Bu derste öğrenecekleriniz
- Kütle–yay–sönümleyicinin hareket denklemini yazmak
- Karakteristik denklemden $\omega_n$, $\zeta$ ve $\omega_d$'yi bulmak
- Az, kritik ve aşırı sönümlü çözümleri başlangıç şartlarıyla kurmak
- Logaritmik azalmadan sönüm oranını hesaplamak
1. Neden öğreniyoruz?
10 kg'lık bir ölçüm cihazı, rijitliği 4000 N/m olan elastik takozlar üzerine oturtulmuş; takozların malzemesi küçük bir sönüm de sağlıyor ($c=40$ N·s/m). Cihaza çarpan bir el, onu 10 mm itip bırakıyor. Cihaz kaç hertzle salınır, salınım ne kadar sürede söner? Sönüm artırılırsa salınım hiç olmadan da durabilir mi?
Bu soruların cevabı, kütle–yay–sönümleyici sisteminin hareket denklemi olan ikinci mertebe, sabit katsayılı doğrusal ADD'de saklıdır. Makine mühendisliğindeki titreşim analizinin neredeyse tamamı bu denklemin anlaşılmasına dayanır.
2. Ön bilgiler
Hatırlatma
- Newton'un ikinci yasası: $\sum F=m\ddot x$.
- İkinci derece denklem: $a\lambda^2+b\lambda+c=0$ kökleri $\lambda=\frac{-b\pm\sqrt{b^2-4ac}}{2a}$.
- Euler formülü: $e^{i\theta}=\cos\theta+i\sin\theta$; karmaşık kök çifti $-\alpha\pm i\beta$ gerçel çözüm $e^{-\alpha t}(\cos\beta t,\ \sin\beta t)$ verir.
- Açısal frekans ve frekans: $\omega$ [rad/s], $f=\omega/2\pi$ [Hz], periyot $T=1/f$ [s].
3. Hareket denklemi ve karakteristik denklem
Kütleye yay kuvveti $-kx$ ve sönüm kuvveti $-c\dot x$ etkir. Newton'dan
$$ m\ddot x+c\dot x+kx=0. $$Sabit katsayılı doğrusal denklemlerde çözüm $x=e^{\lambda t}$ biçiminde aranır. Yerine koyunca $e^{\lambda t}\neq0$ sadeleşir ve karakteristik denklem kalır:
$$ m\lambda^2+c\lambda+k=0. $$İki parametre bütün davranışı özetler:
$$ \omega_n=\sqrt{\frac{k}{m}},\qquad \zeta=\frac{c}{c_c}=\frac{c}{2\sqrt{km}}. $$$\omega_n$ sönümsüz doğal açısal frekans, $\zeta$ ise sönüm oranı dır; $c_c=2\sqrt{km}$ kritik sönüm katsayısı dır. Denklemi $m$'ye bölersek $\ddot x+2\zeta\omega_n\dot x+\omega_n^2x=0$ ve kökler
$$ \lambda_{1,2}=-\zeta\omega_n\pm\omega_n\sqrt{\zeta^2-1}. $$4. Üç durum
| Durum | Kökler | Genel çözüm | Hareket |
|---|---|---|---|
| Az sönümlü $0<\zeta<1$ | $-\zeta\omega_n\pm i\omega_d$ | $e^{-\zeta\omega_n t}(A\cos\omega_d t+B\sin\omega_d t)$ | Sönen salınım |
| Kritik $\zeta=1$ | $-\omega_n$ (çift) | $(A+Bt)e^{-\omega_n t}$ | En hızlı salınımsız dönüş |
| Aşırı sönümlü $\zeta>1$ | İki negatif gerçel | $Ae^{\lambda_1 t}+Be^{\lambda_2 t}$ | Yavaş, salınımsız |
Az sönümlü durumdaki $\omega_d=\omega_n\sqrt{1-\zeta^2}$ sönümlü doğal frekans tır. Makine yapılarında $\zeta$ genellikle küçük (birkaç yüzde) olduğundan $\omega_d\approx\omega_n$'dir.
