Akademik / MKC 501 / Hafta 6 / 6.2

Hafta 6 · Ders 6.2 · Çıktı 2 · ~45 dk

Legendre polinomları

Küresel bir parçanın yüzeyinde sıcaklık açıyla değişiyorsa içerideki dağılım Legendre polinomlarıyla yazılır. Polinomların dikliği katsayıları kolayca bulmamızı sağlar.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Legendre denklemini tanımak ve kutuplarda sonluluk şartının neden polinom çözüm gerektirdiğini açıklamak
  • İlk Legendre polinomlarını yazmak ve özyinelemeyle yenilerini üretmek
  • Diklik bağıntısını kullanarak Fourier–Legendre katsayılarını bulmak
  • Yüzey sıcaklığı verilen kürenin iç sıcaklık dağılımını ve merkez sıcaklığını hesaplamak
Hafta
Hafta 6 · Modifiye Bessel fonksiyonları ve Legendre polinomları
Resmî çıktı
Çıktı 2 — Önemli özel fonksiyonları ve mühendislik problemlerinin çözümündeki kullanımlarını anlama
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §5.2 (s. 175–179), §11.6 (s. 504–509), §12.11 (s. 593–599)

1. Neden öğreniyoruz?

Bir rulman bilyası ya da küresel basınç kabı düşünelim: yüzeyin bir bölgesi ısınıyor, diğer bölgesi soğuk. Yüzey sıcaklığı yalnız enlem açısına $\theta$ bağlı olsun, ör. $T_s = 20 + 60\cos^2\theta$ °C (kutuplarda 80 °C, ekvatorda 20 °C). Sürekli rejimde kürenin içindeki sıcaklık nasıl dağılır, merkez kaç derecedir? Küresel geometride değişkenlerine ayırma yaptığımızda açısal kısım Legendre denklemini verir; çözümleri ise basit polinomlardır: Legendre polinomları.

Solda enlem açısı θ ve yarıçap r gösterilen küre; kutuplar sıcak, ekvator soğuk. Sağda [-1,1] aralığında P0, P1, P2, P3 polinomlarının grafikleri; hepsi x=1'de 1 değerini alıyor. θ r sıcak (80 °C) ekvator 20 °C −11 P₀ P₁ P₂ P₃
Şekil 1. Eksenel simetrik küre problemi (solda) ve ilk dört Legendre polinomu (sağda). Hepsi $P_n(1)=1$ değerini alır; $P_n$ aralıkta $n$ kez sıfır olur.

2. Ön bilgiler

  • Kuvvet serisi yöntemi (Ders 3.1): adi noktada $y=\sum a_mx^m$.
  • Fonksiyonların dikliği: $\int_a^b f g\,dx = 0$; sinüslerin dikliği gibi (Ders 4.3).
  • Küresel koordinatlar: $r$ yarıçap, $\theta$ kutuptan ölçülen açı; eksenel simetride $\phi$'ye bağlılık yok.

3. Legendre denklemi ve polinomları

Legendre denklemi (İng. Legendre's equation):

$$(1-x^2)y''-2xy'+n(n+1)y=0,\qquad x=\cos\theta\in[-1,1].$$

$x=0$ adi noktadır; kuvvet serisi çözümünün katsayıları $a_{m+2} = -\dfrac{(n-m)(n+m+1)}{(m+2)(m+1)}a_m$ bağıntısını sağlar. Genel $n$ için seri $x=\pm1$'de (kutuplarda) ıraksar. $n$ tam sayı olduğunda ise bağıntı $m=n$'de sıfırlanır ve seri polinoma dönüşür. Kutuplarda sonlu sıcaklık istediğimiz için yalnız bu polinom çözümler kalır: Legendre polinomları (İng. Legendre polynomial; $P_n(x)$).

$$P_0=1,\quad P_1=x,\quad P_2=\tfrac12(3x^2-1),\quad P_3=\tfrac12(5x^3-3x).$$

Yüksek mertebeler özyinelemeyle bulunur: $(n+1)P_{n+1} = (2n+1)xP_n - nP_{n-1}$. Normalleştirme $P_n(1)=1$'dir. İkinci çözüm $Q_n$ ise $x=\pm1$'de logaritmik olarak sonsuza gider; tam küre problemlerinde atılır (Bessel'de $Y_n$'i atmanın küresel karşılığı).

