Bu derste öğrenecekleriniz
- Özdeğer ve özvektörü geometrik olarak yorumlamak; negatif özdeğerin yönü ters çevirdiğini göstermek
- Karakteristik denklemi kurup 2×2 ve 3×3 matrislerin özdeğer ve özvektörlerini elle bulmak
- İz ve determinant sağlamalarıyla sonucu kontrol etmek; kusurlu matrisi ve karmaşık özdeğerleri tanımak
- Simetrik matrislerde gerçel özdeğer ve dik özvektör özelliğini ispatlamak, tekrarlı özdeğerde dik taban seçmek
- Matrisi köşegenleştirip kuvvetlerini hesaplamak ve kuadratik formu asal eksenlere dönüştürmek
- Düzlem gerilme durumunda asal gerilmeleri ve asal doğrultuları özdeğer problemi olarak çözmek
1. Neden öğreniyoruz?
Bir dişli kutusunun çıkış milini düşünelim. Mil aynı anda eğilme momenti ve burulma momenti taşıyor. Yüzeyindeki küçük bir kare eleman, eksen doğrultusunda eğilmeden gelen $\sigma_x = 80$ MPa normal gerilme ve burulmadan gelen $\tau_{xy} = 30$ MPa kayma gerilmesi taşıyor; çevresel doğrultuda normal gerilme yok, $\sigma_y = 0$. Tasarımcı için kritik soru şu: Bu noktada malzemeyi en çok çeken gerilme hangisi ve hangi doğrultuda? Çatlak ilerlemesi ve akma ölçütleri bu soruya verilen yanıta dayanır.
Herhangi bir kesit yüzeyinde, yüzeyin birim normali $\vect{n}$ ise o yüzeye etkiyen gerilme vektörü (çekiş) $\vect{t} = \boldsymbol{\sigma}\vect{n}$ ile bulunur. Burada $\boldsymbol\sigma$, gerilme tensörü dür; düzlem gerilmede simetrik bir $2\times 2$ matristir:
$$\boldsymbol\sigma = \begin{bmatrix} \sigma_x & \tau_{xy} \\ \tau_{xy} & \sigma_y \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 80 & 30 \\ 30 & 0 \end{bmatrix}\ \text{MPa}.$$Eksene dik yüzde $\vect{n} = (1,0)$ için $\vect{t} = (80,\,30)$ MPa çıkar. Bu vektör normale paralel değildir; yüzeyle yaklaşık $20{,}6^\circ$ açı yapar, yani yüzde hem normal hem kayma bileşeni vardır. Aradığımız özel yön, çekişin normale paralel olduğu yöndür: orada yüzeyde yalnız normal gerilme vardır. Bu koşulu yazalım:
$$\boldsymbol\sigma\,\vect{n} = \lambda\,\vect{n}.$$Bir matrisle çarpıldığında yalnız boyu değişen (ya da yönü tam tersine dönen) vektörü arıyoruz. Bu, bu dersin konusu olan özdeğer problemidir. $\lambda$ değerleri asal gerilmeleri, $\vect{n}$ vektörleri asal doğrultuları verecek. Aynı problem mühendislikte çok yerde karşımıza çıkar: atalet tensörünün asal eksenleri, burkulma yükleri, titreşim frekansları ve mod şekilleri (Ders 1.4). Dersin sonunda mil problemine geri dönüp tam çözümü yapacağız.
2. Ön bilgiler
Bu derste kullanacağımız araçlar
- Matris bir dönüşümdür. $\mat{A}\vect{x}$, $\vect{x}$ vektörünü yeni bir vektöre götürür. $2\times 2$ bir matrisin sütunları, $\vect{e}_1=(1,0)$ ve $\vect{e}_2=(0,1)$ birim vektörlerinin nereye gittiğini gösterir: $\mat{A}\vect{e}_1$ birinci sütun, $\mat{A}\vect{e}_2$ ikinci sütundur.
- İç çarpım ve norm. $\vect{x}\cdot\vect{y} = \vect{x}^{\T}\vect{y} = \sum x_i y_i$, $\|\vect{x}\| = \sqrt{\vect{x}^{\T}\vect{x}}$. İç çarpım sıfırsa vektörler diktir. Örnek: $(3,1)\cdot(-1,3) = -3+3 = 0$.
- Determinant ve tekillik (Ders 1.2): $\det\begin{bmatrix} a & b\\ c & d\end{bmatrix} = ad-bc$. Kare homojen sistem $\mat{B}\vect{x}=\vect{0}$'ın sıfırdan farklı çözümü ancak ve ancak $\det\mat{B}=0$ iken vardır; bu durumda $\rank\mat{B} < n$ olur (Ders 1.1).
- İkinci derece denklem. $\lambda^2 - p\lambda + q = 0$ için $\lambda_{1,2} = \tfrac{p}{2} \pm \sqrt{\tfrac{p^2}{4}-q}$; kökler toplamı $p$, çarpımı $q$.
- Karmaşık sayılar. $i^2=-1$; $a\pm bi$ eşlenik çifttir. Gerçel katsayılı bir polinomun karmaşık kökleri her zaman eşlenik çiftler hâlinde gelir.
3. Özdeğer problemi
Tanım ve geometrik anlam
$\mat{A}$ bir $n\times n$ kare matris olsun. Sıfırdan farklı bir $\vect{x}$ vektörü ve bir $\lambda$ sayısı
$$\mat{A}\vect{x} = \lambda\vect{x}, \qquad \vect{x}\neq\vect{0}$$eşitliğini sağlıyorsa $\lambda$'ya $\mat{A}$'nın özdeğeri , $\vect{x}$'e de bu özdeğere karşılık gelen özvektörü denir. $\vect{x}=\vect{0}$ her $\lambda$ için eşitliği sağladığından ilgi çekici değildir; bu yüzden tanımdan çıkarılır.
Geometrik olarak: matrisler genelde vektörleri hem döndürür hem uzatır. Özvektör ise dönmeyen vektördür; $\mat{A}$ ile çarpıldığında aynı doğru üzerinde kalır ve yalnız $\lambda$ katına çıkar.
- $\lambda > 1$: vektör aynı yönde uzar; $0<\lambda<1$: aynı yönde kısalır.
- $\lambda < 0$: vektör aynı doğru üzerinde kalır ama yönü ters döner (ve $|\lambda|$ katına çıkar).
- $\lambda = 0$: vektör sıfıra gider; $\mat{A}\vect{x}=\vect{0}$ olduğundan $\mat{A}$ tekildir.
Özvektörün boyu belirsizdir: $\vect{x}$ bir özvektörse $c\vect{x}$ de ($c\neq 0$) aynı özdeğere ait özvektördür. Bu nedenle özvektör aslında bir doğrultudur; sonuçta istediğimiz bir ölçeklemeyi (ör. birim boy) seçeriz.
Karakteristik denklem nereden geliyor?
Tanımı $\lambda\vect{x} = \lambda\mat{I}\vect{x}$ yazarak yeniden düzenleyelim:
$$(\mat{A}-\lambda\mat{I})\,\vect{x} = \vect{0}.$$Bu, katsayı matrisi $\mat{A}-\lambda\mat{I}$ olan homojen bir doğrusal sistemdir. Ders 1.1'den biliyoruz: homojen kare sistemin sıfırdan farklı çözümü ancak katsayı matrisi tekilse vardır. Ders 1.2'ye göre tekillik determinantın sıfır olmasıdır. Öyleyse özdeğerler
$$\det(\mat{A}-\lambda\mat{I}) = 0$$denkleminin kökleridir. Bu denkleme karakteristik denklem , sol taraftaki $n$. dereceden polinoma karakteristik polinom denir. $n\times n$ bir matrisin (katlılıklarıyla sayıldığında, karmaşık olanlar dahil) tam $n$ özdeğeri vardır.
$2\times 2$ durumda determinantı açınca çok kullanışlı bir biçim çıkar:
$$\det\begin{bmatrix} a-\lambda & b \\ c & d-\lambda \end{bmatrix} = \lambda^2 - (a+d)\,\lambda + (ad-bc) = \lambda^2 - (\tr\mat{A})\,\lambda + \det\mat{A} = 0.$$Burada köşegen elemanların toplamı $\tr\mat{A} = a + d$, matrisin izi dir.
