Bu derste öğrenecekleriniz
- İkinci mertebe denklemi faz düzleminde yazmak
- 2×2 doğrusal sistemin denge noktasını iz ve determinantla sınıflandırmak
- Doğrusal olmayan sistemi denge noktası çevresinde doğrusallaştırmak
- Sarkaç ve Duffing denkleminin denge noktalarını yorumlamak
1. Neden öğreniyoruz?
1 m uzunluğunda bir sarkaç (ör. bir vinç kancasında asılı yük) düşünelim. Küçük açılarda $\ddot\theta+(g/L)\theta=0$ yazıp doğal frekansı buluruz. Ama açı büyürse denklem $\ddot\theta+(g/L)\sin\theta=0$ olur ve doğrusal değildir; kapalı biçimde çözmek zordur. Yine de şu soruları cevaplamak isteriz: Hangi konumlar dengedir? Bunlar kararlı mı? Büyük genlikte periyot değişir mi?
Faz düzlemi, bir ADD'yi çözmeden davranışını görmemizi sağlar: konum ve hızı iki eksen alıp yörüngeleri çizeriz. Denge noktalarının çevresinde sistemi doğrusallaştırır, Hafta 1'deki özdeğerlerle sınıflandırırız.
2. Ön bilgiler
Hatırlatma
- $\boldsymbol x'=\mathbf A\boldsymbol x$'in çözümü özdeğerlerle belirlenir (Ders 2.4).
- 2×2 matriste $\lambda^2-(\operatorname{iz}\mathbf A)\lambda+\det\mathbf A=0$.
- Taylor açılımı: $\sin\theta\approx\theta$ ($\theta\approx0$), $\sin(\pi+u)\approx-u$.
3. Faz düzlemi ve denge noktaları
İkinci mertebe $\ddot x=F(x,\dot x)$ denklemini $y_1=x$, $y_2=\dot x$ ile $y_1'=y_2$, $y_2'=F(y_1,y_2)$ yazarız. $(y_1,y_2)$ düzlemi faz düzlemi , çözüm eğrileri yörüngelerdir. Türevlerin sıfır olduğu noktalar denge noktası dır: orada başlayan sistem orada kalır.
Doğrusal sistemlerde sınıflandırma
$\boldsymbol y'=\mathbf A\boldsymbol y$ için $p=\operatorname{iz}\mathbf A$, $q=\det\mathbf A$, $\Delta=p^2-4q$:
| Şart | Özdeğerler | Tür | Mekanik örnek |
|---|---|---|---|
| $q<0$ | zıt işaretli gerçel | Eyer (kararsız) | Ters sarkaç |
| $q>0$, $\Delta\ge0$ | aynı işaretli gerçel | Düğüm | Aşırı sönümlü sistem |
| $q>0$, $\Delta<0$, $p\neq0$ | karmaşık, $\operatorname{Re}\neq0$ | Odak (sarmal) | Az sönümlü sistem |
| $q>0$, $p=0$ | saf sanal | Merkez | Sönümsüz salınım |
Kararlılık : $p<0$ ve $q>0$ ise bütün yörüngeler denge noktasına çekilir (asimptotik kararlı); $p>0$ ise uzaklaşır. Merkez kararlıdır ama çekici değildir.
Kütle–yay–sönümleyici için $\mathbf A=\begin{bmatrix}0&1\\-\omega_n^2&-2\zeta\omega_n\end{bmatrix}$: $q=\omega_n^2>0$, $p=-2\zeta\omega_n$. $\zeta=0$ merkez, $0<\zeta<1$ kararlı odak, $\zeta\ge1$ kararlı düğüm — Ders 2.2'deki üç durumun geometrik karşılığı.
Doğrusal olmayan sistemlerde doğrusallaştırma
Denge noktası $\boldsymbol y^*$ çevresinde $\boldsymbol y=\boldsymbol y^*+\boldsymbol u$ yazıp birinci mertebe Taylor terimlerini tutarız: $\boldsymbol u'=\mathbf J\boldsymbol u$, $\mathbf J$ Jacobi matrisi. Eyer, düğüm ve odak türleri doğrusal olmayan sistemde de korunur; merkez ise doğrusallaştırmayla kesin söylenemez (ek terimler sönüm ya da büyüme ekleyebilir).
Sarkacın denge noktaları
Verilenler
$\ddot\theta+(g/L)\sin\theta=0$, $L=1$ m, $g=9{,}81$ m/s².
İstenenler
Denge noktaları, türleri; küçük salınım frekansı.
Model ve kabuller
Sürtünmesiz, ağırlıksız ip; $y_1=\theta$, $y_2=\dot\theta$.
Çözüm
$y_1'=y_2$, $y_2'=-(g/L)\sin y_1$. Denge: $y_2=0$, $\sin y_1=0\Rightarrow\theta=0,\ \pm\pi,\dots$
Jacobi: $\mathbf J=\begin{bmatrix}0&1\\-(g/L)\cos\theta^*&0\end{bmatrix}$.
$\theta^*=0$: $q=g/L=9{,}81>0$, $p=0$ → merkez; $\omega=\sqrt{g/L}=3{,}132$ rad/s ($0{,}4985$ Hz), $T=2{,}006$ s.
$\theta^*=\pi$: $q=-9{,}81<0$ → eyer; özdeğerler $\pm3{,}132$: küçük sapma $e^{3{,}132t}$ ile büyür.
