Akademik / MKC 501 / Hafta 2 / 2.2

Hafta 2 · Ders 2.2 · Çıktı 3 · ~45 dk

İkinci mertebe ADD'ler ve serbest titreşim

Takozlar üzerindeki bir cihazın serbest titreşimi üzerinden ikinci mertebe sabit katsayılı doğrusal ADD'yi ve iki anahtar parametreyi, $\omega_n$ ile $\zeta$'yı öğreniyoruz.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Kütle–yay–sönümleyicinin hareket denklemini yazmak
  • Karakteristik denklemden $\omega_n$, $\zeta$ ve $\omega_d$'yi bulmak
  • Az, kritik ve aşırı sönümlü çözümleri başlangıç şartlarıyla kurmak
  • Logaritmik azalmadan sönüm oranını hesaplamak
Hafta
Hafta 2 · Adi diferansiyel denklemler ve doğrusal ADD sistemleri
Resmî çıktı
Çıktı 3 — Adi diferansiyel denklemlere seri çözüm yöntemlerini uygulayabilme
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §2.1–2.6 (s. 46–78); serbest titreşim §2.4 (s. 62–70)

1. Neden öğreniyoruz?

10 kg'lık bir ölçüm cihazı, rijitliği 4000 N/m olan elastik takozlar üzerine oturtulmuş; takozların malzemesi küçük bir sönüm de sağlıyor ($c=40$ N·s/m). Cihaza çarpan bir el, onu 10 mm itip bırakıyor. Cihaz kaç hertzle salınır, salınım ne kadar sürede söner? Sönüm artırılırsa salınım hiç olmadan da durabilir mi?

Bu soruların cevabı, kütle–yay–sönümleyici sisteminin hareket denklemi olan ikinci mertebe, sabit katsayılı doğrusal ADD'de saklıdır. Makine mühendisliğindeki titreşim analizinin neredeyse tamamı bu denklemin anlaşılmasına dayanır.

Duvara bağlı yay ve sönümleyiciyle tutulan m kütlesi; x yer değiştirme yönü sağa doğru. k c m x
Şekil 1. Kütle–yay–sönümleyici: yay kuvveti $-kx$, sönüm kuvveti $-c\dot x$.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Hatırlatma

  • Newton'un ikinci yasası: $\sum F=m\ddot x$.
  • İkinci derece denklem: $a\lambda^2+b\lambda+c=0$ kökleri $\lambda=\frac{-b\pm\sqrt{b^2-4ac}}{2a}$.
  • Euler formülü: $e^{i\theta}=\cos\theta+i\sin\theta$; karmaşık kök çifti $-\alpha\pm i\beta$ gerçel çözüm $e^{-\alpha t}(\cos\beta t,\ \sin\beta t)$ verir.
  • Açısal frekans ve frekans: $\omega$ [rad/s], $f=\omega/2\pi$ [Hz], periyot $T=1/f$ [s].

3. Hareket denklemi ve karakteristik denklem

Kütleye yay kuvveti $-kx$ ve sönüm kuvveti $-c\dot x$ etkir. Newton'dan

$$ m\ddot x+c\dot x+kx=0. $$

Sabit katsayılı doğrusal denklemlerde çözüm $x=e^{\lambda t}$ biçiminde aranır. Yerine koyunca $e^{\lambda t}\neq0$ sadeleşir ve karakteristik denklem kalır:

$$ m\lambda^2+c\lambda+k=0. $$

İki parametre bütün davranışı özetler:

$$ \omega_n=\sqrt{\frac{k}{m}},\qquad \zeta=\frac{c}{c_c}=\frac{c}{2\sqrt{km}}. $$

$\omega_n$ sönümsüz doğal açısal frekans, $\zeta$ ise sönüm oranı (İng. damping ratio; $\zeta$)dır; $c_c=2\sqrt{km}$ kritik sönüm katsayısı (İng. critical damping coefficient; $c_c$; N·s/m)dır. Denklemi $m$'ye bölersek $\ddot x+2\zeta\omega_n\dot x+\omega_n^2x=0$ ve kökler

$$ \lambda_{1,2}=-\zeta\omega_n\pm\omega_n\sqrt{\zeta^2-1}. $$

4. Üç durum

Sönüm oranına göre serbest titreşim
DurumKöklerGenel çözümHareket
Az sönümlü $0<\zeta<1$$-\zeta\omega_n\pm i\omega_d$$e^{-\zeta\omega_n t}(A\cos\omega_d t+B\sin\omega_d t)$Sönen salınım
Kritik $\zeta=1$$-\omega_n$ (çift)$(A+Bt)e^{-\omega_n t}$En hızlı salınımsız dönüş
Aşırı sönümlü $\zeta>1$İki negatif gerçel$Ae^{\lambda_1 t}+Be^{\lambda_2 t}$Yavaş, salınımsız

Az sönümlü durumdaki $\omega_d=\omega_n\sqrt{1-\zeta^2}$ sönümlü doğal frekans (İng. damped natural frequency; $\omega_d$; rad/s)tır. Makine yapılarında $\zeta$ genellikle küçük (birkaç yüzde) olduğundan $\omega_d\approx\omega_n$'dir.