Uygulama sırası: (1) $m$, $c$, $k$'yı belirle; (2) $\omega_n$ ve $\zeta$'yı hesapla; (3) duruma göre genel çözümü yaz; (4) $x(0)$ ve $\dot x(0)$'dan sabitleri bul.
Takozlar üzerindeki cihaz
Verilenler
$m=10$ kg, $k=4000$ N/m, $c=40$ N·s/m; $x(0)=10$ mm, $\dot x(0)=0$.
İstenenler
$\omega_n$, $f_n$, $\zeta$, $\omega_d$; hareket denklemi $x(t)$; genliğin onda birine inme süresi.
Model ve kabuller
Tek serbestlik dereceli, doğrusal yay ve viskoz sönüm; yerçekimi statik denge konumundan ölçerek denklemden düşer.
Çözüm
$\omega_n=\sqrt{4000/10}=20$ rad/s → $f_n=3{,}183$ Hz. $c_c=2\sqrt{4000\cdot10}=400$ N·s/m, $\zeta=40/400=0{,}1$ (az sönümlü).
$\omega_d=20\sqrt{1-0{,}01}=19{,}90$ rad/s → $f_d=3{,}167$ Hz, $T_d=0{,}3157$ s.
$x(t)=e^{-2t}(A\cos19{,}90t+B\sin19{,}90t)$ mm. $x(0)=A=10$. $\dot x(0)=-2A+19{,}90B=0\Rightarrow B=1{,}005$.
$$ x(t)=e^{-2t}\big(10\cos19{,}90t+1{,}005\sin19{,}90t\big)\ \text{mm}. $$Zarf $e^{-\zeta\omega_n t}=e^{-2t}$; $0{,}1$'e inme süresi $t=\ln10/2=1{,}151$ s (yaklaşık 3,6 periyot).
Kontrol
$x(0)=10$ mm ✓, $\dot x(0)=-20+19{,}90\cdot1{,}005=0$ ✓. $\zeta\to0$ limitinde $x=10\cos20t$ (sönümsüz) elde edilir ✓. Birim: $\sqrt{(\text{N/m})/\text{kg}}=1/\text{s}$ ✓.
Fiziksel yorum
Cihaz yaklaşık 3,2 Hz'te salınır ve bir saniye kadar içinde söner. Ardışık iki tepe arası oran $e^{\delta}$, $\delta=2\pi\zeta/\sqrt{1-\zeta^2}=0{,}6315$ logaritmik azalma dır: her periyotta genlik $1{,}88$'e bölünür. Ölçülen iki tepeden $\zeta$'yı geri hesaplamak deneysel sönüm tayininin temel yoludur.
Benzer problem Daha hafif kütle, daha fazla sönüm
$m=2$ kg, $k=800$ N/m, $c=16$ N·s/m için $\omega_n$, $f_n$, $\zeta$, $\omega_d$, $f_d$ değerlerini bulun.
İpucu
$c_c=2\sqrt{km}=80$ N·s/m.
Çözümü göster
$\omega_n=20$ rad/s ($3{,}183$ Hz), $\zeta=16/80=0{,}2$, $\omega_d=20\sqrt{0{,}96}=19{,}60$ rad/s ($3{,}119$ Hz). Doğal frekans aynı, sönüm iki kat: salınım iki kat hızlı söner.
Etkileşimli araç: sönüm oranını değiştirin
Kaydırıcılarla $\zeta$'yı 0'dan 2'ye taşıyın; az, kritik ve aşırı sönümlü hareketi aynı eksende karşılaştırın. Şunu deneyin: $\zeta=0$'da genliğin hiç azalmadığını, $\zeta=1$'de salınımın kaybolduğunu, $\zeta=2$'de ise sistemin kritik durumdan daha yavaş döndüğünü görün.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
5. Başa dönüş
Cihaz 20 rad/s (3,18 Hz) doğal frekansla, $\zeta=0{,}1$ sönümle salınır; genlik yaklaşık 1,15 s'de onda birine iner. Sönümü kritik değere ($c=400$ N·s/m) çıkarırsak cihaz salınmadan, $\omega_n$ ölçeğinde bir sürede yerine döner; daha fazla sönüm ise dönüşü yavaşlatır. Ölçüm cihazlarında $\zeta\approx0{,}6$–$0{,}7$ seçilmesinin sebebi, hızlı ve az aşmalı bir dönüş istenmesidir.
