katlar zıt yönde

Fan frekansı 6,33 Hz, ikinci doğal frekansa (6,37 Hz) neredeyse eşittir. Dengesizlikten gelen küçük periyodik kuvvet ikinci modu rezonansta uyarır ve gözlenen titreşim bununla açıklanabilir. Bu derste kurduğumuz araçlar tasarım kararına da yol gösterir: örneğin ikinci kat rijitliği 4'ten 6 MN/m'ye çıkarılırsa frekanslar 3,36 ve 7,39 Hz olur (Alıştırma 6) ve fan frekansı ikinci moddan uzaklaşır. Rezonansta genliğin ne kadar büyüdüğünü hesaplamak için sönüm ve zorlayıcı kuvvet gerekir; bunu Hafta 2'de ele alacağız. Matematiksel açıdan ise şunu öğrendik: iki matrisli bir özdeğer problemi, gerçel simetrik ve pozitif tanımlı olduğu sürece Ders 1.3'teki standart problemin bütün güzel özelliklerini, kütle ağırlıklı bir iç çarpımla taşır.

11. Sık yapılan hatalar

  • $\omega$ ile $f$'yi karıştırmak. $\sqrt{\lambda}$ rad/s verir; hertz için $2\pi$'ye bölünür. Fan devrini (dev/dk) rad/s'ye çevirmeden doğal frekansla karşılaştırmak 6,3 kat hata doğurur.
  • Modların sıradan anlamda dik olmasını beklemek. $\boldsymbol{\varphi}_1^{\mathsf T}\boldsymbol{\varphi}_2 \neq 0$ çıkınca hesabı yanlış sanmak ya da başlangıç şartlarını $\hat{\boldsymbol{\varphi}}_i^{\mathsf T}\boldsymbol{x}(0)$ ile modal koordinata çevirmek. Doğrusu $\hat{\boldsymbol{\varphi}}_i^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{x}(0)$.
  • Birim karışımı. Ton ile MN/m kullanınca $\lambda$ 1/s² değil $10^3$/s² çıkar; ton ile N/m kullanınca $10^{-3}$/s². Ya hep SI (kg, N/m) ya da ölçek çarpanı açıkça yazılmalı.
  • Mod şeklinin ölçeğine ve işaretine anlam yüklemek. $(1;\ 2)$, $(-0{,}5;\ -1)$ ve $(0{,}00577;\ 0{,}01155)$ aynı moddur. Fiziksel genlik başlangıç şartları ya da zorlamadan gelir.
  • Tekrarlı özdeğerde modu tek sanmak. Bir yazılımın verdiği mod çiftini "doğru tek cevap" olarak almak; aslında özuzaydaki her M-dik çift geçerlidir.
  • $\mathbf{M}^{-1}\mathbf{K}$'yı simetrik varsaymak. Simetrik özdeğer çözücüsüne (ör. eigh) $\mathbf{M}^{-1}\mathbf{K}$'yı tek başına vermek yanlış sonuç verir; ya iki matrisi ayrı verin ya da $\mathbf{M}^{-1/2}\mathbf{K}\mathbf{M}^{-1/2}$ kurun.
  • Serbest sistemdeki sıfır frekansı hata sanmak. Mesnetsiz bir modelde $\lambda = 0$ rijit cisim hareketidir; ama mesnetli olması gereken bir modelde sıfıra yakın frekans, eksik mesnet ya da kopuk eleman işaretidir.

12. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalBirim dönüşümü

Bir modun açısal frekansı $\omega = 150$ rad/s. Frekansı (Hz), periyodu ve bu frekansa denk gelen makine devrini (dev/dk) bulun.

İpucu

$f = \omega/2\pi$, $T = 1/f$, $n = 60f$.

Çözümü göster

$f = 150/2\pi = 23{,}87$ Hz, $T = 0{,}0419$ s, $n = 60 \cdot 23{,}87 = 1432$ dev/dk.

Alıştırma 2KolayKavramsalHangi diklik?

Bir öğrenci üç kütleli bir modelde bulduğu modların $\boldsymbol{\varphi}_1^{\mathsf T}\boldsymbol{\varphi}_2 = 0{,}4$ verdiğini görüp hesabının yanlış olduğunu düşünüyor. Kütleler $m_1 = 2m$, $m_2 = m_3 = m$. Ne kontrol etmesini önerirsiniz? Hangi durumda öğrencinin kaygısı haklı olurdu?

İpucu

İspatta hangi iç çarpımın sıfır çıktığını hatırlayın. $\mathbf{M}$ birim matrisin katı mı?