Uygulama sırası: (1) $m$, $c$, $k$'yı belirle; (2) $\omega_n$ ve $\zeta$'yı hesapla; (3) duruma göre genel çözümü yaz; (4) $x(0)$ ve $\dot x(0)$'dan sabitleri bul.

Çözümlü örnek 1

Takozlar üzerindeki cihaz

Verilenler

$m=10$ kg, $k=4000$ N/m, $c=40$ N·s/m; $x(0)=10$ mm, $\dot x(0)=0$.

İstenenler

$\omega_n$, $f_n$, $\zeta$, $\omega_d$; hareket denklemi $x(t)$; genliğin onda birine inme süresi.

Model ve kabuller

Tek serbestlik dereceli, doğrusal yay ve viskoz sönüm; yerçekimi statik denge konumundan ölçerek denklemden düşer.

Çözüm

$\omega_n=\sqrt{4000/10}=20$ rad/s → $f_n=3{,}183$ Hz. $c_c=2\sqrt{4000\cdot10}=400$ N·s/m, $\zeta=40/400=0{,}1$ (az sönümlü).

$\omega_d=20\sqrt{1-0{,}01}=19{,}90$ rad/s → $f_d=3{,}167$ Hz, $T_d=0{,}3157$ s.

$x(t)=e^{-2t}(A\cos19{,}90t+B\sin19{,}90t)$ mm. $x(0)=A=10$. $\dot x(0)=-2A+19{,}90B=0\Rightarrow B=1{,}005$.

$$ x(t)=e^{-2t}\big(10\cos19{,}90t+1{,}005\sin19{,}90t\big)\ \text{mm}. $$

Zarf $e^{-\zeta\omega_n t}=e^{-2t}$; $0{,}1$'e inme süresi $t=\ln10/2=1{,}151$ s (yaklaşık 3,6 periyot).

Kontrol

$x(0)=10$ mm ✓, $\dot x(0)=-20+19{,}90\cdot1{,}005=0$ ✓. $\zeta\to0$ limitinde $x=10\cos20t$ (sönümsüz) elde edilir ✓. Birim: $\sqrt{(\text{N/m})/\text{kg}}=1/\text{s}$ ✓.

Fiziksel yorum

Cihaz yaklaşık 3,2 Hz'te salınır ve bir saniye kadar içinde söner. Ardışık iki tepe arası oran $e^{\delta}$, $\delta=2\pi\zeta/\sqrt{1-\zeta^2}=0{,}6315$ logaritmik azalma (İng. logarithmic decrement; $\delta$)dır: her periyotta genlik $1{,}88$'e bölünür. Ölçülen iki tepeden $\zeta$'yı geri hesaplamak deneysel sönüm tayininin temel yoludur.

Benzer problem Daha hafif kütle, daha fazla sönüm

$m=2$ kg, $k=800$ N/m, $c=16$ N·s/m için $\omega_n$, $f_n$, $\zeta$, $\omega_d$, $f_d$ değerlerini bulun.

İpucu

$c_c=2\sqrt{km}=80$ N·s/m.

Çözümü göster

$\omega_n=20$ rad/s ($3{,}183$ Hz), $\zeta=16/80=0{,}2$, $\omega_d=20\sqrt{0{,}96}=19{,}60$ rad/s ($3{,}119$ Hz). Doğal frekans aynı, sönüm iki kat: salınım iki kat hızlı söner.

Etkileşimli araç: sönüm oranını değiştirin

Kaydırıcılarla $\zeta$'yı 0'dan 2'ye taşıyın; az, kritik ve aşırı sönümlü hareketi aynı eksende karşılaştırın. Şunu deneyin: $\zeta=0$'da genliğin hiç azalmadığını, $\zeta=1$'de salınımın kaybolduğunu, $\zeta=2$'de ise sistemin kritik durumdan daha yavaş döndüğünü görün.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

5. Başa dönüş

Cihaz 20 rad/s (3,18 Hz) doğal frekansla, $\zeta=0{,}1$ sönümle salınır; genlik yaklaşık 1,15 s'de onda birine iner. Sönümü kritik değere ($c=400$ N·s/m) çıkarırsak cihaz salınmadan, $\omega_n$ ölçeğinde bir sürede yerine döner; daha fazla sönüm ise dönüşü yavaşlatır. Ölçüm cihazlarında $\zeta\approx0{,}6$–$0{,}7$ seçilmesinin sebebi, hızlı ve az aşmalı bir dönüş istenmesidir.