Nasıl uygulanır? İşlem sırası
- $\mat{A}-\lambda\mat{I}$ matrisini yazın (köşegenden $\lambda$ çıkarın).
- $\det(\mat{A}-\lambda\mat{I}) = 0$ karakteristik denklemini kurun ve köklerini bulun.
- Her $\lambda_k$ için $(\mat{A}-\lambda_k\mat{I})\vect{x} = \vect{0}$ sistemini çözün. Matris tekil olduğundan en az bir serbest değişken çıkar; ona bir değer verip özvektörü yazın.
- Sağlayın: $\mat{A}\vect{x}_k = \lambda_k\vect{x}_k$ doğrudan çarpımla; ayrıca $\sum\lambda_k = \tr\mat{A}$ ve $\prod\lambda_k = \det\mat{A}$.
İlk özdeğer hesabı
Verilenler
$\mat{A} = \begin{bmatrix} 2 & 1 \\ 1 & 2 \end{bmatrix}$.
İstenenler
Özdeğerler ve birim boylu özvektörler.
Model ve kabuller
Saf matematik örneği; $\mat{A}$ simetrik olduğu için özdeğerlerin gerçel çıkmasını bekleriz (aşağıda ispatlayacağız).
Çözüm
1. Karakteristik denklem. $\tr\mat{A} = 4$, $\det\mat{A} = 4-1 = 3$:
$$\lambda^2 - 4\lambda + 3 = (\lambda-1)(\lambda-3) = 0 \quad\Rightarrow\quad \lambda_1 = 1,\ \ \lambda_2 = 3.$$2. $\lambda_1 = 1$ için özvektör.
$$(\mat{A}-1\cdot\mat{I})\vect{x} = \begin{bmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 1 \end{bmatrix}\begin{bmatrix} x_1 \\ x_2 \end{bmatrix} = \vect{0} \;\Rightarrow\; x_1 + x_2 = 0.$$İki satır aynı denklemi verir (matris tekil, rank 1). $x_2 = t$ serbest; $x_1=-t$. $t=1$ alırsak $\vect{x}_1 = (-1,1)$, ya da işaretini değiştirip $(1,-1)$. Birim boy: $\vect{q}_1 = (1,-1)/\sqrt{2}$.
3. $\lambda_2 = 3$ için özvektör.
$$\begin{bmatrix} -1 & 1 \\ 1 & -1 \end{bmatrix}\vect{x} = \vect{0} \;\Rightarrow\; x_1 = x_2 \;\Rightarrow\; \vect{x}_2 = (1,1),\quad \vect{q}_2 = (1,1)/\sqrt{2}.$$Kontrol
Doğrudan çarpım: $\mat{A}(1,-1) = (2-1,\,1-2) = (1,-1) = 1\cdot(1,-1)$ ✓; $\mat{A}(1,1) = (3,3) = 3\cdot(1,1)$ ✓. İz: $1+3 = 4 = 2+2$ ✓. Determinant: $1\cdot 3 = 3$ ✓. Ayrıca $(1,-1)\cdot(1,1) = 0$: özvektörler dik.
Fiziksel yorum
$\mat{A}$, düzlemi $45^\circ$ doğrultusunda 3 kat uzatıp $-45^\circ$ doğrultusunda olduğu gibi bırakan bir dönüşümdür. Başka hiçbir doğrultu korunmaz. Birim çember, büyük yarı ekseni 3, küçük yarı ekseni 1 olan ve eksenleri bu iki doğrultuda duran bir elipse gider.
Benzer problem Benzer problem
$\mat{B} = \begin{bmatrix} 3 & 1 \\ 1 & 3 \end{bmatrix}$ matrisinin özdeğerlerini ve özvektörlerini bulun. Sonucu Örnek 1 ile karşılaştırın: ne değişti, ne aynı kaldı?
İpucu
$\mat{B} = \mat{A} + \mat{I}$. $\mat{A}\vect{x} = \lambda\vect{x}$ ise $(\mat{A}+\mat{I})\vect{x} = ?$
Çözümü göster
$\tr\mat{B} = 6$, $\det\mat{B} = 8$: $\lambda^2-6\lambda+8 = (\lambda-2)(\lambda-4) = 0$, yani $\lambda = 2,\,4$. $\lambda=2$: $x_1+x_2=0$, $(1,-1)$; $\lambda = 4$: $(1,1)$. Özvektörler aynı kaldı, özdeğerler 1 arttı. Genel kural: $(\mat{A}+c\mat{I})\vect{x} = (\lambda + c)\vect{x}$; köşegene sabit eklemek özdeğerleri kaydırır, özvektörlere dokunmaz.
Dört tipik dönüşüm
Özdeğerin ne anlattığını sezmek için düzlemde dört bilinen dönüşüme bakalım (Şekil 2). Her panelde kesikli gri kare birim karedir, mavi çokgen onun görüntüsüdür; turuncu kesikli doğrular gerçel özdoğrultulardır.
- Simetrik germe, $\begin{bmatrix} 2&1\\1&2\end{bmatrix}$: iki dik özdoğrultu var; kare bu doğrultularda 1 ve 3 kat ölçeklenir.
- Kayma, $\begin{bmatrix} 1&1\\0&1\end{bmatrix}$: karakteristik denklem $(1-\lambda)^2 = 0$, yani $\lambda = 1$ iki katlı. Ama $(\mat{A}-\mat{I})\vect{x} = (x_2,0) = \vect{0}$ yalnız $x_2=0$ verir: tek bir özdoğrultu (yatay eksen) vardır. Düşey kenar sağa yatar, başka hiçbir doğru korunmaz.
- Dönme ($\theta=30^\circ$), $\begin{bmatrix} \cos\theta & -\sin\theta\\ \sin\theta & \cos\theta\end{bmatrix}$: her vektör $30^\circ$ döner, hiçbir doğru korunmaz. Karakteristik denklem $\lambda^2 - 2\cos\theta\,\lambda + 1 = 0$, kökler $\lambda = \cos\theta \pm i\sin\theta = 0{,}866 \pm 0{,}5\,i$. Gerçel özvektör yoktur.
- Yansıma, $\begin{bmatrix} 1&0\\0&-1\end{bmatrix}$: yatay vektörler değişmez ($\lambda=1$), düşey vektörler aynı doğru üzerinde ters döner ($\lambda=-1$).
Etkileşimli araç: matris düzlemi nasıl dönüştürüyor?
Aşağıdaki araçta $2\times 2$ bir matrisin girdilerini değiştirebilir ya da hazır ayarlardan birini seçebilirsiniz. Araç dönüştürülmüş ızgarayı, birim çemberin görüntüsünü, gerçel özdoğrultuları ve sürükleyebileceğiniz bir $\vect{x}$ vektörüyle onun görüntüsü $\mat{A}\vect{x}$'i çizer. "Dönüşüm oranı" kaydırıcısı $(1-t)\mat{I} + t\mat{A}$ matrisini kullanır; $t$'yi 0'dan 1'e götürerek düzlemin yavaş yavaş nasıl biçim değiştirdiğini izleyebilirsiniz.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
Şunu deneyin
- "Simetrik" ayarında $\vect{x}$'i döndürün. $\vect{x}$ turuncu özdoğrultulardan birinin üzerine geldiğinde $\mat{A}\vect{x}$ de aynı doğruya düşer; başka her konumda iki vektör arasında açı vardır.
- "Negatif özdeğer" ayarında ($\begin{bmatrix} 1&2\\2&1\end{bmatrix}$, $\lambda = 3$ ve $-1$) $\vect{x}$'i $(1,-1)$ doğrultusuna getirin: $\mat{A}\vect{x}$ aynı doğruda ama ters yönde durur.
- "Dönme" ayarında hiçbir konumda iki vektör aynı doğruya düşmez; araç özdeğerleri karmaşık olarak gösterir. "Tekil" ayarında birim çember bir doğru parçasına ezilir: $\det\mat{A} = 0$ ve bir özdeğer sıfırdır.
4. Özdeğerlerin temel özellikleri
İz ve determinant sağlaması
Her $n\times n$ matris için
$$\lambda_1 + \lambda_2 + \dots + \lambda_n = \tr\mat{A}, \qquad \lambda_1\lambda_2\cdots\lambda_n = \det\mat{A}.$$Bu iki eşitlik, el hesabını denetlemenin en hızlı yoludur. İkinci eşitlikten önemli bir sonuç çıkar: bir matris ancak ve ancak sıfır özdeğeri varsa tekildir.
