Bu derste öğrenecekleriniz
- Bağlı ADD sistemlerini Laplace alanında cebirsel sisteme çevirip çözmek
- Paydadaki determinantı doğal frekanslarla ilişkilendirmek
- Zamana göre dönüşümle bir KDD'yi ADD'ye indirmek ve sınırlılık şartını uygulamak
- Yarı sonsuz çubukta sıcaklığın erfc ile yayılışını yorumlamak
1. Neden öğreniyoruz?
İki eşit kütle üç eşit yayla iki duvar arasına bağlanmış (Şekil 1). Birinci kütleyi 1 birim çekip ikincisini yerinde tutuyor, ikisini birden hızsız bırakıyoruz. İki kütle nasıl hareket eder? Ders 1.4'te bu sistemin modlarını özdeğer problemiyle bulmuştuk; burada aynı cevabı Laplace dönüşümüyle, modları ayrıca hesaplamadan elde edeceğiz.
Dersin ikinci yarısında aynı fikri bir kısmi diferansiyel denkleme uygulayacağız: ucundaki sıcaklık aniden yükseltilen çok uzun bir çubuk. Laplace dönüşümü zaman değişkenini yok edince KDD, $x$'e bağlı bir ADD'ye iner.
2. Ön bilgiler
Gerekenler
- Ders 11.1: türev kuralı ve kısmi kesirler; Ders 11.2: $e^{-as}$ gecikme çarpanı.
- İki bilinmeyenli doğrusal sistemin Cramer kuralıyla çözümü (Ders 1.2).
- Hata fonksiyonu $\operatorname{erf}$ ve tümleyeni $\operatorname{erfc}=1-\operatorname{erf}$ (ayrıntı Hafta 5).
- Isı denklemi $u_t=\alpha u_{xx}$; $\alpha$ ısıl yayınım (m²/s).
3. ADD sistemlerinde Laplace
Yöntem tek denklemle aynıdır; tek fark, dönüşümden sonra bir cebirsel denklem sistemi çıkmasıdır.
- Her denklemin dönüşümünü alın; başlangıç şartlarını türev kuralıyla yerleştirin.
- $X_1(s), X_2(s),\dots$ için doğrusal sistemi çözün (yok etme ya da Cramer).
- Her $X_i(s)$'i kısmi kesirlere ayırıp tersine çevirin.
İki kütle–üç yay (açılış problemi)
Verilenler
$m=1$, $k=1$; $x_1(0)=1$, $x_2(0)=0$, $\dot x_1(0)=\dot x_2(0)=0$.
İstenenler
$x_1(t)$, $x_2(t)$.
Model ve kabuller
Newton yasası her kütleye: $\ddot x_1=-2x_1+x_2$, $\ddot x_2=x_1-2x_2$ (sönüm yok).
Çözüm
1. Dönüşüm. $s^2X_1-s=-2X_1+X_2$ ve $s^2X_2=X_1-2X_2$, yani
$$(s^2+2)X_1-X_2=s,\qquad -X_1+(s^2+2)X_2=0.$$2. Cebirsel çözüm. Determinant $(s^2+2)^2-1=(s^2+1)(s^2+3)$. Cramer kuralıyla
$$X_1=\frac{s(s^2+2)}{(s^2+1)(s^2+3)},\qquad X_2=\frac{s}{(s^2+1)(s^2+3)}.$$3. Kısmi kesirler. $X_1=\dfrac12\dfrac{s}{s^2+1}+\dfrac12\dfrac{s}{s^2+3}$, $X_2=\dfrac12\dfrac{s}{s^2+1}-\dfrac12\dfrac{s}{s^2+3}$.
4. Ters dönüşüm.
$$x_1=\tfrac12\big(\cos t+\cos\sqrt3\,t\big),\qquad x_2=\tfrac12\big(\cos t-\cos\sqrt3\,t\big).$$Kontrol
$x_1(0)=1$, $x_2(0)=0$ ✓; hızlar sıfır ✓. Denklemlere yerine konunca sağlanır (betikle sembolik olarak denetlendi) ✓. Paydadaki $(s^2+1)(s^2+3)$, $\det(\mathbf K-\omega^2\mathbf M)=0$ frekans denkleminin ta kendisidir: $\omega_1=1$, $\omega_2=\sqrt3$ ✓.