6. Sık yapılan hatalar

  • $\omega_n$ (rad/s) değerini hertz diye vermek; $f=\omega/2\pi$.
  • Az sönümlü çözümde sabitleri bulurken $\dot x$ ifadesindeki $-\zeta\omega_n$ terimini unutmak.
  • Kritik sönümü "en çok sönüm" sanmak; aşırı sönüm dönüşü yavaşlatır.
  • Yerçekimini hem denklemde hem denge konumunda saymak.

7. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalDoğal frekans

$m=50$ kg, $k=200$ kN/m. $\omega_n$, $f_n$, $T_n$ ve $c_c$'yi bulun.

İpucu

$\omega_n=\sqrt{k/m}$, $c_c=2\sqrt{km}$.

Çözümü göster

$\omega_n=63{,}25$ rad/s, $f_n=10{,}07$ Hz, $T_n=0{,}0993$ s, $c_c=6325$ N·s/m.

Alıştırma 2OrtaSayısalÖlçümden sönüm

Bir serbest titreşim kaydında ardışık iki tepe 8 mm ve 5 mm. Sönüm oranını bulun.

İpucu

$\delta=\ln(x_1/x_2)$, $\zeta=\delta/\sqrt{4\pi^2+\delta^2}$.

Çözümü göster

$\delta=\ln1{,}6=0{,}470$, $\zeta=0{,}0746$.

Alıştırma 3OrtaSayısalAşırı sönüm kökleri

Örnekteki cihazda $\zeta=2$ olacak şekilde sönüm artırılırsa karakteristik kökler ne olur? Hangisi yanıtı yönetir?

İpucu

$\lambda=-\omega_n(\zeta\pm\sqrt{\zeta^2-1})$.

Çözümü göster

$\lambda_1=-5{,}359$, $\lambda_2=-74{,}64$ 1/s. Yavaş kök $-5{,}36$ uzun süre kalır; dönüş $\zeta=1$'deki ($-20$) durumdan yavaştır.

Alıştırma 4ZorKavramsalEnerji

Sönümsüz sistemde $\tfrac12 m\dot x^2+\tfrac12kx^2$'nin sabit olduğunu, sönümlüde ise $-c\dot x^2$ hızıyla azaldığını gösterin.

İpucu

Enerjinin zaman türevini alıp hareket denklemini kullanın.

Çözümü göster

$\dot E=m\dot x\ddot x+kx\dot x=\dot x(m\ddot x+kx)=\dot x(-c\dot x)=-c\dot x^2\le0$. $c=0$ ise $\dot E=0$.

8. Özet

Özet
  • $m\ddot x+c\dot x+kx=0$; $x=e^{\lambda t}$ denemesiyle $m\lambda^2+c\lambda+k=0$.
  • $\omega_n=\sqrt{k/m}$, $\zeta=c/(2\sqrt{km})$, $\omega_d=\omega_n\sqrt{1-\zeta^2}$; $f=\omega/2\pi$.
  • $\zeta<1$ sönen salınım, $\zeta=1$ en hızlı salınımsız dönüş, $\zeta>1$ yavaş dönüş.
  • Logaritmik azalmadan $\zeta$ ölçülür.

Sonraki ders: dış kuvvet eklenince ne olur — rezonans.

9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Deneysel modal analizde her mod tek serbestlik dereceli bir sistem gibi ele alınır ve $\omega_n$, $\zeta$ ölçülen tepkiden bu derste gördüğümüz bağıntılarla çıkarılır. İleri okuma: Inman, Bölüm 1; Rao, Bölüm 2.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §2.1–2.6, s. 46–78; §2.4 kütle–yay sistemi, s. 62–70
  • D. J. Inman, Engineering Vibration, 4. baskı, Pearson, 2014 — Bölüm 4 “Multiple-Degree-of-Freedom Systems”. — Bölüm 1
  • S. S. Rao, Mechanical Vibrations, 6. baskı, Pearson, 2017 (ISBN 978-0-13-436130-7) — Bölüm 5 “Two-Degree-of-Freedom Systems”, Bölüm 6 “Multidegree-of-Freedom Systems”. — Bölüm 2

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.