Türetme Neden iz ve determinant?
Karakteristik polinom kökleri cinsinden çarpanlara ayrılabilir:
$$p(\lambda) = \det(\mat{A}-\lambda\mat{I}) = (\lambda_1-\lambda)(\lambda_2-\lambda)\cdots(\lambda_n-\lambda).$$Determinant: $\lambda = 0$ koyunca sol taraf $\det\mat{A}$, sağ taraf $\lambda_1\lambda_2\cdots\lambda_n$ olur.
İz: Sağ tarafı açtığımızda $\lambda^{n-1}$'in katsayısı $(-1)^{n-1}(\lambda_1+\dots+\lambda_n)$'dir. Sol tarafta determinantı açarken $\lambda^{n-1}$ yalnız köşegen elemanların çarpımından, $(a_{11}-\lambda)\cdots(a_{nn}-\lambda)$, gelebilir; çünkü köşegen dışı bir eleman içeren her terim en az iki köşegen çarpanı dışarıda bırakır. Bu çarpımda $\lambda^{n-1}$'in katsayısı $(-1)^{n-1}(a_{11}+\dots+a_{nn})$'dir. İki katsayıyı eşitlersek $\sum\lambda_i = \sum a_{ii}$.
Kolayca bilinen özdeğerler
- Üçgen (ve köşegen) matris: özdeğerler köşegen elemanlardır; çünkü $\mat{A}-\lambda\mat{I}$ de üçgendir ve determinantı köşegen çarpımıdır.
- Kuvvet: $\mat{A}\vect{x} = \lambda\vect{x}$ ise $\mat{A}^2\vect{x} = \mat{A}(\lambda\vect{x}) = \lambda^2\vect{x}$; genel olarak $\mat{A}^k$'nin özdeğerleri $\lambda^k$, özvektörler aynı.
- Ters: $\mat{A}$ tekil değilse, $\vect{x} = \lambda\mat{A}^{-1}\vect{x}$'ten $\mat{A}^{-1}\vect{x} = \lambda^{-1}\vect{x}$; özdeğerler $1/\lambda$.
- Kaydırma: $\mat{A}+c\mat{I}$'nın özdeğerleri $\lambda + c$ (Benzer problem 1).
Katlılık ve kusurlu matrisler
Bir özdeğer karakteristik polinomun kaç katlı köküyse o sayıya cebirsel katlılık denir. O özdeğere ait özvektörlerin (sıfır vektörüyle birlikte) oluşturduğu alt uzaya özuzay , bu uzayın boyutuna geometrik katlılık denir. Geometrik katlılık $n - \rank(\mat{A}-\lambda\mat{I})$'dır ve hiçbir zaman cebirsel katlılığı aşmaz.
İkisi eşit değilse matris, bağımsız özvektörleri tam bir taban oluşturmaya yetmeyen kusurlu (defective) matris dir. Kayma matrisi $\begin{bmatrix}1&1\\0&1\end{bmatrix}$ en basit örnektir: $\lambda = 1$ cebirsel olarak 2 katlı, ama $\rank(\mat{A}-\mat{I}) = 1$ olduğundan geometrik katlılık 1. Mekanikte kusurlu matrisler, örneğin kritik sönümlü bir sistemin durum matrisinde karşımıza çıkar (Hafta 2): çözümde $e^{\lambda t}$'nin yanında $t\,e^{\lambda t}$ terimi belirmesinin nedeni budur.
Gerçel matris, karmaşık özdeğer
Gerçel bir matrisin karakteristik polinomunun katsayıları gerçeldir; bu yüzden karmaşık özdeğerleri $\alpha \pm i\beta$ eşlenik çiftleri hâlinde gelir ve özvektörleri de eşleniktir. Geometrik anlamı dönmedir: dönme matrisinde $\lambda = \cos\theta\pm i\sin\theta = e^{\pm i\theta}$. Sönümlü titreşimde durum matrisinin özdeğerleri $-\zeta\omega_n \pm i\omega_d$ biçiminde çıkacak: gerçel kısım genliğin sönümünü, sanal kısım salınımın açısal frekansını verecek.
5. Köşegenleştirme
Fikir: özvektör koordinatlarında dönüşüm basitleşir
$n\times n$ bir matrisin $n$ tane doğrusal bağımsız özvektörü varsa, bunları sütun olarak yan yana koyalım: $\mat{X} = [\vect{x}_1\ \cdots\ \vect{x}_n]$. $\mat{A}\vect{x}_k = \lambda_k\vect{x}_k$ eşitliklerinin hepsini birden yazarsak
$$\mat{A}\mat{X} = \mat{X}\boldsymbol\Lambda, \qquad \boldsymbol\Lambda = \diag(\lambda_1,\dots,\lambda_n) \quad\Longrightarrow\quad \mat{A} = \mat{X}\boldsymbol\Lambda\mat{X}^{-1},\qquad \boldsymbol\Lambda = \mat{X}^{-1}\mat{A}\mat{X}.$$Bu işleme köşegenleştirme denir. $\mat{X}^{-1}\mat{A}\mat{X}$ biçimindeki dönüşüm bir benzerlik dönüşümüdür ve aynı özdeğerleri taşıyan iki matrise benzer matris ler denir. Fiziksel anlamı açıktır: $\vect{x} = \mat{X}\vect{y}$ diyerek koordinatları özvektör tabanında ölçersek $\mat{A}\vect{x}$ işlemi $\boldsymbol\Lambda\vect{y}$ olur. Her koordinat kendi başına ölçeklenir, birbirine karışmaz. Bağlı (kuplajlı) bir sistemi bağımsız parçalara ayırmanın matematiği budur. Ders 1.4'te çok serbestlik dereceli titreşimde ve Hafta 2'de ADD sistemlerinde aynı fikirle denklemleri tek tek çözülebilen modal denklemlere ayıracağız.
Köşegenleştirmenin hesap tarafındaki kazancı kuvvetlerdir: $\mat{A}^k = \mat{X}\boldsymbol\Lambda^k\mat{X}^{-1}$, ve $\boldsymbol\Lambda^k$ yalnız köşegen elemanların $k$. kuvvetidir. Kusurlu matrisler (kayma gibi) köşegenleştirilemez.
Simetrik olmayan matris: özvektörler dik değil
Verilenler
$\mat{A} = \begin{bmatrix} 4 & 1 \\ 2 & 3 \end{bmatrix}$.
İstenenler
Özdeğerler ve özvektörler; köşegenleştirme $\mat{A}=\mat{X}\boldsymbol\Lambda\mat{X}^{-1}$; $\mat{A}^3$.
Model ve kabuller
$\mat{A}$ simetrik değildir. İki farklı özdeğer çıkarsa özvektörler bağımsız olur ve köşegenleştirme mümkündür; ama dik olmaları beklenmez.
Çözüm
1. $\tr\mat{A} = 7$, $\det\mat{A} = 12-2 = 10$: $\lambda^2-7\lambda+10 = (\lambda-2)(\lambda-5) = 0$, yani $\lambda_1 = 2$, $\lambda_2 = 5$.
2. $\lambda_1=2$: $\begin{bmatrix} 2&1\\2&1\end{bmatrix}\vect{x}=\vect{0}$ → $2x_1+x_2 = 0$ → $\vect{x}_1 = (1,-2)$. $\lambda_2=5$: $\begin{bmatrix} -1&1\\2&-2\end{bmatrix}\vect{x}=\vect{0}$ → $x_1 = x_2$ → $\vect{x}_2 = (1,1)$.