Diklik ve Fourier–Legendre serisi

Legendre polinomları $[-1,1]$'de birbirine diktir (ağırlık fonksiyonu 1):

$$\int_{-1}^{1}P_m(x)P_n(x)\,dx = \begin{cases}0, & m\ne n\\[2pt] \dfrac{2}{2n+1}, & m=n.\end{cases}$$

Bu sayede $[-1,1]$'de tanımlı bir fonksiyon Fourier–Legendre serisine (İng. Fourier–Legendre series) açılır; katsayı, iki tarafı $P_m$ ile çarpıp integral alarak bulunur:

$$f(x)=\sum_{n=0}^\infty a_nP_n(x),\qquad a_n=\frac{2n+1}{2}\int_{-1}^{1}f(x)P_n(x)\,dx.$$

$f$ bir polinomsa seri sonludur ve katsayılar integral almadan, derece derece eşleştirerek bulunabilir.

Küre içinde kararlı sıcaklık

Eksenel simetrik Laplace denkleminin kürenin içinde sonlu kalan çözümü (değişkenlerine ayırmayla, Hafta 9):

$$u(r,\theta)=\sum_{n=0}^\infty A_n\left(\frac{r}{R}\right)^nP_n(\cos\theta),$$

yüzey şartı $u(R,\theta)=f(\theta)$ olduğundan $A_n$'ler yüzey sıcaklığının Fourier–Legendre katsayılarıdır.

Nasıl uygulanır?

  1. Yüzey sıcaklığını $x=\cos\theta$ cinsinden yazın.
  2. Legendre katsayılarını bulun (polinomsa eşleştirerek, değilse integralle).
  3. Her terimi $(r/R)^n$ ile çarpın.
  4. Kontrol: $r=R$'de yüzey şartı; merkezde $u(0)=A_0$ = yüzey ortalaması.
Çözümlü örnek 1

Kutupları sıcak kürenin iç sıcaklığı

Verilenler

Yarıçap $R$; yüzey sıcaklığı $T_s(\theta)=20+60\cos^2\theta$ °C; sürekli rejim, iç ısı üretimi yok.

İstenenler

$T(r,\theta)$ ve merkez sıcaklığı.

Model ve kabuller

Homojen, izotrop malzeme; $\nabla^2T=0$; eksenel simetri. Kutuplarda sonlu çözüm → yalnız $P_n$.

Çözüm

$x=\cos\theta$: $T_s=20+60x^2$. $x^2 = \tfrac13P_0+\tfrac23P_2$ olduğundan $T_s = 40P_0 + 40P_2$. Böylece

$$T(r,\theta) = 40 + 40\left(\frac{r}{R}\right)^2P_2(\cos\theta) = 40 + 20\left(\frac rR\right)^2\big(3\cos^2\theta-1\big)\ \text{°C}.$$

Merkez: $T(0)=40$ °C.

Kontrol

$r=R$, $\theta=0$: $40+40\cdot1=80$ ✓; $\theta=90°$: $40+40\cdot(-\tfrac12)=20$ ✓. Merkez sıcaklığı yüzeyin alan ortalamasına eşit olmalı: $\tfrac12\int_{-1}^1(20+60x^2)dx = 20+20=40$ ✓.

Fiziksel yorum

Merkez, yüzeyin ortalama sıcaklığındadır (harmonik fonksiyonların ortalama değer özelliği). Yüzey dağılımının ayrıntıları ($P_2$ terimi) içeri doğru $(r/R)^2$ ile söner: yüzeydeki değişken sıcaklık içeride yumuşar.

Benzer problem Bir yarısı sıcak küre

Yüzey sıcaklığı $T_s = 50 + 30\cos\theta$ °C ise iç sıcaklık ve merkez sıcaklığı nedir?

İpucu

$\cos\theta = P_1$.

Çözümü göster

$T = 50 + 30\,(r/R)\cos\theta$; merkez 50 °C. Bu, düşey doğrultuda doğrusal bir sıcaklık alanıdır: $T = 50 + 30z/R$.