Fiziksel yorum
Hareket iki modun toplamıdır: $\cos t$ terimi iki kütlenin aynı fazda hareket ettiği modu, $\cos\sqrt3t$ terimi zıt fazlı modu temsil eder. Laplace modları ayrıca hesaplamadan bulur; paydanın kökleri doğal frekanslardır. Frekanslar orantısız olduğu için hareket periyodik değildir; enerji iki kütle arasında gidip gelir.
Benzer problem İkinci kütleyi çekmek
Aynı sistemde $x_1(0)=0$, $x_2(0)=1$ ise $x_1$ ve $x_2$ ne olur?
İpucu
Sağ taraf $(0,\;s)$ olur; ya da simetriden yararlanın.
Çözümü göster
$x_1=\tfrac12(\cos t-\cos\sqrt3t)$, $x_2=\tfrac12(\cos t+\cos\sqrt3t)$: sistem simetrik olduğu için kütlelerin rolü yer değiştirir.
4. KDD'lerde Laplace: yarı sonsuz çubuk
Bir KDD'de zamana göre Laplace dönüşümü alındığında $u_t$ terimi $sU-u(x,0)$ olur; geriye yalnız $x$ türevleri kalır. Yani KDD, $s$'yi parametre olarak taşıyan bir ADD'ye dönüşür. Bu yaklaşım özellikle yarı sonsuz bölgelerde ve zamanla değişen sınır şartlarında kullanışlıdır.
Ucu aniden ısıtılan uzun çubuk
Verilenler
Yanal yüzeyi yalıtılmış çok uzun çelik çubuk ($\alpha=1{,}2\times10^{-5}$ m²/s), başlangıçta ortam sıcaklığında. $t=0$'da $x=0$ ucu ortamdan $T_0=100$ K daha sıcak tutulmaya başlanıyor.
İstenenler
Fazla sıcaklık $u(x,t)$; $x=1$ cm'de $t=10$ s'deki değer.
Model ve kabuller
$u_t=\alpha u_{xx}$, $x>0$; $u(x,0)=0$, $u(0,t)=T_0$, $u$ sınırlı ($x\to\infty$).
Çözüm
Zamana göre dönüşüm: $sU=\alpha U''$. Bu, $x$'e göre sabit katsayılı bir ADD'dir; çözümü $U=Ae^{-x\sqrt{s/\alpha}}+Be^{x\sqrt{s/\alpha}}$. Sınırlılık $B=0$ ister; $U(0,s)=T_0/s$ şartı $A=T_0/s$ verir:
$$U(x,s)=\frac{T_0}{s}\,e^{-x\sqrt{s/\alpha}}.$$Genişletilmiş Laplace tablolarında bu ifadenin tersi tümleyen hata fonksiyonu olarak verilir (Kreyszig bu sonucu Problem Seti 12.12'de, s. 603, erf ile kurdurur):
$$u(x,t)=T_0\,\operatorname{erfc}\!\left(\frac{x}{2\sqrt{\alpha t}}\right).$$$x=0{,}01$ m, $t=10$ s: $\dfrac{x}{2\sqrt{\alpha t}}=0{,}456$, $u=100\,\operatorname{erfc}(0{,}456)=51{,}9$ K.
Kontrol
$x=0$'da $\operatorname{erfc}(0)=1\Rightarrow u=T_0$ ✓; $t\to0^+$ iken $x>0$'da $\operatorname{erfc}(\infty)=0$ ✓; $x\to\infty$'da $u\to0$ ✓. Birim: $\sqrt{\alpha t}$ uzunluktur, argüman boyutsuz ✓.
Fiziksel yorum
Isı, $\sqrt{\alpha t}$ ölçeğinde ilerler: 10 s'de yaklaşık 1 cm, 1000 s'de yaklaşık 11 cm. Mesafeyi iki katına çıkarmak dört kat süre ister; difüzyonun dalgadan temel farkı budur.