3. Köşegenleştirme:
$$\mat{X} = \begin{bmatrix} 1 & 1 \\ -2 & 1 \end{bmatrix},\quad \det\mat{X} = 3,\quad \mat{X}^{-1} = \frac{1}{3}\begin{bmatrix} 1 & -1 \\ 2 & 1 \end{bmatrix},\quad \boldsymbol\Lambda = \begin{bmatrix} 2 & 0 \\ 0 & 5 \end{bmatrix}.$$4. Kuvvet: $\mat{A}^k = \mat{X}\boldsymbol\Lambda^k\mat{X}^{-1}$. Çarpımları açarsak
$$\mat{A}^k = \frac{1}{3}\begin{bmatrix} 2^k + 2\cdot 5^k & -2^k + 5^k \\ -2\cdot 2^k + 2\cdot 5^k & 2\cdot 2^k + 5^k \end{bmatrix},\qquad \mat{A}^3 = \frac13\begin{bmatrix} 258 & 117 \\ 234 & 141\end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 86 & 39 \\ 78 & 47 \end{bmatrix}.$$Kontrol
$\mat{A}(1,-2) = (2,-4) = 2(1,-2)$ ✓, $\mat{A}(1,1) = (5,5)$ ✓. İz $2+5=7$ ✓, determinant $10$ ✓. Doğrudan çarpım: $\mat{A}^2 = \begin{bmatrix}18&7\\14&11\end{bmatrix}$, $\mat{A}^3 = \mat{A}^2\mat{A} = \begin{bmatrix}86&39\\78&47\end{bmatrix}$ ✓. $k=0$ formülde $\mat{I}$ verir ✓ (sınır durumu).
Fiziksel yorum
$\vect{x}_1\cdot\vect{x}_2 = 1-2 = -1 \neq 0$: simetrik olmayan matrisin özvektörleri dik değildir. Büyük $k$ için $\mat{A}^k \approx 5^k\cdot\frac13\begin{bmatrix}2&1\\2&1\end{bmatrix}$: en büyük özdeğer baskın hâle gelir ve her vektör $\mat{A}^k$ ile çarpıldıkça $\vect{x}_2=(1,1)$ doğrultusuna döner. Aşağıdaki kuvvet yöntemi bu gözleme dayanır.
Benzer problem Benzer problem
$\mat{C} = \begin{bmatrix} 1 & 2 \\ 3 & 2 \end{bmatrix}$ için özdeğerleri ve özvektörleri bulun, özvektörlerin dik olup olmadığını kontrol edin ve $\mat{C}^2$'yi köşegenleştirme ile hesaplayın.
İpucu
$\tr\mat{C} = 3$, $\det\mat{C} = -4$. Negatif determinant, özdeğerlerden birinin negatif olduğunu söyler.
Çözümü göster
$\lambda^2 - 3\lambda - 4 = (\lambda-4)(\lambda+1) = 0$: $\lambda = 4,\,-1$. $\lambda=4$: $-3x_1+2x_2=0$ → $(2,3)$; $\lambda=-1$: $2x_1+2x_2 = 0$ → $(1,-1)$. İç çarpım $2-3 = -1$: dik değil. $\mat{X} = \begin{bmatrix}2&1\\3&-1\end{bmatrix}$, $\mat{X}^{-1} = \frac15\begin{bmatrix}1&1\\3&-2\end{bmatrix}$, $\mat{C}^2 = \mat{X}\diag(16,1)\mat{X}^{-1} = \begin{bmatrix}7&6\\9&10\end{bmatrix}$. Sağlama: $\mat{C}\mat{C}$ doğrudan çarpımı aynı sonucu verir; $\tr\mat{C}^2 = 17 = 16+1$ ✓.
6. Simetrik matrisler
Mekanikte karşılaştığımız matrislerin çoğu simetriktir: gerilme ve şekil değiştirme tensörleri, atalet tensörü, rijitlik ve kütle matrisleri. Simetrik matrislerin özdeğer problemi, genel matrislerinkinden çok daha "uysal"dır. Üç özellik bütün kursta işimize yarayacak.
- Gerçel simetrik bir matrisin bütün özdeğerleri gerçeldir.
- Farklı özdeğerlere ait özvektörler diktir.
- Spektral teorem: Her gerçel simetrik matris, dik birim özvektörlerden oluşan bir tabanla köşegenleştirilebilir: $$\mat{A} = \mat{Q}\boldsymbol\Lambda\mat{Q}^{\T},\qquad \mat{Q}^{\T}\mat{Q} = \mat{I}.$$ Sütunları dik birim vektörler olan $\mat{Q}$ bir dik matris dir; tersi devriğidir. Bu ayrışıma spektral ayrışım denir. Açık hâli $\mat{A} = \sum_k \lambda_k\,\vect{q}_k\vect{q}_k^{\T}$'dir: matris, dik doğrultulardaki ölçeklemelerin toplamıdır.
Türetme İspat 1: simetrik matrisin özdeğerleri gerçeldir
$\mat{A}$ gerçel ve simetrik, $\mat{A}\vect{x} = \lambda\vect{x}$ olsun; $\lambda$ ve $\vect{x}$ başta karmaşık olabilir. Her iki tarafı soldan $\bar{\vect{x}}^{\T}$ (eşleniğin devriği) ile çarpalım:
$$\bar{\vect{x}}^{\T}\mat{A}\vect{x} = \lambda\,\bar{\vect{x}}^{\T}\vect{x}.$$Sağdaki $\bar{\vect{x}}^{\T}\vect{x} = \sum|x_i|^2$ gerçel ve pozitiftir. Soldaki sayının eşleniğini alalım: $\mat{A}$ gerçel olduğundan $\overline{\bar{\vect{x}}^{\T}\mat{A}\vect{x}} = \vect{x}^{\T}\mat{A}\bar{\vect{x}}$. Bu bir sayıdır, devriği kendisine eşittir: $\vect{x}^{\T}\mat{A}\bar{\vect{x}} = \bar{\vect{x}}^{\T}\mat{A}^{\T}\vect{x} = \bar{\vect{x}}^{\T}\mat{A}\vect{x}$ (son adımda simetri). Demek ki sol taraf kendi eşleniğine eşit, yani gerçel. O hâlde $\lambda = (\text{gerçel})/(\text{pozitif gerçel})$ de gerçeldir. Gerçel $\lambda$ için $(\mat{A}-\lambda\mat{I})\vect{x}=\vect{0}$ gerçel bir sistemdir; gerçel özvektör seçebiliriz.
Türetme İspat 2: farklı özdeğerlere ait özvektörler diktir
$\mat{A}\vect{x}_1 = \lambda_1\vect{x}_1$, $\mat{A}\vect{x}_2 = \lambda_2\vect{x}_2$, $\lambda_1\neq\lambda_2$ olsun. Birinciyi soldan $\vect{x}_2^{\T}$ ile, ikinciyi $\vect{x}_1^{\T}$ ile çarpalım:
$$\vect{x}_2^{\T}\mat{A}\vect{x}_1 = \lambda_1\,\vect{x}_2^{\T}\vect{x}_1,\qquad \vect{x}_1^{\T}\mat{A}\vect{x}_2 = \lambda_2\,\vect{x}_1^{\T}\vect{x}_2.$$Simetriden $\vect{x}_2^{\T}\mat{A}\vect{x}_1 = (\vect{x}_2^{\T}\mat{A}\vect{x}_1)^{\T} = \vect{x}_1^{\T}\mat{A}^{\T}\vect{x}_2 = \vect{x}_1^{\T}\mat{A}\vect{x}_2$: sol taraflar eşit. Çıkarırsak $(\lambda_1-\lambda_2)\,\vect{x}_1^{\T}\vect{x}_2 = 0$. $\lambda_1\neq\lambda_2$ olduğundan $\vect{x}_1^{\T}\vect{x}_2 = 0$. Ders 1.4'te aynı ispatı kütle matrisiyle ağırlıklı iç çarpım için tekrarlayacağız.
Tekrarlı özdeğerde ne olur? İspat 2 eşit özdeğerler için bir şey söylemez. Simetrik matriste $m$ katlı bir özdeğerin özuzayı her zaman $m$ boyutludur (simetrik matrisler kusurlu olamaz), ama bu uzaydaki vektörlerin hepsi özvektördür ve kendiliğinden dik değildir. Bu uzay içinde dik bir taban biz seçeriz. Bunun standart yolu Gram–Schmidt işlemidir: özuzaydan bağımsız iki vektör $\vect{v}_1, \vect{v}_2$ alıp ikinciden birinci doğrultudaki bileşeni çıkarırız:
$$\vect{w}_2 = \vect{v}_2 - \frac{\vect{v}_2^{\T}\vect{v}_1}{\vect{v}_1^{\T}\vect{v}_1}\,\vect{v}_1.$$3×3 simetrik matris, tekrarlı özdeğer
Verilenler
Bir noktada eşit normal gerilmeler ve eşit kayma gerilmeleri ölçülmüş; bir birim seçerek $\boldsymbol\sigma = \begin{bmatrix} 2 & 1 & 1 \\ 1 & 2 & 1 \\ 1 & 1 & 2 \end{bmatrix}$ yazalım.
