Akademik / MKC 501 / Hafta 6 / 6.1

Hafta 6 · Ders 6.1 · Çıktı 2 · ~45 dk

Modifiye Bessel fonksiyonları

Bessel denklemindeki tek bir işaret değişince salınım kaybolur, yerini üstel davranış alır. Halka kanatçığın sıcaklık dağılımı bu fonksiyonlarla yazılır.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Modifiye Bessel denklemini tanımak ve Bessel denkleminden farkını açıklamak
  • I_ν ve K_ν'nin sıfırdaki ve sonsuzdaki davranışına göre fiziksel olmayan çözümü elemek
  • Halka kanatçık denklemini enerji dengesinden kurmak ve kanatçık parametresini hesaplamak
  • Yalıtılmış uçlu halka kanatçıkta sıcaklık dağılımını hesaplamak
Hafta
Hafta 6 · Modifiye Bessel fonksiyonları ve Legendre polinomları
Resmî çıktı
Çıktı 2 — Önemli özel fonksiyonları ve mühendislik problemlerinin çözümündeki kullanımlarını anlama
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı Problem Seti 5.5, 12–15. problemler (s. 200); kitapta yalnız alıştırma düzeyinde

1. Neden öğreniyoruz?

Bir motor silindirinin ya da elektronik soğutucunun gövdesine takılan ince, dairesel (halka) alüminyum kanatçıkları düşünelim. Gövde 100 °C, hava 20 °C. Kanatçığın dış kenarı kaç dereceye kadar soğur, yani kanatçık ne kadar "işe yarar"? Bu sorunun denklemi Bessel denklemine çok benzer; tek fark bir işaret. O işaret salınımı üstel büyüme–sönümlemeye çevirir ve çözüm modifiye Bessel fonksiyonlarıyla yazılır.

Solda bir boru etrafında halka kanatçık: iç yarıçap r1, dış yarıçap r2, kalınlık t. Sağda I0 ve K0 grafikleri: I0 x=0'da 1'den başlayıp üstel büyür, K0 x=0'da sonsuzdan başlayıp hızla sıfıra iner. boru (Tb = 100 °C) r₁ r₂ kalınlık t hava T∞ = 20 °C x I₀(x) K₀(x) 1
Şekil 1. Halka kanatçık (solda) ve sıfırıncı mertebe modifiye Bessel fonksiyonları (sağda). $I_0$ büyür ve sıfırda sonludur; $K_0$ sıfırda sonsuzdur ve hızla söner.

2. Ön bilgiler

  • Bessel fonksiyonları (Ders 5.2): $J_\nu$ sıfırda sonlu, $Y_\nu$ sonsuz.
  • Hiperbolik fonksiyonlar: $y''-m^2y=0$'ın çözümü $\cosh mx$, $\sinh mx$ ya da $e^{\pm mx}$; düz kanatçıkta bunları kullanırız.
  • Konveksiyon: yüzeyden çevreye ısı akısı $q = h(T-T_\infty)$; $h$ W/(m²K).

3. Modifiye Bessel denklemi

Modifiye Bessel denklemi (İng. modified Bessel equation), Bessel denkleminde $x^2$ teriminin işareti değişmiş hâlidir:

$$x^2y''+xy'-(x^2+\nu^2)y=0.$$

Fiziksel olarak bu işaret, "geri çağırıcı" (salınım üreten) bir terim yerine "kaçak" (sönüm ya da büyüme üreten) bir terim olduğunu söyler: kanatçıkta ısının yüzeyden kaybı gibi. Çözümler:

  • $I_\nu(x)$ (İng. modified Bessel function of the first kind; $I_\nu(x)$): sıfırda sonlu ($I_0(0)=1$), büyük $x$'te $e^x/\sqrt{2\pi x}$ gibi büyür. $I_\nu(x) = i^{-\nu}J_\nu(ix)$.
  • $K_\nu(x)$ (İng. modified Bessel function of the second kind; $K_\nu(x)$): sıfırda sonsuz ($K_0 \sim -\ln x$), büyük $x$'te $e^{-x}$ gibi söner.

Genel çözüm $y = c_1I_\nu(x)+c_2K_\nu(x)$. Kural Bessel'deki gibidir: bölge sıfırı içeriyorsa $K_\nu$ atılır; bölge sonsuza uzanıyorsa (ör. çok geniş kanatçık) büyüyen $I_\nu$ atılır. Türev bağıntıları sık kullanılır: $I_0' = I_1$, $K_0' = -K_1$.

