Akademik / MKC 501 / Hafta 2 / 2.5

Hafta 2 · Ders 2.5 · Çıktı 3 · ~45 dk

Faz düzlemi ve kararlılık

Sarkacı çözmeden davranışını okuyoruz: faz düzlemi, denge noktaları ve Jacobi matrisinin izi ile determinantından kararlılık.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • İkinci mertebe denklemi faz düzleminde yazmak
  • 2×2 doğrusal sistemin denge noktasını iz ve determinantla sınıflandırmak
  • Doğrusal olmayan sistemi denge noktası çevresinde doğrusallaştırmak
  • Sarkaç ve Duffing denkleminin denge noktalarını yorumlamak
Hafta
Hafta 2 · Adi diferansiyel denklemler ve doğrusal ADD sistemleri
Resmî çıktı
Çıktı 3 — Adi diferansiyel denklemlere seri çözüm yöntemlerini uygulayabilme
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §4.3–4.5 (s. 140–159)
Araç
—

1. Neden öğreniyoruz?

1 m uzunluğunda bir sarkaç (ör. bir vinç kancasında asılı yük) düşünelim. Küçük açılarda $\ddot\theta+(g/L)\theta=0$ yazıp doğal frekansı buluruz. Ama açı büyürse denklem $\ddot\theta+(g/L)\sin\theta=0$ olur ve doğrusal değildir; kapalı biçimde çözmek zordur. Yine de şu soruları cevaplamak isteriz: Hangi konumlar dengedir? Bunlar kararlı mı? Büyük genlikte periyot değişir mi?

Faz düzlemi, bir ADD'yi çözmeden davranışını görmemizi sağlar: konum ve hızı iki eksen alıp yörüngeleri çizeriz. Denge noktalarının çevresinde sistemi doğrusallaştırır, Hafta 1'deki özdeğerlerle sınıflandırırız.

Sarkacın faz düzlemi: açı yatay, açısal hız düşey eksende; sıfır çevresinde kapalı elipsler (merkez), artı eksi pi noktalarında çapraz kesişen ayırıcı eğriler (eyer), en dışta dönme hareketine karşılık gelen dalgalı açık eğriler. θθ′ −ππ merkezeyer dönme
Şekil 1. Sönümsüz sarkacın faz düzlemi: $\theta=0$ merkez (salınım), $\theta=\pm\pi$ eyer (ters denge). Kesikli ayırıcı eğri salınım ile tam dönmeyi ayırır.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Hatırlatma

  • $\boldsymbol x'=\mathbf A\boldsymbol x$'in çözümü özdeğerlerle belirlenir (Ders 2.4).
  • 2×2 matriste $\lambda^2-(\operatorname{iz}\mathbf A)\lambda+\det\mathbf A=0$.
  • Taylor açılımı: $\sin\theta\approx\theta$ ($\theta\approx0$), $\sin(\pi+u)\approx-u$.

3. Faz düzlemi ve denge noktaları

İkinci mertebe $\ddot x=F(x,\dot x)$ denklemini $y_1=x$, $y_2=\dot x$ ile $y_1'=y_2$, $y_2'=F(y_1,y_2)$ yazarız. $(y_1,y_2)$ düzlemi faz düzlemi (İng. phase plane), çözüm eğrileri yörüngelerdir. Türevlerin sıfır olduğu noktalar denge noktası (İng. equilibrium (critical) point)dır: orada başlayan sistem orada kalır.

Doğrusal sistemlerde sınıflandırma

$\boldsymbol y'=\mathbf A\boldsymbol y$ için $p=\operatorname{iz}\mathbf A$, $q=\det\mathbf A$, $\Delta=p^2-4q$:

Denge noktası türleri
ŞartÖzdeğerlerTürMekanik örnek
$q<0$zıt işaretli gerçelEyer (kararsız)Ters sarkaç
$q>0$, $\Delta\ge0$aynı işaretli gerçelDüğümAşırı sönümlü sistem
$q>0$, $\Delta<0$, $p\neq0$karmaşık, $\operatorname{Re}\neq0$Odak (sarmal)Az sönümlü sistem
$q>0$, $p=0$saf sanalMerkezSönümsüz salınım

Kararlılık (İng. stability): $p<0$ ve $q>0$ ise bütün yörüngeler denge noktasına çekilir (asimptotik kararlı); $p>0$ ise uzaklaşır. Merkez kararlıdır ama çekici değildir.