İstenenler
Özdeğerler ve dik birim özvektörler; $\boldsymbol\sigma = \mat{Q}\boldsymbol\Lambda\mat{Q}^{\T}$.
Model ve kabuller
Simetrik matris: özdeğerler gerçel, dik bir özvektör tabanı var. Satır toplamlarının hepsi 4: bu, $(1,1,1)$'in özvektör olduğunun ipucudur.
Çözüm
1. Bir özdeğeri tahmin edip doğrulayalım. $\boldsymbol\sigma(1,1,1) = (4,4,4)$: $\lambda_1 = 4$, $\vect{q}_1 = (1,1,1)/\sqrt3$.
2. Kalanları iz ve determinanttan bulalım. $\tr = 6$ olduğundan diğer iki özdeğerin toplamı 2. $\det\boldsymbol\sigma = 2(4-1) - 1(2-1) + 1(1-2) = 4$ olduğundan çarpımları 1. Toplamı 2, çarpımı 1 olan sayılar $\lambda_2 = \lambda_3 = 1$. (Doğrudan: $\boldsymbol\sigma - \mat{I}$'nın bütün satırları $(1,1,1)$; rankı 1, demek ki $\lambda = 1$'in özuzayı $3-1=2$ boyutlu.)
3. Özuzay. $(\boldsymbol\sigma-\mat{I})\vect{x} = \vect{0}$ tek bir denkleme iner: $x_1+x_2+x_3 = 0$. Bu düzlemdeki her vektör özvektördür. Bağımsız iki vektör: $\vect{v}_1 = (1,-1,0)$, $\vect{v}_2 = (1,0,-1)$. Bunlar dik değil ($\vect{v}_1\cdot\vect{v}_2 = 1$).
4. Gram–Schmidt. $\vect{w}_2 = \vect{v}_2 - \tfrac{1}{2}\vect{v}_1 = (0{,}5;\ 0{,}5;\ -1)$, ya da 2 ile çarpıp $(1,1,-2)$. Birim boy: $\vect{q}_2 = (1,-1,0)/\sqrt2$, $\vect{q}_3 = (1,1,-2)/\sqrt6$.
$$\mat{Q} = \begin{bmatrix} 1/\sqrt3 & 1/\sqrt2 & 1/\sqrt6 \\ 1/\sqrt3 & -1/\sqrt2 & 1/\sqrt6 \\ 1/\sqrt3 & 0 & -2/\sqrt6 \end{bmatrix},\qquad \boldsymbol\Lambda = \diag(4,\,1,\,1).$$Kontrol
Diklik: $\vect{q}_1\cdot\vect{q}_2 = 0$, $\vect{q}_1\cdot\vect{q}_3 = (1+1-2)/\sqrt{18} = 0$, $\vect{q}_2\cdot\vect{q}_3 = (1-1+0)/\sqrt{12}=0$ ✓; dolayısıyla $\mat{Q}^{\T}\mat{Q} = \mat{I}$. İz: $4+1+1 = 6$ ✓. Determinant: $4\cdot1\cdot1 = 4$ ✓. $\boldsymbol\sigma\vect{q}_3 = (2+1-2,\ 1+2-2,\ 1+1-4)/\sqrt6 = (1,1,-2)/\sqrt6 = \vect{q}_3$ ✓.
Fiziksel yorum
Asal gerilmeler $4, 1, 1$ birimdir. En büyük asal gerilme küpün cisim köşegeni $(1,1,1)$ doğrultusundadır. Bu doğrultuya dik düzlemdeki her yön bir asal doğrultudur: o düzlemde gerilme durumu "eş eksenli"dir (her yönde aynı normal gerilme, sıfır kayma). Bu yüzden $\vect{q}_2,\vect{q}_3$ seçimi tek değildir; başka herhangi bir dik çift de doğrudur. Tekrarlı özdeğerde "özvektörler yanlış çıktı" endişesi çoğunlukla bu serbestlikten kaynaklanır.
Benzer problem Benzer problem
$\mat{B} = \begin{bmatrix} 3 & 1 & 1 \\ 1 & 3 & 1 \\ 1 & 1 & 3 \end{bmatrix}$ matrisinin özdeğerlerini ve dik birim özvektörlerini bulun. Tekrarlı özdeğerin özuzayı için Örnek 3'tekinden farklı bir dik taban seçip doğru olduğunu gösterin.
İpucu
$\mat{B} = \boldsymbol\sigma + \mat{I}$. Özuzay yine $x_1+x_2+x_3 = 0$ düzlemi. Örneğin $\vect{v}_1 = (0,1,-1)$ ile başlayın.
Çözümü göster
Özdeğerler $5, 2, 2$ (her biri 1 artar). $\lambda=5$: $(1,1,1)/\sqrt3$. $\lambda = 2$ özuzayı: $\vect{v}_1 = (0,1,-1)$, $\vect{v}_2 = (1,0,-1)$; $\vect{w}_2 = \vect{v}_2 - \tfrac{1}{2}\vect{v}_1 = (1,\,-0{,}5,\,-0{,}5)$ ya da $(2,-1,-1)$. Birim taban: $(0,1,-1)/\sqrt2$, $(2,-1,-1)/\sqrt6$. Sağlama: $\mat{B}(2,-1,-1) = (6-1-1,\,2-3-1,\,2-1-3) = (4,-2,-2) = 2(2,-1,-1)$ ✓; üç vektör ikişer ikişer dik ✓.
7. Kuadratik formlar ve pozitif tanımlılık
Kuadratik form ve asal eksenler
Simetrik bir $\mat{A}$ ile kurulan $Q(\vect{x}) = \vect{x}^{\T}\mat{A}\vect{x} = \sum_{i,j}a_{ij}x_ix_j$ ifadesine kuadratik form denir. Örneğin $2x_1^2 + 2x_1x_2 + 2x_2^2 = \vect{x}^{\T}\begin{bmatrix}2&1\\1&2\end{bmatrix}\vect{x}$ (karma terimin katsayısı köşegen dışına ikiye bölünerek yazılır). Mekanikte en önemli kuadratik formlar enerjilerdir: yay sisteminde şekil değiştirme enerjisi $U = \tfrac12\vect{u}^{\T}\mat{K}\vect{u}$, kinetik enerji $T = \tfrac12\dot{\vect{u}}^{\T}\mat{M}\dot{\vect{u}}$.
Spektral ayrışımı yerine koyalım ve $\vect{y} = \mat{Q}^{\T}\vect{x}$ diyelim (koordinatları özvektör eksenlerinde ölçmek):
$$Q = \vect{x}^{\T}\mat{Q}\boldsymbol\Lambda\mat{Q}^{\T}\vect{x} = \vect{y}^{\T}\boldsymbol\Lambda\vect{y} = \lambda_1y_1^2 + \lambda_2y_2^2 + \dots + \lambda_ny_n^2.$$Karma terimler kaybolur. Özvektör doğrultuları formun asal eksenleridir. $Q = 1$ eğrisi iki boyutta, tüm $\lambda_i$ pozitifse, yarı eksenleri $1/\sqrt{\lambda_i}$ olan bir elipstir (Şekil 3).
Büyük özdeğer, formun o doğrultuda "dik" olduğu, yani aynı $Q$ için daha kısa bir yarı eksene karşılık gelir. Atalet tensörünün asal eksenleri, bir cismin etrafında ürün ataletlerinin sıfır olduğu eksenlerdir; bulunuşları tam olarak bu dönüşümdür.
Pozitif tanımlılık
Simetrik bir $\mat{A}$ için her $\vect{x}\neq\vect{0}$ vektöründe $\vect{x}^{\T}\mat{A}\vect{x} > 0$ ise $\mat{A}$ pozitif tanımlı dır; $\geq 0$ ise pozitif yarı tanımlıdır. Asal eksen biçiminden hemen görülür:
$$\mat{A}\ \text{pozitif tanımlı} \iff \text{bütün } \lambda_i > 0 \iff \text{önde gelen asal minörlerin hepsi } > 0.$$Son koşul (Sylvester ölçütü) elle kontrol için pratiktir: $a_{11}>0$, $\det\begin{bmatrix}a_{11}&a_{12}\\a_{21}&a_{22}\end{bmatrix}>0$, …, $\det\mat{A}>0$.