Çözümü göster

Doğru ölçüt $\boldsymbol{\varphi}_1^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}_2 = 0$'dır; $\mathbf{M} \neq m\mathbf{I}$ olduğundan sıradan çarpımın sıfır olması beklenmez. Öğrenci $2m\varphi_{11}\varphi_{12} + m\varphi_{21}\varphi_{22} + m\varphi_{31}\varphi_{32}$ çarpımını hesaplamalıdır. Bu da sıfırdan farklı çıkarsa (ve iki frekans farklıysa) hesapta hata vardır. Bütün kütleler eşit olsaydı sıradan çarpımın sıfırdan farklı çıkması da hata işareti olurdu.

Alıştırma 3OrtaSayısalÜç kütleli zincir ve telin modları

Üç eşit kütle ($m$) iki duvar arasında dört eşit yayla ($k$) bağlı. (a) $\mathbf{K}$ ve $\mathbf{M}$'yi yazın. (b) Özdeğerlerin $\lambda = (2 - \sqrt2,\ 2,\ 2 + \sqrt2)\,k/m$, modların $(1;\ \sqrt2;\ 1)$, $(1;\ 0;\ -1)$, $(1;\ -\sqrt2;\ 1)$ olduğunu yerine koyarak gösterin. (c) $m = 1$ kg, $k = 1000$ N/m için $\omega$ ve $f$ değerlerini bulun. (d) Mod bileşenlerini $\sin(j\pi i/4)$, $i = 1, 2, 3$ ile karşılaştırın.

İpucu

$\mathbf{K} = k\begin{bmatrix}2 & -1 & 0\\ -1 & 2 & -1\\ 0 & -1 & 2\end{bmatrix}$. (b) için $\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi}$'yi hesaplayıp $\lambda m\boldsymbol{\varphi}$ ile karşılaştırın.

Çözümü göster

(b) Örneğin $\mathbf{K}(1;\ \sqrt2;\ 1) = k(2 - \sqrt2;\ -2 + 2\sqrt2;\ 2 - \sqrt2) = (2 - \sqrt2)k\,(1;\ \sqrt2;\ 1)$ ✓. (c) $\omega = 24{,}20$, $44{,}72$, $58{,}43$ rad/s; $f = 3{,}852$, $7{,}118$, $9{,}300$ Hz. (d) $\sin(\pi i/4) = (0{,}707;\ 1;\ 0{,}707) \propto (1;\ \sqrt2;\ 1)$, $\sin(2\pi i/4) = (1;\ 0;\ -1)$, $\sin(3\pi i/4) = (0{,}707;\ -1;\ 0{,}707)$. Ayrık zincirin modları, gergin bir telin sinüs mod şekillerinin kütle noktalarındaki değerleridir. Kütle sayısı arttıkça zincir tele yaklaşır; bu köprüyü Hafta 4'te kuracağız.

Alıştırma 4OrtaSayısalSerbest–serbest sistem ve rijit cisim modu

İki kütle ($m_A = 3$ kg, $m_B = 1$ kg) yalnız birbirlerine $k = 300$ N/m'lik bir yayla bağlı; duvar yok (ör. bir milin iki ucundaki iki disk, eksenel hareket). Özdeğerleri ve modları bulun; M-dikliği kontrol edin ve sıfır frekanslı modu yorumlayın.

İpucu

$\mathbf{K} = k\begin{bmatrix}1 & -1\\ -1 & 1\end{bmatrix}$ tekildir. Frekans denkleminin bir kökü hemen görünür.

Çözümü göster

$\det = m_Am_B\lambda^2 - k(m_A + m_B)\lambda = 0 \Rightarrow \lambda_1 = 0$, $\lambda_2 = k(m_A + m_B)/(m_Am_B) = 400$ s⁻², $\omega_2 = 20$ rad/s, $f_2 = 3{,}183$ Hz. Modlar: $\boldsymbol{\varphi}_1 = (1;\ 1)$ (rijit öteleme, yay uzamaz), $\boldsymbol{\varphi}_2 = (1;\ -m_A/m_B) = (1;\ -3)$. M-diklik: $3 \cdot 1 + 1 \cdot (-3) = 0$ ✓. Bu, ikinci modda momentumun sıfır olduğunu söyler: elastik titreşim kütle merkezini hareket ettirmez. Hafif kütle üç kat fazla salınır.

Alıştırma 5OrtaSayısalRayleigh bölümüyle tahmin

Açılış problemindeki çerçeve için Rayleigh bölümünü $\boldsymbol{x} = (1;\ 1{,}5)$, $(1;\ 2)$ ve $(1;\ 3)$ tahminleriyle hesaplayın. Sonuçları $\lambda_1 = 400$ s⁻² ile karşılaştırın. Hangi tahmin en iyisi, neden?

İpucu

$R = \boldsymbol{x}^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{x}/\boldsymbol{x}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{x}$; MN/m ve t ile hesaplayıp 1000 ile çarpın.