Kütle–yay–sönümleyici için $\mathbf A=\begin{bmatrix}0&1\\-\omega_n^2&-2\zeta\omega_n\end{bmatrix}$: $q=\omega_n^2>0$, $p=-2\zeta\omega_n$. $\zeta=0$ merkez, $0<\zeta<1$ kararlı odak, $\zeta\ge1$ kararlı düğüm — Ders 2.2'deki üç durumun geometrik karşılığı.

Doğrusal olmayan sistemlerde doğrusallaştırma

Denge noktası $\boldsymbol y^*$ çevresinde $\boldsymbol y=\boldsymbol y^*+\boldsymbol u$ yazıp birinci mertebe Taylor terimlerini tutarız: $\boldsymbol u'=\mathbf J\boldsymbol u$, $\mathbf J$ Jacobi matrisi. Eyer, düğüm ve odak türleri doğrusal olmayan sistemde de korunur; merkez ise doğrusallaştırmayla kesin söylenemez (ek terimler sönüm ya da büyüme ekleyebilir).

Çözümlü örnek 1

Sarkacın denge noktaları

Verilenler

$\ddot\theta+(g/L)\sin\theta=0$, $L=1$ m, $g=9{,}81$ m/s².

İstenenler

Denge noktaları, türleri; küçük salınım frekansı.

Model ve kabuller

Sürtünmesiz, ağırlıksız ip; $y_1=\theta$, $y_2=\dot\theta$.

Çözüm

$y_1'=y_2$, $y_2'=-(g/L)\sin y_1$. Denge: $y_2=0$, $\sin y_1=0\Rightarrow\theta=0,\ \pm\pi,\dots$

Jacobi: $\mathbf J=\begin{bmatrix}0&1\\-(g/L)\cos\theta^*&0\end{bmatrix}$.

$\theta^*=0$: $q=g/L=9{,}81>0$, $p=0$ → merkez; $\omega=\sqrt{g/L}=3{,}132$ rad/s ($0{,}4985$ Hz), $T=2{,}006$ s.

$\theta^*=\pi$: $q=-9{,}81<0$ → eyer; özdeğerler $\pm3{,}132$: küçük sapma $e^{3{,}132t}$ ile büyür.

Kontrol

Enerji $E=\tfrac12\dot\theta^2-(g/L)\cos\theta$ sabittir; seviye eğrileri Şekil'deki kapalı eğrileri verir, bu da $\theta=0$'ın merkez olduğunu doğrular (doğrusallaştırmanın kesin söyleyemediği durum). Birim: $\sqrt{g/L}$ → 1/s ✓.

Fiziksel yorum

Aşağı asılı konum salınım merkezidir, ters konum kararsızdır. Büyük genlikte periyot uzar: Runge–Kutta (RK4, adım $10^{-3}$ s) ile $60°$ genlikte $T=2{,}153$ s bulunur, küçük açı değerinden %7,3 fazla. Doğrusal model büyük salınımlarda yetersiz kalır.

Benzer problem Sınıflandırma

$\begin{bmatrix}-1&3\\-3&-1\end{bmatrix}$ matrisli sistemin denge noktasını sınıflandırın.

İpucu

$p=-2$, $q=10$, $\Delta=4-40<0$.

Çözümü göster

Kararlı odak; özdeğerler $-1\pm3i$. Yörüngeler sarmal çizerek orijine çekilir.