Rijitlik matrisi neden pozitif tanımlı?
Yeterince mesnetlenmiş bir yapıda sıfırdan farklı her yer değiştirme yaylarda şekil değiştirme yaratır ve enerji depolar: $U = \tfrac12\vect{u}^{\T}\mat{K}\vect{u} > 0$. Bu, $\mat{K}$'nin pozitif tanımlı olması demektir; bütün özdeğerleri pozitif, $\mat{K}$ tekil değil ve $\mat{K}\vect{u}=\vect{f}$'nin tek çözümü var. İki yaylı bir zincir (duvar–$k$–düğüm–$k$–düğüm) için $\mat{K} = k\begin{bmatrix}2&-1\\-1&1\end{bmatrix}$: minörler $2k>0$ ve $k^2>0$; özdeğerler $\tfrac{3\mp\sqrt5}{2}k = 0{,}382k$ ve $2{,}618k$.
Duvar bağlantısını kaldırırsak $\mat{K} = k\begin{bmatrix}1&-1\\-1&1\end{bmatrix}$ olur: özdeğerler $0$ ve $2k$. Sıfır özdeğerin özvektörü $(1,1)$, iki düğümün birlikte ötelenmesidir. Bu rijit cisim modunda yaylar uzamaz, enerji sıfırdır; matris yalnız yarı tanımlıdır. Ders 1.1'de "mesnetsiz zincirde $\mat{K}$ tekil" diye gördüğümüz durumun özdeğer dilindeki karşılığı budur.
8. Büyük matrislerde özdeğer: kuvvet yöntemi
Karakteristik polinomun köklerini bulmak $n$ büyüdükçe hem pahalı hem sayısal olarak güvenilmez olur; pratikte özdeğerler doğrudan matris üzerinde çalışan yinelemeli yöntemlerle hesaplanır. Fikri anlamak için en basiti olan kuvvet yöntemi ne bakalım. Örnek 2'nin yorumunda gördük: bir vektörü tekrar tekrar $\mat{A}$ ile çarparsak mutlak değerce en büyük özdeğerin özvektörü baskın hâle gelir. Her adımda $\vect{x}_{k+1} = \mat{A}\vect{x}_k$ (ölçeklenerek) ve özdeğer tahmini olarak Rayleigh bölümü $\vect{x}_k^{\T}\mat{A}\vect{x}_k / \vect{x}_k^{\T}\vect{x}_k$ kullanılır.
| Adım $k$ | $\vect{x}_k$ | Rayleigh bölümü |
|---|---|---|
| 0 | (1, 0) | 2,00000 |
| 1 | (2, 1) | 2,80000 |
| 2 | (5, 4) | 2,97561 |
| 3 | (14, 13) | 2,99726 |
| 4 | (41, 40) | 2,99970 |
Yakınsama hızı $|\lambda_2/\lambda_1| = 1/3$ oranına bağlıdır: iki özdeğer birbirine yakınsa yöntem yavaşlar. Gerçek programlar (QR algoritması, simetrik matrisler için özel yöntemler, büyük seyrek matrisler için Lanczos) daha gelişmiştir; ama hepsi bu tekrar eden çarpma fikrinin üzerine kurulur. Mühendislik hesabında hazır ve güvenilir kütüphane kullanılır. Simetrik matris için simetriyi bilen işlevi seçmek önemlidir: gerçel özdeğer ve dik özvektör garantisini korur.
import numpy as np
sigma = np.array([[80.0, 30.0],
[30.0, 0.0]]) # MPa
lam, Q = np.linalg.eigh(sigma) # simetrik matris: eigh (eig değil)
print(lam) # [-10. 90.] küçükten büyüğe sıralı
print(Q[:, 1]) # 90 MPa'ya ait birim özvektör, ±(0.9487, 0.3162)
Özvektörün işareti kütüphaneden kütüphaneye değişebilir; $\vect{q}$ ile $-\vect{q}$ aynı doğrultudur.
9. Başa dönüş: milde asal gerilmeler
Eğilme ve burulma altındaki milde asal gerilmeler
Verilenler
Mil yüzeyinde $\sigma_x = 80$ MPa (eğilme), $\sigma_y = 0$, $\tau_{xy} = 30$ MPa (burulma).
İstenenler
Asal gerilmeler ve asal doğrultular ; en büyük kayma gerilmesi; von Mises eşdeğer gerilmesi.
Model ve kabuller
Düzlem gerilme: yüzey serbest olduğundan yüzeye dik doğrultudaki gerilme bileşenleri sıfır (bu doğrultu kendiliğinden bir asal doğrultudur, asal gerilmesi 0). Malzeme bu noktada doğrusal elastik; gerilme tensörü simetrik (moment dengesi). Asal doğrultu: $\boldsymbol\sigma\vect{n} = \lambda\vect{n}$.
Çözüm
1. Karakteristik denklem. $\tr\boldsymbol\sigma = 80$, $\det\boldsymbol\sigma = 80\cdot 0 - 30^2 = -900$:
$$\lambda^2 - 80\lambda - 900 = 0 \;\Rightarrow\; \lambda = 40 \pm \sqrt{40^2+900} = 40\pm 50 \;\Rightarrow\; \sigma_1 = 90\ \text{MPa},\quad \sigma_2 = -10\ \text{MPa}.$$2. Asal doğrultular. $\sigma_1 = 90$: $(80-90)n_1 + 30n_2 = 0$ → $n_2 = n_1/3$ → $\vect{n}_1 = (3,1)/\sqrt{10} = (0{,}9487;\ 0{,}3162)$. Açısı $\theta_1 = \arctan(1/3) = 18{,}43^\circ$ ($x$ ekseninden saat yönünün tersine). $\sigma_2 = -10$: $90n_1 + 30n_2 = 0$ → $\vect{n}_2 = (-1,3)/\sqrt{10}$, yani $\theta_2 = 108{,}43^\circ$.
3. En büyük kayma gerilmesi. Düzlem içinde $\tau_{\max} = (\sigma_1-\sigma_2)/2 = 50$ MPa; asal doğrultulara $45^\circ$ eğik düzlemlerde oluşur. Yüzeye dik üçüncü asal gerilme $\sigma_3 = 0$, $-10$ ile $90$ arasında kaldığından mutlak en büyük kayma da 50 MPa'dır.
4. von Mises. Düzlem gerilmede $\sigma_{\mathrm{vM}} = \sqrt{\sigma_1^2 - \sigma_1\sigma_2 + \sigma_2^2} = \sqrt{8100 + 900 + 100} = \sqrt{9100} = 95{,}39$ MPa.
Kontrol
- İz: $90 + (-10) = 80 = \sigma_x + \sigma_y$ ✓. Determinant: $90\cdot(-10) = -900$ ✓.
- Doğrudan çarpım: $\boldsymbol\sigma(3,1) = (240+30,\ 90+0) = (270, 90) = 90\,(3,1)$ ✓. Diklik: $(3,1)\cdot(-1,3) = 0$ ✓ (simetrik matris).
- Mohr dairesi: merkez $(\sigma_x+\sigma_y)/2 = 40$, yarıçap $\sqrt{40^2+30^2} = 50$; dairenin yatay ekseni kestiği noktalar $90$ ve $-10$ ✓. Klasik formül $\tan 2\theta_p = 2\tau_{xy}/(\sigma_x-\sigma_y) = 0{,}75$ → $\theta_p = 18{,}43^\circ$ ✓.
- von Mises bağımsız yoldan: tek eksenli gerilme ve kayma için $\sqrt{\sigma^2+3\tau^2} = \sqrt{6400+2700} = 95{,}39$ MPa ✓.
- Sınır durumu: $\tau_{xy}\to 0$ olsa $\lambda = 80$ ve $0$, doğrultular $x$ ve $y$ eksenleri olur — beklendiği gibi.