Halka kanatçık denklemi

$r$ yarıçapındaki ince halka parçasında enerji dengesi: iletimle giren ve çıkan ısının farkı, iki yüzeyden konveksiyonla kaybedilen ısıya eşittir. $\theta = T-T_\infty$ ile

$$\theta''+\frac{1}{r}\theta'-m^2\theta=0,\qquad m^2=\frac{2h}{kt}.$$

$m$ kanatçık parametresidir (İng. fin parameter; $m$; 1/m). $x=mr$ ile $\nu=0$ modifiye Bessel denklemine döner; $\theta = c_1I_0(mr)+c_2K_0(mr)$. Kanatçık boruya bağlı olduğundan bölge $r_1\le r\le r_2$'dir, sıfırı içermez; iki fonksiyon da kalır.

Türetme Enerji dengesinden kanatçık denklemine

$r$ ile $r+dr$ arasındaki halkada iletimle giren ısı $Q(r) = -k\,(2\pi r t)\,\theta'$. Net iletim $-dQ = k t\,2\pi\,(r\theta')'dr$; iki yüzeyden kayıp $2h\,(2\pi r\,dr)\,\theta$. Eşitlik $kt\,(r\theta')' = 2hr\theta$, yani $\theta''+\theta'/r - (2h/kt)\theta = 0$. Kenardan kayıp ihmal edilmiştir (ince kanatçık).

Nasıl uygulanır?

  1. Enerji dengesini kurup $m$'yi hesaplayın.
  2. $\theta = c_1I_0(mr)+c_2K_0(mr)$ yazın; sıfırı içeren bölgede $c_2=0$.
  3. Kök şartı ($\theta(r_1)=\theta_b$) ve uç şartını (yalıtılmış uç: $\theta'(r_2)=0$) uygulayın.
  4. Değerleri tablo ya da yazılımla hesaplayın.
Çözümlü örnek 1

Alüminyum halka kanatçığın uç sıcaklığı

Verilenler

$k=200$ W/(mK), $h=40$ W/(m²K), $t=2$ mm, $r_1=20$ mm, $r_2=60$ mm, $T_b=100$ °C, $T_\infty=20$ °C.

İstenenler

$r=40$ mm'deki ve uçtaki ($r_2$) sıcaklık.

Model ve kabuller

Sürekli rejim, ince kanatçık (sıcaklık kalınlıkça sabit), sabit $h$ ve $k$, uç yalıtılmış kabul edilir.

Çözüm

$m=\sqrt{2\cdot40/(200\cdot0{,}002)}=\sqrt{200}=14{,}14$ m⁻¹. Uç şartı $\theta'(r_2)=0$: $c_1I_1(mr_2) - c_2K_1(mr_2)=0$. Kök şartıyla birlikte

$$\frac{\theta(r)}{\theta_b}=\frac{I_0(mr)K_1(mr_2)+K_0(mr)I_1(mr_2)}{I_0(mr_1)K_1(mr_2)+K_0(mr_1)I_1(mr_2)}.$$

$mr_1=0{,}283$, $mr_2=0{,}849$. Değerleri yerine koyunca $\theta(40\text{ mm})/\theta_b = 0{,}842$, $\theta(r_2)/\theta_b=0{,}805$. $\theta_b=80$ K olduğundan $T(40\text{ mm})=87{,}4$ °C, $T_{uç}=84{,}4$ °C.

Kontrol

Kökte oran 1 ✓. Oran içten dışa azalıyor ve uçta eğim sıfır ✓. Sınır: $h\to0$ ise $m\to0$ ve bütün kanatçık $T_b$'de kalır. Birim: $m$ m⁻¹, $mr$ boyutsuz ✓.

Fiziksel yorum

Uç yalnız 16 °C soğumuş: kanatçık yüzeyinin büyük kısmı tabana yakın sıcaklıkta ve ısıyı etkin biçimde atıyor. $m(r_2-r_1)$ büyüdükçe (ince, düşük iletkenlikli ya da çok uzun kanatçık) uç ortam sıcaklığına yaklaşır ve ek uzunluk boşa gider.

Benzer problem Kenarından ısıtılan dolu disk

Yarıçapı $R=0{,}1$ m olan ince dolu disk kenarından $\theta_b$'de tutuluyor; iki yüzü konveksiyonla soğuyor, $m=14{,}14$ m⁻¹. Merkezdeki $\theta(0)/\theta_b$ nedir?

İpucu

Bölge $r=0$'ı içeriyor: hangi fonksiyon atılır?

Çözümü göster

$K_0$ atılır: $\theta = \theta_bI_0(mr)/I_0(mR)$. $mR=1{,}414$, $I_0(1{,}414)=1{,}566$ → $\theta(0)/\theta_b = 1/1{,}566 = 0{,}639$.