6. Sık yapılan hatalar
- $\omega_n$ (rad/s) değerini hertz diye vermek; $f=\omega/2\pi$.
- Az sönümlü çözümde sabitleri bulurken $\dot x$ ifadesindeki $-\zeta\omega_n$ terimini unutmak.
- Kritik sönümü "en çok sönüm" sanmak; aşırı sönüm dönüşü yavaşlatır.
- Yerçekimini hem denklemde hem denge konumunda saymak.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalDoğal frekans
$m=50$ kg, $k=200$ kN/m. $\omega_n$, $f_n$, $T_n$ ve $c_c$'yi bulun.
İpucu
$\omega_n=\sqrt{k/m}$, $c_c=2\sqrt{km}$.
Çözümü göster
$\omega_n=63{,}25$ rad/s, $f_n=10{,}07$ Hz, $T_n=0{,}0993$ s, $c_c=6325$ N·s/m.
Alıştırma 2OrtaSayısalÖlçümden sönüm
Bir serbest titreşim kaydında ardışık iki tepe 8 mm ve 5 mm. Sönüm oranını bulun.
İpucu
$\delta=\ln(x_1/x_2)$, $\zeta=\delta/\sqrt{4\pi^2+\delta^2}$.
Çözümü göster
$\delta=\ln1{,}6=0{,}470$, $\zeta=0{,}0746$.
Alıştırma 3OrtaSayısalAşırı sönüm kökleri
Örnekteki cihazda $\zeta=2$ olacak şekilde sönüm artırılırsa karakteristik kökler ne olur? Hangisi yanıtı yönetir?
İpucu
$\lambda=-\omega_n(\zeta\pm\sqrt{\zeta^2-1})$.
Çözümü göster
$\lambda_1=-5{,}359$, $\lambda_2=-74{,}64$ 1/s. Yavaş kök $-5{,}36$ uzun süre kalır; dönüş $\zeta=1$'deki ($-20$) durumdan yavaştır.
Alıştırma 4ZorKavramsalEnerji
Sönümsüz sistemde $\tfrac12 m\dot x^2+\tfrac12kx^2$'nin sabit olduğunu, sönümlüde ise $-c\dot x^2$ hızıyla azaldığını gösterin.
İpucu
Enerjinin zaman türevini alıp hareket denklemini kullanın.
Çözümü göster
$\dot E=m\dot x\ddot x+kx\dot x=\dot x(m\ddot x+kx)=\dot x(-c\dot x)=-c\dot x^2\le0$. $c=0$ ise $\dot E=0$.
8. Özet
- $m\ddot x+c\dot x+kx=0$; $x=e^{\lambda t}$ denemesiyle $m\lambda^2+c\lambda+k=0$.
- $\omega_n=\sqrt{k/m}$, $\zeta=c/(2\sqrt{km})$, $\omega_d=\omega_n\sqrt{1-\zeta^2}$; $f=\omega/2\pi$.
- $\zeta<1$ sönen salınım, $\zeta=1$ en hızlı salınımsız dönüş, $\zeta>1$ yavaş dönüş.
- Logaritmik azalmadan $\zeta$ ölçülür.
Sonraki ders: dış kuvvet eklenince ne olur — rezonans.
9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Deneysel modal analizde her mod tek serbestlik dereceli bir sistem gibi ele alınır ve $\omega_n$, $\zeta$ ölçülen tepkiden bu derste gördüğümüz bağıntılarla çıkarılır. İleri okuma: Inman, Bölüm 1; Rao, Bölüm 2.
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §2.1–2.6, s. 46–78; §2.4 kütle–yay sistemi, s. 62–70
- D. J. Inman, Engineering Vibration, 4. baskı, Pearson, 2014 — Bölüm 4 “Multiple-Degree-of-Freedom Systems”. — Bölüm 1
- S. S. Rao, Mechanical Vibrations, 6. baskı, Pearson, 2017 (ISBN 978-0-13-436130-7) — Bölüm 5 “Two-Degree-of-Freedom Systems”, Bölüm 6 “Multidegree-of-Freedom Systems”. — Bölüm 2
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.