4. Duffing denklemine giriş

Yayın kuvveti uzamayla doğrusal değilse $\ddot x+x+\varepsilon x^3=0$ (Duffing denklemi (İng. Duffing equation)) yazılır. $\varepsilon>0$ sertleşen, $\varepsilon<0$ yumuşayan yaydır. $\varepsilon<0$ için orijin dışında iki denge daha vardır: $x^*=\pm1/\sqrt{-\varepsilon}$; ör. $\varepsilon=-0{,}25$ için $\pm2$. Bu noktalarda Jacobi'nin $q$'su negatiftir: eyer. Yani yumuşayan yay, yeterince itilirse "devrilir". Genliğe bağlı frekans ve pertürbasyon çözümü Hafta 14'te ele alınacak (Ders 14.2).

5. Başa dönüş

Sarkaçta $\theta=0$ merkez ($\omega=3{,}132$ rad/s, $f=0{,}4985$ Hz), $\theta=\pi$ eyerdir. Denklemi çözmeden, Jacobi matrisinin izi ve determinantıyla davranışı okuduk. Doğrusallaştırma küçük hareketler için güvenilir; büyük genlikte periyot uzar ve faz düzlemi ile sayısal çözüm gerekir.

6. Sık yapılan hatalar

  • Doğrusallaştırmada merkez çıkınca doğrusal olmayan sistemin de kesin merkez olduğunu söylemek.
  • Jacobi'yi denge noktasında değil genel noktada bırakmak.
  • Kararlı (Lyapunov) ile asimptotik kararlıyı karıştırmak: merkez kararlıdır ama çekici değildir.

7. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalKısa sarkaç

$L=0{,}5$ m sarkacın küçük salınım açısal frekansını, frekansını ve periyodunu bulun.

İpucu

$\omega=\sqrt{g/L}$.

Çözümü göster

$\omega=4{,}429$ rad/s, $f=0{,}705$ Hz, $T=1{,}418$ s.

Alıştırma 2OrtaSayısalDört matris

Sınıflandırın: (a) $\begin{bmatrix}1&2\\3&4\end{bmatrix}$, (b) $\begin{bmatrix}-2&0\\0&-5\end{bmatrix}$, (c) $\begin{bmatrix}0&2\\-8&0\end{bmatrix}$.

İpucu

Önce $q=\det$, sonra $p=\operatorname{iz}$.

Çözümü göster

(a) $q=-2$: eyer. (b) $p=-7$, $q=10$, $\Delta=9>0$: kararlı düğüm. (c) $p=0$, $q=16$: merkez ($\pm4i$).

Alıştırma 3OrtaSayısalYumuşayan yay

$\ddot x+x-0{,}1x^3=0$ için denge noktalarını bulup türlerini belirleyin.

İpucu

$x(1-0{,}1x^2)=0$; Jacobi'de $-(1-0{,}3x^{*2})$.

Çözümü göster

$x^*=0$ merkez (doğrusal); $x^*=\pm3{,}162$: $q=-2<0$, eyer.

8. Özet

Özet
  • Faz düzlemi: $(x,\dot x)$; denge noktasında türevler sıfır.
  • 2×2 doğrusal sistem: $q<0$ eyer; $q>0$'da $\Delta$ ile düğüm/odak; $p=0$ merkez; $p<0$ kararlı.
  • Doğrusal olmayan sistemde Jacobi ile doğrusallaştırılır; merkez durumu ek inceleme ister.

Sonraki hafta: değişken katsayılı denklemler ve seri çözümler.

9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Burkulma sonrası davranış, rotor dinamiğinde kararlılık, sürtünmeyle uyarılan titreşimler ve doğrusal olmayan enerji hasatçıları faz düzlemi ve kararlılık analiziyle incelenir. İleri okuma: Strogatz, Nonlinear Dynamics and Chaos; Nayfeh–Mook, Nonlinear Oscillations.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §4.3, s. 140–147; §4.4, s. 148–151; §4.5, s. 152–159 (Duffing: Problem Seti 4.5, s. 160)
  • A. H. Nayfeh, D. T. Mook, Nonlinear Oscillations, Wiley, 1979. — giriş bölümleri

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.