Etkileşimli araç: $I_n$ ve $K_n$

Aşağıda modifiye Bessel fonksiyonlarını görebilirsiniz. Şunu deneyin: $I_0$ ile $K_0$'ı $J_0$ ve $Y_0$ ile karşılaştırın; salınımın kaybolduğunu ve $K_n$'in sıfırdaki tekilliğini izleyin.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

4. Başa dönüş

Halka kanatçık denklemi $\theta''+\theta'/r-m^2\theta=0$ modifiye Bessel denklemi çıktı; çözüm $I_0$ ve $K_0$ ile yazıldı. Verilen alüminyum kanatçıkta uç sıcaklığı 84,4 °C: tabandan yalnız 16 °C düşük, yani kanatçık verimli. Dolu diskte ise merkez $r=0$ bölgede olduğu için $K_0$ atıldı.

5. Sık yapılan hatalar

  • Halka kanatçıkta $K_0$'ı atmak (bölge sıfırı içermez).
  • $K_0'=+K_1$ yazmak; doğrusu $K_0'=-K_1$.
  • $m^2$'de 2'yi unutmak (iki yüzeyden kayıp).
  • Modifiye Bessel'in sıfırları olduğunu sanmak: $I_n$ ve $K_n$ pozitif $x$'te işaret değiştirmez.

6. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolayKavramsalHangi fonksiyon?

(a) Dolu silindir, (b) çok geniş (sonsuz kabul edilen) halka kanatçık, (c) sonlu halka için hangi modifiye Bessel fonksiyonları kalır?

İpucu

Sıfırda kim sonsuz, sonsuzda kim büyür?

Çözümü göster

(a) yalnız $I_0$; (b) yalnız $K_0$ (sonsuzda sönen); (c) ikisi de.

Alıştırma 2OrtaSayısalParametre etkisi

Örnekte kalınlık 1 mm'ye inerse $m$ ne olur? Uç sıcaklığı artar mı azalır mı?

İpucu

$m\propto 1/\sqrt t$.

Çözümü göster

$m=20$ m⁻¹ olur ($\sqrt2$ katı). İnce kanatçıkta iletim zayıflar, uç ortama daha çok yaklaşır: uç sıcaklığı azalır, kanatçık verimi düşer.

Alıştırma 3OrtaSayısalDeğer okuma

$I_0(1)$, $K_0(1)$ ve $K_0(0{,}01)$ değerlerini bir tablodan ya da yazılımdan bulun; $K_0$'ın sıfıra yaklaşırken nasıl büyüdüğünü yorumlayın.

İpucu

Python: scipy.special.i0, k0.

Çözümü göster

$I_0(1)=1{,}266$, $K_0(1)=0{,}421$, $K_0(0{,}01)=4{,}72$. $K_0$ logaritmik olarak ($\approx -\ln x$) büyür: yavaş ama sınırsız.

7. Özet

Özet
  • $x^2y''+xy'-(x^2+\nu^2)y=0$ → $y=c_1I_\nu+c_2K_\nu$; salınım yok.
  • $I_\nu$ sıfırda sonlu ve büyür; $K_\nu$ sıfırda sonsuz ve söner.
  • Halka kanatçık: $m^2=2h/(kt)$, $\theta=c_1I_0(mr)+c_2K_0(mr)$.
  • Merkezi içeren bölgede $K$, sonsuza uzanan bölgede $I$ atılır.

Sonraki ders: küresel geometrinin fonksiyonları, Legendre polinomları.

8. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Isı değiştiriciler ve soğutucu tasarımı, silindirde ısı üretimi, dairesel plakların elastik zemin üzerinde eğilmesi ve burulmada dairesel kesitler modifiye Bessel çözümleri içerir. Kanatçık verimi grafiklerinin kaynağı bu çözümlerdir (Incropera, Bölüm 3); değerler için NIST DLMF Bölüm 10.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — Problem Seti 5.5, 12–15. problemler: modifiye Bessel fonksiyonları (s. 200)
  • NIST Digital Library of Mathematical Functions — Bölüm 5 (Gamma), 7 (hata fonksiyonu), 10 (Bessel), 14 (Legendre). — Bölüm 10 (modifiye Bessel fonksiyonları) Bağlantı
  • F. P. Incropera, D. P. DeWitt, T. L. Bergman, A. S. Lavine, Fundamentals of Heat and Mass Transfer, 7. baskı, Wiley, 2011. — Bölüm 3 (genişletilmiş yüzeyler, halka kanatçık)

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.