Etkileşimli araç: $P_n$ grafikleri

Aşağıda Legendre polinomlarını görebilirsiniz. Şunu deneyin: $n$'i artırın ve sıfır sayısının $n$ olduğunu, hepsinin $x=1$'de 1 değerini aldığını görün.

Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.

4. Başa dönüş

Kutupları 80 °C, ekvatoru 20 °C olan kürenin içinde sıcaklık $T=40+40(r/R)^2P_2(\cos\theta)$ çıktı; merkez 40 °C. Yöntemin özü: açısal kısım Legendre polinomlarına açılır, her terim içeri doğru $(r/R)^n$ ile söner.

5. Sık yapılan hatalar

  • $\cos^2\theta$'yı doğrudan $P_2$ sanmak; $P_0$ bileşenini unutmak.
  • Katsayı formülünde $(2n+1)/2$ çarpanını unutmak.
  • Değişkeni karıştırmak: polinomlar $\theta$'nın değil $\cos\theta$'nın fonksiyonudur.
  • Kürenin dışı için de $r^n$ kullanmak (dışarıda sonlu çözüm $r^{-(n+1)}$ ile yazılır).

6. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalÖzyineleme

$(n+1)P_{n+1}=(2n+1)xP_n-nP_{n-1}$ ile $P_4$'ü bulun.

İpucu

$n=3$ alın.

Çözümü göster

$4P_4 = 7xP_3 - 3P_2$ → $P_4=\tfrac18(35x^4-30x^2+3)$. Sağlama: $P_4(1)=1$ ✓.

Alıştırma 2OrtaSayısalPolinom açılımı

$f(x)=x^3$'ü Legendre polinomlarıyla yazın.

İpucu

En yüksek dereceden başlayın: $x^3 = \tfrac25P_3 + \dots$

Çözümü göster

$x^3 = \tfrac25P_3+\tfrac35P_1$. Kontrol: $\tfrac25\cdot\tfrac12(5x^3-3x)+\tfrac35x = x^3$ ✓.

Alıştırma 3OrtaKavramsalDiklik

$\int_{-1}^1P_2^2dx$ değerini doğrudan hesaplayıp $2/(2n+1)$ ile karşılaştırın.

İpucu

$P_2^2 = \tfrac14(9x^4-6x^2+1)$.

Çözümü göster

$\tfrac14\left(\tfrac{18}{5}-4+2\right)=\tfrac14\cdot\tfrac85=\tfrac25$ ✓ ($n=2$ için $2/5$).

7. Özet

Özet
  • Legendre denklemi küresel geometride ortaya çıkar; kutuplarda sonlu çözüm yalnız tam sayı $n$ için polinomdur.
  • $P_0=1$, $P_1=x$, $P_2=\tfrac12(3x^2-1)$; $P_n(1)=1$.
  • $\int_{-1}^1P_mP_n\,dx = \tfrac{2}{2n+1}\delta_{mn}$; $a_n=\tfrac{2n+1}{2}\int fP_n\,dx$.
  • Küre içi: $u=\sum A_n(r/R)^nP_n(\cos\theta)$; merkez = yüzey ortalaması.

Sonraki hafta: kısmi diferansiyel denklemlerin sınıflandırılması ve değişkenlerine ayırma.

8. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Küresel kabuklarda ve inklüzyonlarda (kompozitlerde küresel parçacık) gerilme ve sıcaklık alanları, Eshelby tipi problemler, potansiyel akış ve küresel harmonik açılımlar Legendre polinomlarıyla yazılır. Sayısal tarafta Gauss–Legendre integrasyonunun düğümleri $P_n$'in sıfırlarıdır; sonlu eleman programlarındaki Gauss noktaları buradan gelir (MKC 525).

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §5.2 Legendre denklemi ve polinomları (s. 175–179); §11.6 Fourier–Legendre serisi (s. 504–509); §12.11 küresel koordinatlarda Laplace denklemi (s. 593–599)
  • NIST Digital Library of Mathematical Functions — Bölüm 5 (Gamma), 7 (hata fonksiyonu), 10 (Bessel), 14 (Legendre). — Bölüm 14 (Legendre ve ilişkili fonksiyonlar), Bölüm 18 (dik polinomlar) Bağlantı

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.