Fiziksel yorum
Burulma, en büyük çekme gerilmesini 80'den 90 MPa'ya çıkarır ve onu eksenden $18{,}43^\circ$ döndürür. Gevrek malzemede (dökme demir mil) yorulma çatlağı yaklaşık bu çekme doğrultusuna dik düzlemde başlar; sünek malzemede akma kontrolü eşdeğer gerilmeyle yapılır: von Mises 95,39 MPa, Tresca ölçütüne göre eşdeğer gerilme $\sigma_{\max}-\sigma_{\min} = 90-(-10) = 100$ MPa. Matematik açısından: asal gerilme bulmak, simetrik gerilme tensörünü köşegenleştirmektir; köşegen biçimde kayma terimleri sıfırdır. Aynı hesabı farklı yüklerle denemek için sitedeki düzlem gerilme dönüşümü aracını, üç boyutlu durum ve değişmezler için MKC 521 asal gerilmeler notunu kullanabilirsiniz.
Benzer problem Benzer problem
Bir bağlantı elemanında $\sigma_x = 10$ MPa, $\sigma_y = -50$ MPa, $\tau_{xy} = 40$ MPa ölçülmüştür. Asal gerilmeleri, büyük asal gerilmenin doğrultusunu ve düzlem içi en büyük kayma gerilmesini bulun; iz ve Mohr dairesiyle sağlayın.
İpucu
$\tr = -40$, $\det = -500 - 1600 = -2100$. Asal doğrultu için $(10-\lambda_1)n_1 + 40n_2 = 0$.
Çözümü göster
$\lambda^2 + 40\lambda - 2100 = 0$ → $\lambda = -20 \pm \sqrt{400+2100} = -20\pm 50$: $\sigma_1 = 30$ MPa, $\sigma_2 = -70$ MPa. $\sigma_1$ için $-20n_1 + 40n_2 = 0$ → $\vect{n}_1 = (2,1)/\sqrt5$, $\theta_1 = \arctan(1/2) = 26{,}57^\circ$. $\tau_{\max} = (30+70)/2 = 50$ MPa. Sağlama: $30-70 = -40$ ✓; Mohr merkezi $-20$, yarıçap $\sqrt{30^2+40^2} = 50$ ✓; $\tan2\theta = 80/60$ → $2\theta = 53{,}13^\circ$ ✓.
10. Sık yapılan hatalar
- Özvektör olarak $\vect{0}$ yazmak. $(\mat{A}-\lambda\mat{I})\vect{x}=\vect{0}$'ın sıfır çözümü her zaman vardır ama özvektör değildir. Matris tekil olduğu için en az bir serbest değişken çıkmalıdır; çıkmıyorsa $\lambda$ yanlış hesaplanmıştır.
- Karakteristik denklemi $\det\mat{A} - \lambda = 0$ sanmak. $\lambda$ yalnız köşegen elemanlardan çıkarılır: $\det(\mat{A}-\lambda\mat{I})$.
- Satır işlemlerinin özdeğerleri koruduğunu sanmak. Gauss eliminasyonu çözüm kümesini korur ama özdeğerleri değiştirir. Basamak biçimine getirilmiş matrisin köşegeni, orijinal matrisin özdeğerleri değildir.
- Özvektörlerin hep dik olduğunu varsaymak. Diklik simetrik matrislere özgüdür (Örnek 2'de iç çarpım $-1$). Ders 1.4'te $\mat{K}$ ve $\mat{M}$'li problemde dikliğin de "kütleye göre" olduğunu göreceğiz.
- Tekrarlı özdeğerde "tek doğru" özvektör aramak. Özuzaydaki her vektör özvektördür; yazılımın verdiği taban sizinkinden farklıysa ikisi de doğru olabilir. Karşılaştırırken özuzayı karşılaştırın.
- Asal doğrultu açısında çeyrek hata. $\tan2\theta_p$ formülü iki açı verir ($\theta_p$ ve $\theta_p+90^\circ$); hangisinin $\sigma_1$'e ait olduğunu özvektör denklemine koyarak belirleyin.
- Simetrik matris için genel çözücü kullanmak. Sayısal yuvarlama küçük sanal kısımlar ve dik olmayan özvektörler üretebilir; simetrik problemde simetrik çözücü (ör.
eigh) seçin.
11. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalSıfır özdeğer
Bir kare matrisin özdeğerlerinden biri $0$'dır. (a) Matris tekil midir? (b) $\mat{A}\vect{x} = \vect{b}$ sisteminin çözümü hakkında ne söylenebilir? (c) Bir rijitlik matrisinde sıfır özdeğerin fiziksel anlamı nedir?
İpucu
$\det\mat{A} = \prod\lambda_i$. Sıfır özdeğerin özvektörü $\mat{A}\vect{x} = \vect{0}$'ı sağlar.
Çözümü göster
(a) Evet: $\det\mat{A} = \prod\lambda_i = 0$. (b) Ya hiç çözüm yoktur ya da sonsuz çözüm vardır; çözüm varsa özvektörün herhangi bir katı eklenebilir (Ders 1.1'deki rank tartışması). (c) Enerji depolamayan bir yer değiştirme biçimi vardır: rijit cisim hareketi ya da mekanizma. Yapı yetersiz mesnetlenmiştir.
Alıştırma 2KolaySayısal2×2 simetrik matris
$\mat{E} = \begin{bmatrix} 5 & 2 \\ 2 & 2 \end{bmatrix}$ matrisinin özdeğerlerini ve özvektörlerini bulun; özvektörlerin dik olduğunu gösterin.
İpucu
$\tr = 7$, $\det = 6$.
Çözümü göster
$\lambda^2-7\lambda+6 = 0$ → $\lambda = 1,\,6$. $\lambda=6$: $-x_1+2x_2 = 0$ → $(2,1)$. $\lambda=1$: $4x_1+2x_2=0$ → $(1,-2)$. İç çarpım $2-2 = 0$ ✓. Sağlama: $\mat{E}(2,1) = (12,6)$ ✓.
Alıştırma 3OrtaSayısalKusurlu mu?
$\mat{T} = \begin{bmatrix} 3 & 1 & 0 \\ 0 & 3 & 1 \\ 0 & 0 & 2 \end{bmatrix}$ matrisinin özdeğerlerini, her birinin cebirsel ve geometrik katlılığını bulun. Matris köşegenleştirilebilir mi?
İpucu
Üst üçgen matris. $\lambda = 3$ için $\rank(\mat{T} - 3\mat{I})$'yı bulun.
Çözümü göster
Özdeğerler köşegendedir: $3, 3, 2$. $\lambda=3$: cebirsel katlılık 2. $\mat{T}-3\mat{I} = \begin{bmatrix}0&1&0\\0&0&1\\0&0&-1\end{bmatrix}$, rankı 2; geometrik katlılık $3-2 = 1$ (özvektör $(1,0,0)$). $\lambda = 2$: cebirsel ve geometrik katlılık 1. Toplam bağımsız özvektör sayısı 2 < 3: matris kusurludur, köşegenleştirilemez.
Alıştırma 4OrtaSayısalHesapsız özdeğerler
$\mat{A} = \begin{bmatrix}2&1\\1&2\end{bmatrix}$'nin özdeğerleri 1 ve 3'tür. Karakteristik denklem kurmadan $\mat{A}^{-1}$, $\mat{A}+5\mat{I}$ ve $\mat{A}^3$'ün özdeğerlerini yazın. $\mat{A}^3$ için iz sağlaması yapın.
İpucu
Özvektörler değişmez; özdeğerlere aynı işlem uygulanır.
Çözümü göster
$\mat{A}^{-1}$: $1$ ve $1/3$. $\mat{A}+5\mat{I}$: $6$ ve $8$. $\mat{A}^3$: $1$ ve $27$. $\mat{A}^2 = \begin{bmatrix}5&4\\4&5\end{bmatrix}$, $\mat{A}^3 = \begin{bmatrix}14&13\\13&14\end{bmatrix}$; iz $28 = 1+27$ ✓.
Alıştırma 5OrtaSayısalRijitlik matrisinin tanımlılığı
(a) $\mat{K} = k\begin{bmatrix} 2 & -1 \\ -1 & 1\end{bmatrix}$ matrisinin pozitif tanımlı olduğunu hem Sylvester ölçütüyle hem özdeğerlerle gösterin. (b) Duvar bağlantısı kaldırılınca $\mat{K} = k\begin{bmatrix} 1 & -1 \\ -1 & 1\end{bmatrix}$ olur. Özdeğerleri ve sıfır özdeğerin özvektörünü bulup fiziksel olarak yorumlayın.