Çözümü göster

$(1;\ 1{,}5)$: $\boldsymbol{x}^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{x} = 12 - 12 + 9 = 9$, $\boldsymbol{x}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{x} = 10 + 11{,}25 = 21{,}25$, $R = 9/21{,}25 \cdot 1000 = 423{,}5$ s⁻²; $(1;\ 2)$: $12/30 \cdot 1000 = 400$ s⁻² (tam mod); $(1;\ 3)$: $24/55 \cdot 1000 = 436{,}4$ s⁻². Hepsi $\geq 400$; tam mod en küçük değeri verir. $\omega$ tahminindeki hata $(1;\ 1{,}5)$ için yalnız %2,9'dur, oysa şekildeki hata %25'tir: Rayleigh bölümü mod şeklindeki hataya karşı duyarsızdır (birinci mertebeden hata, ikinci mertebeden frekans hatası verir).

Alıştırma 6ZorSayısalTasarım: ikinci kat rijitliğini artırmak

Açılış problemindeki platformda ikinci kat kolonları güçlendirilerek $k_2 = 6$ MN/m yapılıyor ($k_1$ ve kütleler aynı). Frekans denklemini yazıp $\omega_i$ ve $f_i$'yi bulun. 380 dev/dk'lık fan için durum iyileşti mi? Neden ikinci frekans birinciden daha çok değişti?

İpucu

$\mathbf{K} = \begin{bmatrix}14 & -6\\ -6 & 6\end{bmatrix}$ MN/m. Frekans denklemi $\tilde\lambda$ cinsinden $50\tilde\lambda^2 - 130\tilde\lambda + 48 = 0$ olmalı. İkinci modda $k_2$ yayının ne kadar uzadığını hatırlayın.

Çözümü göster

$\tilde\lambda = (130 \mp \sqrt{7300})/100 = 0{,}4456$ ve $2{,}154$; $\omega_1 = 21{,}11$ rad/s ($f_1 = 3{,}360$ Hz), $\omega_2 = 46{,}42$ rad/s ($f_2 = 7{,}387$ Hz). Fan (6,33 Hz) artık ikinci frekansın yaklaşık %14 altında; ayrım büyüdü ama yeterliliği sönüme ve ilgili tasarım kuralına göre değerlendirilmelidir. İkinci modda üst kat kolonlarının göreli ötelemesi birinci kattakinin iki katı olduğundan $k_2$ ikinci modun şekil değiştirme enerjisine çok daha fazla katkı yapar; Rayleigh bölümünün payında $k_2(\varphi_2 - \varphi_1)^2$ terimi baskındır.

Alıştırma 7ZorKavramsalRayleigh bölümünün sınırları

$\boldsymbol{x} = \sum_i c_i\hat{\boldsymbol{\varphi}}_i$ açılımını kullanarak $R(\boldsymbol{x}) = \sum_i c_i^2\lambda_i / \sum_i c_i^2$ olduğunu gösterin ve buradan $\lambda_1 \leq R(\boldsymbol{x}) \leq \lambda_n$ sonucunu çıkarın. $\boldsymbol{x}$ birinci moddan $\varepsilon$ kadar sapıyorsa ($c_1 = 1$, diğer $c_i = O(\varepsilon)$) $R - \lambda_1$ hangi mertebededir?

İpucu

$\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\Phi} = \mathbf{I}$ ve $\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\Phi} = \boldsymbol{\Omega}^2$ eşitliklerini pay ve paydaya uygulayın.

Çözümü göster

$\boldsymbol{x}^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{x} = \boldsymbol{c}^{\mathsf T}\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\Phi}\boldsymbol{c} = \sum c_i^2\lambda_i$, $\boldsymbol{x}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{x} = \sum c_i^2$. $R$, $\lambda_i$'lerin pozitif ağırlıklı ortalamasıdır; bu yüzden en küçükle en büyük arasındadır. $R - \lambda_1 = \sum_{i \geq 2}c_i^2(\lambda_i - \lambda_1)/\sum c_i^2 = O(\varepsilon^2)$: şekildeki birinci mertebe hata frekansta ikinci mertebe hata doğurur. Bir önceki alıştırmadaki %25 şekil hatasının %2,9 frekans hatası vermesi bunun sayısal karşılığıdır.