5. Başa dönüş
İki kütleli zincirde Laplace dönüşümü, $x_1=\tfrac12(\cos t+\cos\sqrt3t)$ ve $x_2=\tfrac12(\cos t-\cos\sqrt3t)$ cevabını doğrudan verdi; paydada Ders 1.4'teki frekans denklemi kendiliğinden belirdi. Aynı araç bir KDD'yi $x$'e bağlı bir ADD'ye indirdi ve uzun çubukta sıcaklığın $\operatorname{erfc}$ ile yayıldığını gösterdi. Zaman yerine uzay değişkeninde dönüşüm (Fourier) Hafta 12'nin konusu.
6. Sık yapılan hatalar
- Sistemde her denklemin başlangıç şartını ayrı ayrı yerleştirmeyi unutmak.
- KDD'de sınırlılık şartını kullanmayıp büyüyen $e^{+x\sqrt{s/\alpha}}$ terimini bırakmak.
- Sınır şartını da dönüştürmeyi unutmak: $u(0,t)=T_0\Rightarrow U(0,s)=T_0/s$.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalPaydadaki frekanslar
Açılış örneğinde paydanın $(s^2+1)(s^2+3)$ olması neden Ders 1.4'teki $\det(\mathbf K-\omega^2\mathbf M)=0$ ile aynı bilgiyi taşır?
İpucu
Sistem matrisi $s^2\mathbf M+\mathbf K$'dir; $s=i\omega$ koyun.
Çözümü göster
Cramer paydası $\det(s^2\mathbf M+\mathbf K)$'dir. $s=i\omega$ konunca $\det(\mathbf K-\omega^2\mathbf M)$ elde edilir; kökleri $s=\pm i\omega_j$, yani doğal frekanslardır.
Alıştırma 2OrtaSayısalDaha uzun süre
Uzun çubuk örneğinde $x=2$ cm'deki fazla sıcaklık $t=60$ s'de kaç K olur?
İpucu
Argüman $0{,}02/(2\sqrt{1{,}2\times10^{-5}\cdot60})$.
Çözümü göster
Argüman $0{,}373$; $u=100\,\operatorname{erfc}(0{,}373)=59{,}8$ K.
Alıştırma 3ZorSayısalYarı sonsuz tel
Yarı sonsuz gergin tel $u_{tt}=c^2u_{xx}$ ($x>0$) başlangıçta hareketsiz ve düz; ucu $u(0,t)=f(t)$ ile hareket ettiriliyor. Laplace ile $u(x,t)$'yi bulun ve yorumlayın.
İpucu
$s^2U=c^2U''$; sınırlı çözüm $U=F(s)e^{-sx/c}$. $e^{-as}$ gecikme demektir.
Çözümü göster
$u(x,t)=f(t-x/c)\,u(t-x/c)$: uçtaki hareket biçim değiştirmeden $c$ hızıyla ilerler; $x$ noktası $t=x/c$ anına kadar hareketsizdir. Isı problemindeki yayılmadan farklı olarak burada sonlu hızlı bir dalga cephesi vardır.
8. Özet
- ADD sistemleri Laplace alanında doğrusal cebirsel sistemlere dönüşür.
- Paydadaki $\det(s^2\mathbf M+\mathbf K)$ doğal frekansları verir; cevap modların toplamı olarak çıkar.
- KDD'de zamana göre dönüşüm, $s$ parametreli bir ADD verir; sınırlılık şartı çözümü seçer.
- Yarı sonsuz çubukta $u=T_0\operatorname{erfc}\big(x/2\sqrt{\alpha t}\big)$; ısı $\sqrt{\alpha t}$ ölçeğinde yayılır.
Sıradaki hafta: Fourier dönüşümü ve frekans içeriği.
9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Laplace alanında çözüp sayısal olarak tersine çevirme, viskoelastik yapılarda, gözenekli ortamda difüzyonda ve dalga yayılımı problemlerinde yaygındır. İleri okuma: Haberman, Bölüm 13 (KDD'lerin Laplace dönüşümüyle çözümü).
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §6.7 ADD sistemleri (s. 242–247); §12.12 KDD'lerin Laplace dönüşümüyle çözümü (s. 600–606)
- R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 13 “Laplace Transform Solution of Partial Differential Equations”
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.