İpucu
(a) $\lambda^2 - 3k\lambda + k^2 = 0$. (b) $\det = 0$.
Çözümü göster
(a) Minörler $2k>0$, $\det = k^2 > 0$ ✓. Özdeğerler $\tfrac{3\mp\sqrt5}{2}k = 0{,}382k$ ve $2{,}618k$, ikisi de pozitif ✓. (b) $\lambda^2 - 2k\lambda = 0$ → $0$ ve $2k$. $\lambda = 0$: $(1,1)$, iki düğümün birlikte ötelenmesi; yaylar uzamaz, enerji sıfırdır (rijit cisim modu). $\lambda = 2k$: $(1,-1)$, düğümler zıt yönde hareket eder ve aradaki yay uzar.
Alıştırma 6ZorSayısalÜç boyutlu gerilme durumu
Bir noktada gerilme tensörü $\boldsymbol\sigma = \begin{bmatrix} 50 & 30 & 0 \\ 30 & -30 & 0 \\ 0 & 0 & 20 \end{bmatrix}$ MPa'dır. Asal gerilmeleri ve en büyük asal gerilmenin doğrultusunu bulun; mutlak en büyük kayma gerilmesini ve von Mises eşdeğer gerilmesini hesaplayın.
İpucu
Üçüncü satır ve sütun ayrıktır: $\vect{e}_3$ bir özvektördür. Kalan $2\times 2$ blok için Mohr dairesi. von Mises: $\sqrt{\tfrac12[(\sigma_1-\sigma_2)^2+(\sigma_2-\sigma_3)^2+(\sigma_3-\sigma_1)^2]}$.
Çözümü göster
$\vect{e}_3$ doğrultusunda $\lambda = 20$. Blok: $\tr = 20$, $\det = -1500-900 = -2400$ → $\lambda = 10 \pm \sqrt{100+2400} = 10\pm 50$: $60$ ve $-40$. Sıralı: $\sigma_1 = 60$, $\sigma_2 = 20$, $\sigma_3 = -40$ MPa. $\sigma_1$ doğrultusu: $-10n_1 + 30n_2 = 0$ → $(3,1,0)/\sqrt{10}$. $\tau_{\max} = (\sigma_1-\sigma_3)/2 = 50$ MPa. von Mises: $\sqrt{\tfrac12(40^2 + 60^2 + 100^2)} = \sqrt{7600} = 87{,}18$ MPa. Sağlama: $\tr\boldsymbol\sigma = 40 = 60+20-40$ ✓.
Alıştırma 7ZorKavramsalDönme ve sönümlü titreşim
(a) $\mat{R} = \begin{bmatrix} 0 & -1 \\ 1 & 0\end{bmatrix}$ ($90^\circ$ dönme) matrisinin özdeğerlerini bulun ve neden gerçel özvektörü olmadığını geometrik olarak açıklayın. (b) Bir matrisin özdeğerleri $-0{,}5 \pm 6i$ ise $\mat{A}^k\vect{x}$ dizisinin (ya da $e^{\lambda t}$ çözümünün) davranışı hakkında ne söylersiniz?
İpucu
$|\lambda|$ büyüklük, $\arg\lambda$ dönme açısıdır. $e^{(\alpha+i\beta)t} = e^{\alpha t}(\cos\beta t + i\sin\beta t)$.
Çözümü göster
(a) $\lambda^2+1 = 0$ → $\lambda = \pm i$. Her vektör $90^\circ$ döndüğü için hiçbir vektör kendi doğrusunda kalamaz; gerçel özvektör olamaz. (b) $e^{\lambda t} = e^{-0{,}5t}(\cos 6t \pm i\sin 6t)$: açısal frekansı 6 rad/s olan, genliği $e^{-0{,}5t}$ ile sönen bir salınım. Gerçel kısmın negatif olması kararlılık, sanal kısım salınım demektir; Hafta 2'de sönümlü serbest titreşimde tam olarak bu yapıyı göreceğiz.
12. Özet
Bu dersten akılda kalması gerekenler
- Özvektör, matrisle çarpıldığında aynı doğrultuda kalan sıfırdan farklı vektördür; özdeğer onun ölçek çarpanıdır. $\lambda<0$ yönü ters çevirir, $\lambda=0$ tekilliktir.
- Özdeğerler $\det(\mat{A}-\lambda\mat{I}) = 0$'dan, özvektörler $(\mat{A}-\lambda\mat{I})\vect{x}=\vect{0}$'dan bulunur; $\sum\lambda = \tr\mat{A}$ ve $\prod\lambda = \det\mat{A}$ ile sağlanır.
- $n$ bağımsız özvektör varsa $\mat{A} = \mat{X}\boldsymbol\Lambda\mat{X}^{-1}$: özvektör koordinatlarında dönüşüm ayrışır. Kusurlu matrisler köşegenleştirilemez.
- Gerçel simetrik matrislerde özdeğerler gerçel, özvektörler dik seçilebilir: $\mat{A} = \mat{Q}\boldsymbol\Lambda\mat{Q}^{\T}$. Tekrarlı özdeğerde dik tabanı biz seçeriz.
- Kuadratik form asal eksenlerde $\sum\lambda_iy_i^2$ olur; pozitif tanımlılık bütün özdeğerlerin pozitif olmasıdır. Mesnetli yapının rijitlik matrisi pozitif tanımlıdır.
- Asal gerilmeler gerilme tensörünün özdeğerleri, asal doğrultular özvektörleridir.
Sonraki derste rijitlik matrisinin yanına kütle matrisi gelecek: $\mat{K}\boldsymbol\varphi = \omega^2\mat{M}\boldsymbol\varphi$ genelleştirilmiş özdeğer problemi titreşim frekanslarını ve mod şekillerini verecek.
13. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
- Gerilme ve şekil değiştirme analizi: Sonlu eleman sonuçlarından asal gerilme haritaları, asal doğrultu vektör alanları ve hasar ölçütleri (Tresca, von Mises, kompozitlerde doğrultuya bağlı ölçütler) bu derste yaptığımız köşegenleştirmenin her elemandaki tekrarıdır.
- Kararlılık: Burkulma analizi $(\mat{K} - P\,\mat{K}_G)\vect{u}=\vect{0}$ biçimindeki bir özdeğer problemidir; en küçük özdeğer kritik yükü verir (MAK 613 — Euler kolon burkulması). Doğrusal olmayan analizde teğet rijitlik matrisinin bir özdeğerinin sıfırdan geçmesi kararlılık kaybına işaret eder.
- Veri analizi: Ölçüm verisinde temel bileşen analizi (PCA), kovaryans matrisinin özdeğer ayrışımıdır; deneysel modal analizde mod karşılaştırması da özvektörlerle yapılır.
- Anizotropik malzemeler: Kompozitlerde rijitlik tensörünün özdeğerleri malzemenin pozitif tanımlı (fiziksel olarak kabul edilebilir) olup olmadığını denetlemekte kullanılır.
İleri okuma: Strang, Introduction to Linear Algebra, özdeğerler ve pozitif tanımlı matrisler bölümleri; büyük problemler için Kreyszig §20.6–20.9'daki sayısal özdeğer yöntemleri.
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §8.1 Özdeğer problemi (s. 323–328); §8.3 Simetrik, ters simetrik ve dik matrisler (s. 334–338); §8.4 Öz tabanlar, köşegenleştirme, kuadratik formlar (s. 339–345); §20.8 Kuvvet yöntemi (s. 885–887)
- G. Strang, Introduction to Linear Algebra, 5. baskı, Wellesley-Cambridge Press, 2016. — Bölüm 6 (özdeğerler ve özvektörler; simetrik ve pozitif tanımlı matrisler)
- G. Strang, 18.06 Linear Algebra (Bahar 2010), MIT OpenCourseWare — ders videoları ve notları. — Özdeğer, köşegenleştirme ve pozitif tanımlılık dersleri Bağlantı
- F. P. Beer, E. R. Johnston, J. T. DeWolf, D. F. Mazurek, Mechanics of Materials, McGraw-Hill — gerilme ve şekil değiştirme dönüşümleri bölümü. — Gerilme ve şekil değiştirme dönüşümleri bölümü (asal gerilmeler, Mohr dairesi)
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.