13. Özet

Özet
  • Sönümsüz çok kütleli sistem $\mathbf{M}\ddot{\boldsymbol{x}} + \mathbf{K}\boldsymbol{x} = \boldsymbol{0}$; harmonik çözüm denemesi genelleştirilmiş özdeğer problemine götürür: $(\mathbf{K} - \omega^2\mathbf{M})\boldsymbol{\varphi} = \boldsymbol{0}$, $\det(\mathbf{K} - \omega^2\mathbf{M}) = 0$.
  • $\sqrt{\lambda}$ açısal frekanstır [rad/s]; frekans $f = \omega/2\pi$ [Hz], periyot $T = 1/f$ [s].
  • $\mathbf{K}$, $\mathbf{M}$ gerçel simetrik ve $\mathbf{M}$ pozitif tanımlıysa özdeğerler gerçeldir; $\mathbf{K}$ pozitif tanımlıysa pozitiftir, yarı tanımlıysa sıfır (rijit cisim modu) olabilir.
  • Farklı frekanslı modlar $\mathbf{M}$'ye ve $\mathbf{K}$'ya göre diktir; sıradan diklik yalnız $\mathbf{M} = m\mathbf{I}$ iken geçerlidir. Tekrarlı frekanslarda M-ağırlıklı Gram–Schmidt ile M-dik taban seçilir.
  • Kütleye göre normalleştirilmiş modal matris $\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{\Phi} = \mathbf{I}$, $\boldsymbol{\Phi}^{\mathsf T}\mathbf{K}\boldsymbol{\Phi} = \boldsymbol{\Omega}^2$ verir; modal koordinatlarda denklemler ayrışır: $\ddot q_i + \omega_i^2 q_i = 0$, $q_i(0) = \hat{\boldsymbol{\varphi}}_i^{\mathsf T}\mathbf{M}\boldsymbol{x}(0)$.

Hafta 1'i burada bitiriyoruz. Hafta 2'de diferansiyel denklemlere geçecek, sönümü ve zorlayıcı kuvveti ekleyerek modal yöntemi tam bir dinamik cevap aracına dönüştüreceğiz.

14. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

  • Sonlu eleman modal analizi. Her ticari ya da açık kaynaklı sonlu eleman yazılımı, binlerce serbestlik dereceli $\mathbf{K}\boldsymbol{\varphi} = \lambda\mathbf{M}\boldsymbol{\varphi}$ problemini Lanczos ya da alt uzay iterasyonuyla çözer. Kütle katılım oranları, M-normalleştirilmiş modlar ve M-diklik bu dersteki bağıntılardır. Sitedeki yapısal analiz aracı çerçeve modelleri için aynı hesabı yapar. Büyük problemlerin çözüm yöntemleri için Bathe'nin kitabının özdeğer bölümleri iyi bir başlangıçtır.
  • Deneysel modal analiz ve model güncelleme. Ölçülen modlar ile modelin modları MAC (modal güvence ölçütü) gibi korelasyon ölçütleriyle karşılaştırılır; ölçüm noktası sayısı az olduğundan çoğu zaman sıradan iç çarpım kullanılır ve bu, M-diklikle karıştırılmamalıdır. Model güncelleme (rijitlik ve kütle parametrelerini ölçüme uydurmak) Rayleigh bölümünün duyarlılık özelliklerini kullanır.
  • İndirgenmiş modeller. Birkaç modun gerdiği uzayda çalışmak (modal kesme), büyük yapıların, rotorların ya da kompozit panellerin dinamiğini birkaç denklemle temsil etmeyi sağlar; fizik bilgili sinir ağları ve vekil modeller de çoğu zaman bu modal tabanı kullanır.
  • İleri okuma: sürekli sistemlerde aynı fikir için MKC 527 — modal analiz ve ortogonallik; ders kitabı düzeyinde Inman (Bölüm 4) ve Rao (Bölüm 5–6).

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §8.2 Örnek 4, s. 332 (birim kütleli iki kütle–iki yay; standart özdeğer problemine indirgenmiş hâli)
  • D. J. Inman, Engineering Vibration, 4. baskı, Pearson, 2014 — Bölüm 4 “Multiple-Degree-of-Freedom Systems”. — Bölüm 4, Multiple-Degree-of-Freedom Systems
  • S. S. Rao, Mechanical Vibrations, 6. baskı, Pearson, 2017 (ISBN 978-0-13-436130-7) — Bölüm 5 “Two-Degree-of-Freedom Systems”, Bölüm 6 “Multidegree-of-Freedom Systems”. — Bölüm 5 (Two-Degree-of-Freedom Systems) ve Bölüm 6 (Multidegree-of-Freedom Systems)
  • K. J. Bathe, Finite Element Procedures, Prentice Hall, 1996 (2. baskı 2014) — Bölüm 10–11 (özdeğer problemleri ve çözüm yöntemleri). — Bölüm 10–11 (özdeğer problemlerinin çözümü; büyük sistemler için ileri okuma)
  • SciPy belgeleri — scipy.linalg.eigh (simetrik ve genelleştirilmiş simetrik özdeğer problemi). — scipy.linalg.eigh — simetrik ve genelleştirilmiş simetrik–tanımlı özdeğer problemi Bağlantı

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.