Kontrol
Enerji $E=\tfrac12\dot\theta^2-(g/L)\cos\theta$ sabittir; seviye eğrileri Şekil'deki kapalı eğrileri verir, bu da $\theta=0$'ın merkez olduğunu doğrular (doğrusallaştırmanın kesin söyleyemediği durum). Birim: $\sqrt{g/L}$ → 1/s ✓.
Fiziksel yorum
Aşağı asılı konum salınım merkezidir, ters konum kararsızdır. Büyük genlikte periyot uzar: Runge–Kutta (RK4, adım $10^{-3}$ s) ile $60°$ genlikte $T=2{,}153$ s bulunur, küçük açı değerinden %7,3 fazla. Doğrusal model büyük salınımlarda yetersiz kalır.
Benzer problem Sınıflandırma
$\begin{bmatrix}-1&3\\-3&-1\end{bmatrix}$ matrisli sistemin denge noktasını sınıflandırın.
İpucu
$p=-2$, $q=10$, $\Delta=4-40<0$.
Çözümü göster
Kararlı odak; özdeğerler $-1\pm3i$. Yörüngeler sarmal çizerek orijine çekilir.
4. Duffing denklemine giriş
Yayın kuvveti uzamayla doğrusal değilse $\ddot x+x+\varepsilon x^3=0$ (Duffing denklemi ) yazılır. $\varepsilon>0$ sertleşen, $\varepsilon<0$ yumuşayan yaydır. $\varepsilon<0$ için orijin dışında iki denge daha vardır: $x^*=\pm1/\sqrt{-\varepsilon}$; ör. $\varepsilon=-0{,}25$ için $\pm2$. Bu noktalarda Jacobi'nin $q$'su negatiftir: eyer. Yani yumuşayan yay, yeterince itilirse "devrilir". Genliğe bağlı frekans ve pertürbasyon çözümü Hafta 14'te ele alınacak (Ders 14.2).
5. Başa dönüş
Sarkaçta $\theta=0$ merkez ($\omega=3{,}132$ rad/s, $f=0{,}4985$ Hz), $\theta=\pi$ eyerdir. Denklemi çözmeden, Jacobi matrisinin izi ve determinantıyla davranışı okuduk. Doğrusallaştırma küçük hareketler için güvenilir; büyük genlikte periyot uzar ve faz düzlemi ile sayısal çözüm gerekir.
6. Sık yapılan hatalar
- Doğrusallaştırmada merkez çıkınca doğrusal olmayan sistemin de kesin merkez olduğunu söylemek.
- Jacobi'yi denge noktasında değil genel noktada bırakmak.
- Kararlı (Lyapunov) ile asimptotik kararlıyı karıştırmak: merkez kararlıdır ama çekici değildir.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalKısa sarkaç
$L=0{,}5$ m sarkacın küçük salınım açısal frekansını, frekansını ve periyodunu bulun.
İpucu
$\omega=\sqrt{g/L}$.
Çözümü göster
$\omega=4{,}429$ rad/s, $f=0{,}705$ Hz, $T=1{,}418$ s.
Alıştırma 2OrtaSayısalDört matris
Sınıflandırın: (a) $\begin{bmatrix}1&2\\3&4\end{bmatrix}$, (b) $\begin{bmatrix}-2&0\\0&-5\end{bmatrix}$, (c) $\begin{bmatrix}0&2\\-8&0\end{bmatrix}$.
İpucu
Önce $q=\det$, sonra $p=\operatorname{iz}$.
Çözümü göster
(a) $q=-2$: eyer. (b) $p=-7$, $q=10$, $\Delta=9>0$: kararlı düğüm. (c) $p=0$, $q=16$: merkez ($\pm4i$).
Alıştırma 3OrtaSayısalYumuşayan yay
$\ddot x+x-0{,}1x^3=0$ için denge noktalarını bulup türlerini belirleyin.
İpucu
$x(1-0{,}1x^2)=0$; Jacobi'de $-(1-0{,}3x^{*2})$.
Çözümü göster
$x^*=0$ merkez (doğrusal); $x^*=\pm3{,}162$: $q=-2<0$, eyer.
8. Özet
- Faz düzlemi: $(x,\dot x)$; denge noktasında türevler sıfır.
- 2×2 doğrusal sistem: $q<0$ eyer; $q>0$'da $\Delta$ ile düğüm/odak; $p=0$ merkez; $p<0$ kararlı.
- Doğrusal olmayan sistemde Jacobi ile doğrusallaştırılır; merkez durumu ek inceleme ister.
Sonraki hafta: değişken katsayılı denklemler ve seri çözümler.
9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Burkulma sonrası davranış, rotor dinamiğinde kararlılık, sürtünmeyle uyarılan titreşimler ve doğrusal olmayan enerji hasatçıları faz düzlemi ve kararlılık analiziyle incelenir. İleri okuma: Strogatz, Nonlinear Dynamics and Chaos; Nayfeh–Mook, Nonlinear Oscillations.
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §4.3, s. 140–147; §4.4, s. 148–151; §4.5, s. 152–159 (Duffing: Problem Seti 4.5, s. 160)
- A. H. Nayfeh, D. T. Mook, Nonlinear Oscillations, Wiley, 1979. — giriş bölümleri
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.